To απατηλό, κυκλικό επιχείρημα περί δημόσιων αγαθών
Η θεωρία των δημόσιων αγαθών υποθέτει αυτό που επιδιώκει να αποδείξει, δηλαδή ότι το κράτος είναι η απαραίτητη προϋπόθεση της παραγωγής, μολονότι το ίδιο εξαρτάται από την ιδιωτική παραγωγή απολύτως.
Ετικέτες: Φόροι και Δαπάνες, Αναρχοκαπιταλισμός, Κράτος
27/5/2026 • Άρθρο του Joshua Mawhorter
[ Σημείωση: Οι σύνδεσμοι με το έντονο πορτοκαλί χρώμα περιέχουν τα αντίστοιχα άρθρα μεταφρασμένα στα ελληνικά. ]
Στον σύγχρονο, δυτικό κόσμο μας, πολλοί δικαιολογούν το κράτος και τις πολιτικές του εξαιτίας της παραδοχής ότι το κράτος —και αποκλειστικά το κράτος— είναι ένας απαραίτητος πάροχος βασικών υπηρεσιών, που δεν θα παρέχονταν, ή δεν θα μπορούσαν καν να παρασχεθούν από την ελεύθερη αγορά, ή οι οποίες θα παρέχονταν σε ανεπαρκή ποσότητα, αν δεν υπήρχε η συλλογική παροχή τους από το κράτος. Αυτό είναι το επιχείρημα των δημόσιων αγαθών.
Έχει γίνει κλισέ για τους υπερασπιστές του κράτους να ρωτούν τους επικριτές, ιδίως τους φιλελεύθερους, «Αλλά χωρίς το κράτος, ποιος θα κατασκεύαζε τους δρόμους;» Είναι εκπληκτικό το γεγονός ότι ήταν ευκολότερο να πειστούν οι άνθρωποι να στείλουν τα παιδιά τους να σκοτώνουν και να σκοτώνονται σε πολέμους, να πληρώνουν υπερβολικούς φόρους, να βλέπουν την αγοραστική τους δύναμη να εξατμίζεται μέσω του πληθωρισμού και να παρατηρούν παθητικά τη γενική εγκληματική συμπεριφορά των πολιτικών ελίτ, παρά να πειστούν οι άνθρωποι ότι οι δρόμοι θα μπορούσαν να κατασκευαστούν χωρίς το κράτος.
Ενώ οι δρόμοι και άλλες δημόσιες υποδομές θεωρούνται «δημόσια αγαθά», υπάρχουν επίσης ορισμένες υπηρεσίες που έχουν συνδεθεί άρρηκτα με το κράτος, έτσι ώστε το να μην υπάρχει το κράτος ισοδυναμεί με το να μην υπάρχουν αυτές οι υπηρεσίες - εθνική άμυνα, συλλογική ασφάλεια, αστυνομία, δικαστήρια κ.λπ.
Η θεωρία των δημόσιων αγαθών παρουσιάζεται σαν επιστημονική, οικονομική θεωρία απαλλαγμένη από (υποκειμενικές) αξίες, ωστόσο, εισάγει έμμεσα κανονιστικές προϋποθέσεις που οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το σύγχρονο έθνος-κράτος, και μόνο το κράτος, πρέπει να παρέχει ορισμένα βασικά αγαθά και υπηρεσίες, γεγονός που νομιμοποιεί το κράτος και τις πράξεις του ως απαραίτητες και θεμιτές. Ιστορικά, πολλές εφαρμογές της θεωρίας των δημόσιων αγαθών αναδύθηκαν λιγότερο ως ουδέτερες επιδείξεις της κρατικής αναγκαιότητας και περισσότερο ως αναδρομικές δικαιολογίες για λειτουργίες που τα κράτη είχαν ήδη μονοπωλήσει.
Θεωρία του Χομπς + θεωρία κοινωνικού συμβολαίου (παραδοχές περί σιωπηρής συναίνεσης) + νεοκλασικές παραδοχές = Ένας νομιμοποιητικός μύθος για το κράτος
Η θεωρία περί δημόσιων αγαθών —και διάφορα επιχειρήματα που προβάλλονται υπέρ του κράτους λόγω της υιοθέτησής της— είναι ένας επικίνδυνος συνδυασμός αρκετών εσφαλμένων ιδεών. Αυτά τα σφάλματα περιλαμβάνουν 1) την θεωρία του Χομπς για το σύγχρονο έθνος-κράτος, η οποία υποστήριζε την αναγκαιότητα και τη νομιμότητα του κράτους λόγω ανασφάλειας· 2) διάφορες θεωρίες περί κοινωνικού συμβολαίου και παραδοχές σιωπηρής συναίνεσης που υποστήριζαν ότι οι άνθρωποι όχι μόνο χρειάζονται το κράτος αλλά συμφωνούν με αυτό· και, 3) νεοκλασικές οικονομικές υποθέσεις σχετικά με την ισορροπία ως ρεαλιστικό και κανονιστικό στόχο, την αποτυχία της αγοράς και τον τέλειο ανταγωνισμό. Όταν αυτές οι εσφαλμένες θεωρίες συνδυάζονται, η θεωρία των δημόσιων αγαθών γίνεται απολογητική του κράτους.
