Τσακωμένα παιδιά του ίδιου πατέρα: ναζισμός, φασισμός, κομμουνισμός
Είναι πλέον καθήκον των κλασικών φιλελευθέρων να αποκαλύψουν την αλήθεια για τις κοινές κολλεκτιβιστικές ρίζες των τριών αυτών ιδεολογιών.
Ετικέτες: Φιλοσοφία, Φασισμός, Σοσιαλισμός, Ιστορία, Στρατηγική
Άρθρο του Αμιρχοσεΐν Οτζακφακίχι, δημοσιευμένο στις 21/02/2025 από το Mises Institute.
Κι αν άραγε οι δύο από τις πιο κακόφημες ιδεολογίες της ιστορίας - ο Ναζισμός και ο Φασισμός - μοιράζονταν περισσότερα κοινά με τον Κομμουνισμό από όσα συχνά αναγνωρίζουμε; Πρόσφατα, η πρόεδρος του γερμανικού πολιτικού κόμματος Εναλλακτική για την Γερμανία (AfD) εξέφρασε τον αμφιλεγόμενο ισχυρισμό ότι ο Χίτλερ ήταν κομμουνιστής. Μολονότι αυτός ο ισχυρισμός δεν είναι ακριβής, (σ.σ. ο Χίτλερ ήταν σοσιαλιστής, αλλά όχι και κομμουνιστής) μεγάλο μέρος της κριτικής που δέχτηκε επικεντρώθηκε μόνο στις ορατές διαφορές μεταξύ του Χίτλερ και των Κομμουνιστών, αφήνοντας τις βαθύτερες ιδεολογικές τους ομοιότητες ανεξέταστες.
Επανεξετάζοντας τα λόγια του Χίτλερ και του Μουσολίνι, γίνεται σαφές ότι ο ανταγωνισμός τους με τον Κομμουνισμό αφορούσε λιγότερο την απόρριψη των αρχών του και περισσότερο την προώθηση οραμάτων κολεκτιβισμού που ανταγωνίζονται μεταξύ τους.
Είναι πλέον καθήκον των κλασικών φιλελευθέρων, οι οποίοι αποκλίνουν ριζικά τόσο από τους κομμουνιστές όσο και από τους φασίστες, να αδράξουν την ευκαιρία και να αποκαλύψουν τις κοινές κολλεκτιβιστικές ρίζες αυτών των ιδεολογιών. Ως κλασικός φιλελεύθερος, ήμουν πάντα επιφυλακτικός απέναντι στην ομαδοποίηση της ιδεολογίας μου στην ίδια «πλευρά» με τους Ναζί, δεδομένων των έντονων φιλοσοφικών διαφορών. Η δυσανάλογη προσοχή που δίνεται στις αντιπαλότητες μεταξύ διαφόρων μορφών κολλεκτιβισμού εμποδίζει τον διεξοδικό πολιτικό διάλογο και αφήνει το βασικό ζήτημα του ατομικισμού έναντι του κολεκτιβισμού ανεπαρκώς διερευνημένο.
Μουσολίνι: Από μαρξιστής, εθνικιστής κολλεκτιβιστής
«Αν ο 19ος αιώνας ήταν ο αιώνας του ατόμου, είμαστε ελεύθεροι να πιστεύουμε ότι αυτός είναι ο αιώνας του κολλεκτιβισμού», έγραψε ο Μπενίτο Μουσολίνι. Ξεκίνησε την καριέρα του ως ένθερμος μαρξιστής, επιμελούμενος μάλιστα ένα σοσιαλιστικό περιοδικό. Ωστόσο, ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος και η αντιληπτή αποτυχία του κομμουνιστικού διεθνισμού να κινητοποιήσει τους εργάτες τον οδήγησαν να αναθεωρήσει. Αντί να εγκαταλείψει τον κολλεκτιβισμό, αναζήτησε μια ενοποιητική δύναμη ισχυρότερη από τις τάξεις: τον εθνικισμό. Στο βιβλίο του «Η Διδασκαλία του Φασισμού» , υποστήριξε ότι «το έθνος δεν έχει εξαφανιστεί», τονίζοντας ότι οι ταξικές διακρίσεις εμποδίζουν την αληθινή ενότητα: «Η τάξη δεν μπορεί να καταστρέψει το έθνος. Η τάξη αποκαλύπτεται ως ένα σύνολο συμφερόντων, αλλά το έθνος είναι μια ιστορία συναισθημάτων, παραδόσεων, γλώσσας, πολιτισμού και μιας φυλής. Είναι μια πνευματική κοινότητα».