Λόγω των προηγούμενων υποθέσεων, υποστηρίζεται ακόμη και ότι, επειδή κάποιος χρησιμοποίησε τα δημόσια αγαθά —για τα οποία ήταν υποχρεωμένος να πληρώσει μέσω φορολογίας— οτιδήποτε παράγει με επιτυχία σε ένα τέτοιο σύστημα εμπίπτει σε κάποια μορφή συλλογικής ιδιοκτησίας και στον έλεγχο του κράτους. Επομένως, δεδομένου ότι το κράτος διεκδικεί την επιτυχία, τα αποτελέσματα της επιτυχίας μπορούν νόμιμα να απαλλοτριωθούν από το κράτος.
Για παράδειγμα, σύμφωνα με τον Μπαράκ Ομπάμα και την Ελίζαμπεθ Γουόρεν, αντίστοιχα,
Αν έχεις πετύχει, δεν τα κατάφερες μόνος σου. Δεν τα κατάφερες μόνος σου. Πάντα με εντυπωσιάζουν οι άνθρωποι που σκέφτονται, «Λοιπόν, πρέπει να τα κατάφερα επειδή ήμουν τόσο έξυπνος», υπάρχουν πολλοί έξυπνοι άνθρωποι εκεί έξω. «Πρέπει να είναι επειδή δούλεψα σκληρότερα από όλους τους άλλους», επιτρέψτε μου να σας πω κάτι, υπάρχουν ένα σωρό σκληρά εργαζόμενοι άνθρωποι εκεί έξω. Αν πέτυχες, κάποιος σε κάποιο σημείο σου έδωσε κάποια βοήθεια. Υπήρχε ένας σπουδαίος δάσκαλος κάπου στη ζωή σου. Κάποιος βοήθησε να δημιουργηθεί αυτό το απίστευτο αμερικανικό σύστημα που έχουμε και σου επέτρεψε να ευδοκιμήσεις. Κάποιος επένδυσε σε δρόμους και γέφυρες. Αν έχεις μια επιχείρηση, δεν την έχτισες εσύ. Κάποιος άλλος το έκανε να συμβεί. Το διαδίκτυο δεν εφευρέθηκε μόνο του. (η έμφαση προστέθηκε)
Δεν υπάρχει κανείς σε αυτή τη χώρα που να πλούτισε μόνος του. Κανείς. Χτίσατε ένα εργοστάσιο εκεί έξω, μπράβο σας. Αλλά θέλω να είμαι ξεκάθαρος, μεταφέρατε τα προϊόντα σας στην αγορά στους δρόμους που οι υπόλοιποι από εμάς πληρώσαμε, προσλάβατε εργάτες που οι υπόλοιποι από εμάς πληρώσαμε για να εκπαιδευτούν, ήσασταν ασφαλείς στο εργοστάσιό σας χάρη στις αστυνομικές και πυροσβεστικές δυνάμεις που οι υπόλοιποι από εμάς πληρώσαμε, δεν χρειαζόταν να ανησυχείτε ότι ομάδες βανδάλων θα έρχονταν για να αρπάξουν όλα όσα υπήρχαν στο εργοστάσιό σας, ούτε να προσλάβετε κάποιους για να σας προστατεύσουν, λόγω της δουλειάς που κάναμε οι υπόλοιποι από εμάς (σ.σ. εννοεί την κρατική αστυνομία). Τώρα, χτίσατε ένα εργοστάσιο και μετατράπηκε σε κάτι καταπληκτικό ή σε μια σπουδαία ιδέα, ο Θεός να σας ευλογεί! Κρατήστε ένα μεγάλο μέρος του. Αλλά μέρος του υποκείμενου κοινωνικού συμβολαίου είναι ότι παίρνετε ένα μέρος από αυτό και πληρώνετε [μέσω του κράτους] για τον επόμενο νεαρό που θα ακολουθήσει τα χνάρια σας.
(η έμφαση προστέθηκε)
Αναμφίβολα, θα μπορούσαν να διατυπωθούν πολλές κριτικές σχετικά με τις παραπάνω δηλώσεις, ωστόσο, το παρόν άρθρο επικεντρώνεται στο επιχείρημα ότι η συλλογική παροχή δημόσιων αγαθών είναι η ανεξάρτητη μεταβλητή σε κάθε επιτυχία. Εάν γίνει αποδεκτή η θεωρία των δημόσιων αγαθών, τότε το κράτος δεν θεωρείται πλέον απλώς ως ένας θεσμός μεταξύ πολλών μέσα στην κοινωνία, αλλά ως η απαραίτητη προϋπόθεση για την ίδια την κοινωνία, ο απαραίτητος πάροχος των βασικών συλλογικών αγαθών και το θεσμικό πλαίσιο από το οποίο εξαρτώνται τελικά η παραγωγή, η ανταλλαγή, η τάξη και η ασφάλεια. Σε συνδυασμό με τις θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου και της υπόρρητης συναίνεσης, η συνεχιζόμενη χρήση κρατικών υπηρεσιών αντιμετωπίζεται στη συνέχεια ως απόδειξη της δημόσιας συναίνεσης, της πολιτικής υποχρέωσης και της νομιμότητας των συνεχιζόμενων παρεμβάσεων του κράτους.
Η κυκλικότητα των δημόσιων αγαθών
Κατά την εξέταση επιχειρημάτων, υπάρχουν δύο κύρια ζητήματα που πρέπει να αναζητηθούν: η ασυνέπεια ή/και η αυθαιρεσία. Με άλλα λόγια, ένα επιχείρημα θα πρέπει να είναι εσωτερικά συνεπές -ή απαλλαγμένο από αντιφάσεις- και πρέπει να είναι δικαιολογημένο. Ένα από τα πιο συνηθισμένα σφάλματα στην επιχειρηματολογία είναι η υποβολή ερωτήσεων, η κυκλική επιχειρηματολογία ή η ένα non seqvitur (ένα αδικαιολόγητο άλμα λογικής). Ενώ διακρίνονται μεταξύ τους, αυτά τα σφάλματα περιλαμβάνουν επιχειρήματα που υποθέτουν αυτό που επιδιώκουν να αποδείξουν.
Με βάση αυτό, το νόημα αυτού του άρθρου είναι πολύ απλό: Η θεωρία των δημόσιων αγαθών συχνά υποθέτει αυτό που επιδιώκει να αποδείξει, δηλαδή ότι το κράτος είναι η απαραίτητη προϋπόθεση της παραγωγής, παρόλο που το ίδιο το κράτος εξαρτάται από την προηγούμενη παραγωγή για κάθε πόρο που κατέχει. Το κράτος δεν έχει μια ανεξάρτητη πηγή πλούτου και επομένως δεν μπορεί να είναι η απόλυτη πηγή της ευημερίας, την οποία ισχυρίζεται ότι διευκολύνει. Με άλλα λόγια, για να υπάρχει και να λειτουργεί το κράτος, πρέπει να απαλλοτριώνει πλούτο από την ιδιωτική-παραγωγική οικονομία, επομένως, δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι είναι η απόλυτη βάση του πλούτου και της παραγωγής.
Σε έναν αυτοτροφοδοτούμενο κύκλο, το κράτος πρώτα απαλλοτριώνει τον πλούτο από τα παραγωγικά άτομα μέσω της φορολογίας, στη συνέχεια χρησιμοποιεί ένα μέρος αυτού του πλούτου για την παροχή υπηρεσιών και τέλος επισημαίνει την ύπαρξη αυτών των υπηρεσιών ως απόδειξη ότι ο ίδιος ο πλούτος εξαρτάται τελικά από το κράτος:
Οι ιδιώτες δημιουργούν πλούτο μέσω της παραγωγής και της οικειοθελούς ανταλλαγής (αγαθών κι υπηρεσιών).
Το κράτος, εκ φύσεως, αποσπά καταναγκαστικά πόρους από ιδιώτες παραγωγούς μέσω της φορολογίας.
Το κράτος παρέχει ορισμένες υπηρεσίες ως «δημόσια αγαθά» (π.χ., δρόμους, εθνική άμυνα, αστυνομία, δικαστήρια, συλλογική ασφάλεια), συχνά αφού μονοπωλήσει ή παραγκωνίσει τους εναλλακτικούς παρόχους.