Ο Μουσολίνι επέκρινε τον σοσιαλισμό, όχι για τον κολλεκτιβιστικό/συλλογικό του χαρακτήρα, αλλά για την αδυναμία του να ενοποιήσει όλα τα τμήματα της κοινωνίας. Περιέγραψε τον φασισμό ως μια ιδεολογία που υπάγει το άτομο στο κράτος:
Ο φιλελευθερισμός αρνήθηκε το κράτος στο όνομα του ατόμου· ο φασισμός επαναβεβαιώνει τα δικαιώματα του Κράτους ως έκφραση της πραγματικής ουσίας του ατόμου [...] Η φασιστική αντίληψη για το Κράτος είναι ολοφάνερη. Έξω από αυτήν δεν μπορούν να υπάρξουν ανθρώπινες ή πνευματικές αξίες, πόσο μάλλον να έχουν αξία.
Για τον Μουσολίνι, το άτομο είχε νόημα μόνο ως μέρος της συλλογικότητας, δεσμευμένο από τις παραδόσεις, τον πολιτισμό και το καθήκον:
Ο φασισμός βλέπει στον κόσμο όχι μόνο εκείνες τις επιφανειακές, υλικές πτυχές στις οποίες ο άνθρωπος εμφανίζεται ως άτομο, που στέκεται μόνος του [...] αλλά και το έθνος και τη χώρα· άτομα και γενιές συνδεδεμένες από έναν ηθικό νόμο [...] που θεμελιώνονται στο καθήκον.
Το όραμα του Χίτλερ: Η θυσία του ατόμου για τη φυλή
Οι Ναζί ανέπτυξαν ένα σύνθημα που μπορεί να διαβαστεί σε ένα άρθρο των New York Times της 1ης Μαΐου 1934 με τίτλο: «Το κοινό καλό πριν από το καλό του ατόμου». Αυτό το ναζιστικό σύνθημα συμπυκνώνει το κολλεκτιβιστικό ήθος του Χίτλερ. Ενώ στην πράξη απέκλινε από τον σοσιαλισμό, αναγνώριζε την κολλεκτιβιστική γοητεία των στόχων του. Στο βιβλίο του «Ο Αγών μου» , δηλώνει : «Δεν είχα κανένα αίσθημα αντιπάθειας για την εφαρμοσμένη πολιτική των Σοσιαλδημοκρατών. Ότι ο δηλωμένος σκοπός τους ήταν να ανεβάσουν το επίπεδο των εργατικών τάξεων...» Ωστόσο, η ρήξη του Χίτλερ με τον σοσιαλισμό προήλθε από αυτό που εξέλαβε ως αποτυχία του να διατηρήσει την εθνική ενότητα και ταυτότητα. Θεωρούσε τον διεθνισμό του σοσιαλισμού ως απειλή για τη γερμανική ταυτότητα: «Όμως τα χαρακτηριστικά που συνέβαλαν περισσότερο στην απομάκρυνσή μου από το σοσιαλδημοκρατικό κίνημα ήταν η εχθρική του στάση απέναντι στον αγώνα για τη διατήρηση του γερμανισμού στην Αυστρία...»
Αυτό που ξεχώριζε τον Χίτλερ ήταν η έμφαση που έδινε στη φυλή. Η βασική του ιδέα για τη φυλετική ανωτερότητα είχε τις ρίζες της στον κολλεκτιβισμό, θεωρώντας την Άρια φυλή ως την ενσάρκωση του ιδανικού της αυτοθυσίας για την κοινότητα:
Το μεγαλείο του Άριου δεν βασίζεται στις πνευματικές του δυνάμεις, αλλά περισσότερο στην προθυμία του να αφιερώσει όλες τις ικανότητές του στην υπηρεσία της κοινότητας [...] γιατί ο Άριος υποτάσσει πρόθυμα το εγώ του στο κοινό καλό, και όταν το απαιτεί η ανάγκη, θυσιάζει ακόμη και τη ζωή του για την κοινότητα.
Συγκρίνετε αυτή τη δήλωση με τον ισχυρισμό του Μαρξ ότι «όλα τα προηγούμενα ιστορικά κινήματα ήταν κινήματα μειονοτήτων, ή προς το συμφέρον των μειονοτήτων. Το προλεταριακό κίνημα είναι το συνειδητό, ανεξάρτητο κίνημα της τεράστιας πλειοψηφίας, προς το συμφέρον της τεράστιας πλειοψηφίας». Και οι δύο φιλοσοφίες προωθούσαν οράματα συλλογικού καλού, που διέφεραν μόνο στην ταυτότητα - τάξη ή φυλή - που χρησίμευε ως η ενοποιητική δύναμη.