Οι ιδιώτες χρησιμοποιούν αυτές τις κρατικές υπηρεσίες, παρά το γεγονός ότι έχουν ήδη υποχρεωθεί να τις χρηματοδοτήσουν.
Η ύπαρξη και η χρήση αυτών των υπηρεσιών που χρηματοδοτούνται από τους φορολογούμενους χρησιμοποιείται σαν επίκληση, στη συνέχεια, για να δικαιολογηθεί το κράτος, οι παρεμβάσεις του και ο ισχυρισμός ότι η παραγωγική ανταλλαγή και η δημιουργία αξίας δεν θα υπήρχαν -ή δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν- χωρίς την παροχή των «δημόσιων αγαθών» από το κράτος.
Έτσι, η παραγωγικότητα που προϋποτίθεται από την κρατική δραστηριότητα μετασχηματίζεται ρητορικά σε απόδειξη της αναντικατάστατης φύσης του κράτους.
Στο βιβλίο του «Ανθρώπινη Δράση» , ο Mises σημειώνει κάτι από την κυκλικότητα αυτού του είδους της επιχειρηματολογίας σχετικά με τα κεφαλαιουχικά αγαθά,
Η ιστορία δεν παρέχει κανένα παράδειγμα συσσώρευσης κεφαλαίου που να επιτυγχάνεται από μια κυβέρνηση. Όσον αφορά τις κυβερνήσεις που επένδυσαν στην κατασκευή δρόμων, σιδηροδρόμων και άλλων χρήσιμων δημόσιων έργων, το απαραίτητο κεφάλαιο προερχόταν από τις αποταμιεύσεις των μεμονωμένων πολιτών και το δανειζόταν η κυβέρνηση. Αλλά το μεγαλύτερο μέρος του δημόσιου χρέους δαπανείτο για τις τρέχουσες δαπάνες. Ό,τι είχαν εξοικονομήσει τα άτομα διασκορπιζόταν από την κυβέρνηση.
Επιχειρήματα όπως αυτά που προέβαλαν ο Ομπάμα και η Γουόρεν αντιστρέφουν έμμεσα τον αιτιώδη χαρακτήρα της παραγωγής. Το κράτος μπορεί να παρέχει δρόμους, σχολεία, αστυνομία και υποδομές μόνο αφού πρώτα δημιουργηθούν και συσσωρευτούν οι πόροι εντός της παραγωγικής οικονομίας. Ωστόσο, οι δημόσιες δαπάνες που προκύπτουν στη συνέχεια επικαλούνται σαν απόδειξη ότι η ίδια η ιδιωτική παραγωγή οφείλει την ύπαρξή της στο κράτος.
Μια τέτοια επιχειρηματολογία χρησιμοποιεί κατασκευασμένα στοιχεία — κρατική παροχή αγαθών κι υπηρεσιών μετά από την μονοπώλησή τους — για να αποδείξει το συμπέρασμα της αναγκαιότητας του κράτους, το οποίο υποτέθηκε στα βήματα που δημιούργησαν τα στοιχεία. Η θεωρία των δημόσιων αγαθών παρέχει στη συνέχεια μια συνεχή λειτουργική δικαιολόγηση για τη συνεχιζόμενη ύπαρξη, επέκταση και νομιμότητα του κράτους.
Αξίζει επίσης να αναφερθεί το στοιχείο του κρατικού μονοπωλίου. Το κράτος απαλλοτριώνει την ιδιωτική περιουσία, μονοπωλεί την ασφάλεια, την δικαστική εξουσία και άλλα αγαθά και υπηρεσίες, καταστέλλει ή εκτοπίζει εναλλακτικές λύσεις και στη συνέχεια παρουσιάζεται ως απαραίτητο επειδή δεν υπάρχουν ανταγωνιστές.
Σύνοψη και συμπέρασμα
Για να είμαστε δίκαιοι, και όπως έχει υποστηρίξει και στο παρελθόν ο υποφαινόμενος, οι θεσμικές συνθήκες είναι καθοριστικές για την ανάπτυξη και την διατήρηση του πλούτου: ιδιοκτησιακά δικαιώματα ιδιοκτησίας, ελευθερία συναλλαγών, νομοκρατία, υγιές χρήμα κ.λπ. Όμως, συχνά θεωρείται δεδομένο ότι αυτές είναι αποκλειστικά αποτέλεσμα του θεσμού του σύγχρονου έθνους-κράτους. Ωστόσο, αυτές οι συνθήκες μπορούν να υπάρχουν σε ένα πλαίσιο αποκέντρωσης, όπως στην Ευρώπη και την Αμερική.
Επιπλέον, το επιχείρημα των δημόσιων αγαθών θα μπορούσε να είναι επιχείρημα βαθμού, το οποίο θα ήταν ένα σπειροειδές και όχι κυκλικό επιχείρημα. Για παράδειγμα, το επιχείρημα θα μπορούσε να είναι ότι το κράτος, στην πραγματικότητα, εξαρτάται από τον πλούτο και την παραγωγή της ιδιωτικής-παραγωγικής οικονομίας για έσοδα, αλλά ότι οι συλλογικές υπηρεσίες που παρέχει το κράτος επιτρέπουν μεγαλύτερη παραγωγή πλούτου υπό πιο σταθερές συνθήκες. Αυτό, ωστόσο, απέχει παρασάγγας από το να λέμε στους φορολογούμενους παραγωγούς: «Δεν το χτίσατε εσείς αυτό!» και να ισχυριζόμαστε ότι θα έπρεπε να φορολογούνται περισσότερο.
Με όλα αυτά, ενώ στοιχεία αυτού του επιχειρήματος περί κυκλικότητας κατά των δημόσιων αγαθών υπάρχουν στην αυστρο-φιλελεύθερη βιβλιογραφία - ειδικά στους Bastiat, Mises, Rothbard και Hoppe - και πέραν αυτών, φαίνεται ότι το απλό επιχείρημα περί κυκλικότητας που εμπλέκεται στην ταυτόχρονη εξάρτηση του κράτους από τον πλούτο της ιδιωτικής-παραγωγικής οικονομίας και στον ισχυρισμό ότι τελικά επιτρέπει τον πλούτο της ιδιωτικής-παραγωγικής οικονομίας δεν έχει εκφραστεί πλήρως. Με άλλα λόγια, αυτό το θέμα μπορεί να είναι καλό για περαιτέρω έρευνα. Για παράδειγμα, αξίζει να σημειωθεί εν συντομία ότι η θεωρία των δημόσιων αγαθών εισάγει αρκετές αμφισβητήσιμες ή ατεκμηρίωτες παραδοχές :
Οι νεοκλασικές υποθέσεις του τέλειου ανταγωνισμού, της τέλειας γνώσης, των συνθηκών ισορροπίας και της «βέλτιστης παροχής», από τις οποίες συνάγεται η «αποτυχία» της αγοράς·
Η «πλάνη της Νιρβάνα», η οποία συνίσταται στη σύγκριση των αγορών του πραγματικού κόσμου με υποθετικά ιδανικά αποτελέσματα, στην αντιμετώπιση των αποκλίσεων από τη θεωρητική βελτιστοποίηση ως «αποτυχία» και, στη συνέχεια, στην εξαγωγή συμπερασμάτων για την ανωτερότητα της πολιτικής παρέμβασης, παρά τα προβλήματα κινήτρων, υπολογισμών, γνώσης και συντονισμού του ίδιου του κράτους.
Ότι το κράτος —το οποίο αναγκαστικά αντλεί τους πόρους του από την παραγωγική οικονομία— αποτελεί το ίδιο την πρωταρχική βάση της δημιουργίας πλούτου, της παραγωγής ή της κοινωνικής τάξης·
Ότι ορισμένα αγαθά ή υπηρεσίες δεν θα μπορούσαν, δεν θα έπρεπε ή δεν θα μπορούσαν να προκύψουν μέσω εθελούσιων θεσμών χωρίς κρατική παροχή·
Ότι η τρέχουσα μονοπωλιακή παροχή ορισμένων υπηρεσιών καταδεικνύει την αναγκαιότητα ή την ανωτερότητα της μονοπωλιακής κρατικής παροχής υπηρεσιών·
Ότι αυτή η ίδια η κρατική παροχή αγαθών κι υπηρεσιών δεν έχει εκτοπίσει, απαγορεύσει, παραγκωνίσει ή εμποδίσει την εμφάνιση ανταγωνιστικών εθελούσιων θεσμών.
Ότι η χρήση υπηρεσιών που χρηματοδοτούνται από τους φόρους συνεπάγεται την σιωπηρή συναίνεση προς την πολιτική τάξη που τις χρηματοδοτεί και τις μονοπωλεί·
Ότι η αδυναμία ενός ατόμου να φανταστεί μια εθελοντική ή βασισμένη στην αγορά λύση δικαιολογεί την καταναγκαστική παρέμβαση του κράτους
Αυτά τα επιχειρήματα προϋποθέτουν την αναγκαιότητα της κρατικής παροχής αντί να την αποδεικνύουν.
[Πηγή άρθρου: The Public Goods Circular Argument]