Για τον Χίτλερ, το άτομο υπήρχε για να υπηρετεί την συλλογικότητα, με το κράτος ως τον φορέα επιβολής αυτού του οράματος: «...το Κράτος θεωρείται μόνο ως μέσο για την επίτευξη ενός σκοπού και αυτός ο σκοπός είναι η διατήρηση των φυλετικών χαρακτηριστικών της ανθρωπότητας». Ενώ αντιτασσόταν στον διεθνισμό του Μαρξισμού, τον έβλεπε περισσότερο ως αντίπαλο παρά ως μια θεμελιωδώς διαφορετική φιλοσοφία:
Μόνο όταν η ιδέα του διεθνισμού, πολιτικά οργανωμένη από τον Μαρξισμό, αντιπαρατεθεί με την ιδέα της λαϊκότητας, εξίσου καλά οργανωμένη με συστηματικό τρόπο και εξίσου καλά καθοδηγούμενη - μόνο τότε η αγωνιστική ενέργεια στο ένα στρατόπεδο θα μπορέσει να συναντήσει εκείνη του άλλου σε ισότιμη βάση· και η νίκη θα βρεθεί στο πλευρό της αιώνιας αλήθειας.
Η γλώσσα έχει σημασία
Αν και η εκλεπτυσμένη διερεύνηση αυτών των θεμάτων στη βιβλιογραφία είναι σημαντική, ποιο το όφελος αν αυτές οι ιδέες δεν φτάσουν στις μάζες; Πώς μπορούμε να υπηρετήσουμε το πάθος μας για την ελευθερία, αν δεν το διεκδικούμε καθημερινά μέσω του πιο ισχυρού εργαλείου της - της γλώσσας; Πρέπει άραγε να ανεχόμαστε την αντίληψη ότι η ιδεολογία μας είναι απλώς θέμα βαθμών από τον Ναζισμό και τον Φασισμό; Εν τω μεταξύ, η πιο εντυπωσιακή ειρωνεία είναι ότι αυτές οι ιδεολογίες συχνά κατηγοριοποιούνται ως «δεξιές!»
Δεν γνωρίζουμε τις συνέπειες αυτής της παραμέλησης; Ή, αν τις γνωρίζουμε, έχουμε δείξει αρκετό πάθος για να την αντιμετωπίσουμε; Αυτό που χρειαζόμαστε είναι μια αφθονία καθημερινού λόγου που συνδυάζει την πραγματικότητα με την απλότητα — έναν λόγο που ενισχύει με συνέπεια τις επιδράσεις του μέσω της γλώσσας, μέχρι να γίνει ευρέως αποδεκτός.
Σύνοψη
Η συζήτηση σχετικά με το αν ο Χίτλερ και ο ναζισμός ανήκουν στην αριστερά συσκοτίζει μια βαθύτερη αλήθεια: οι κολλεκτιβιστικές τους ρίζες τους ευθυγραμμίζουν περισσότερο με τον κομμουνισμό παρά με τον ατομικισμό, τον κλασικό φιλελευθερισμό ή τον ελευθερισμό (λιμπερταριανισμό). Οι ιδιότητες του Χίτλερ και του Μουσολίνι διέφεραν σημαντικά. Η άρνησή τους για τον ατομικισμό ήταν φιλοσοφική, ενώ η δυσαρέσκειά τους για τον κομμουνισμό ήταν περισσότερο μια παθιασμένη αντιπαλότητα. Αναδεικνύοντας τα κοινά θεμέλια αυτών των ιδεολογιών μέσω της προώθησης εναλλακτικών πολιτικών κατηγοριοποιήσεων, θα πρέπει να ενσωματώσουμε αυτά τα γεγονότα στον καθημερινό πολιτικό λόγο και να αποκαταστήσουμε τη σημασία τους ως τη μόνη πραγματικά διακριτή ιδεολογία.
Η αναγνώριση αυτών των λιγότερο εξερευνημένων, αλλά θεμελιωδών, κοινών χαρακτηριστικών θα βοηθούσε τις κοινωνίες να έχουν μια ευρύτερη προοπτική απέναντι στις πολιτικές σχέσεις και να αποφεύγουν το να πέφτουν θύματα ανεξέλεγκτων κολλεκτιβιστικών κινημάτων απλώς και μόνο επειδή προσφέρουν μια νέα καθοδηγητική ταυτότητα - είτε ορίζεται από την τάξη, το έθνος, τη φυλή, είτε το φύλο. Ο κλασικός φιλελευθερισμός έχει διαδραματίσει πρωτοποριακό ρόλο στη διαμόρφωση του σύγχρονου κόσμου - ενός κόσμου που, παρά τα ελαττώματά του, απέχει πολύ από τις δυσκολίες των προηγούμενων εποχών. Θα πρέπει τώρα να γίνει αποστολή των κλασικών φιλελευθέρων να αποκαλύψουν την αλήθεια.
Νίκο, ποια είναι η σχέση της φιλελεύθερης ιδεολογίας με τις συλλογικότητες; Απορρίπτονται όλες είτε βασίζονται στη φυλή, στο έθνος, στην τάξη κλπ; Δεν είναι αυτονόητο να υπάρχουν συσσωματώσεις στην κοινωνία, αφού ο άνθρωπος είναι κοινωνικό ον; Η κριτική της φιλελεύθερης ιδεολογίας εντοπίζεται στην αποδυνάμωση του κράτους και μόνο σε αυτό;