Τα συμπτώματα του κολλεκτιβισμού
Ο κολλεκτιβισμός -το αντίθετο του ατομικισμού- είναι μια φιλοσοφία που απαιτεί την υποταγή των ατομικών δικαιωμάτων στην επίτευξη των στόχων μιας συλλογικότητας (π.χ. ενός κράτους ή μιας τάξης).
Ετικέτες: Οικονομική ελευθερία, Χάγιεκ, Φιλελευθερισμός
Άρθρο του Μάθιου Γουίλιαμς, δημοσιευμένο στις 15/10/2025 από το Mises Institute.
Ο αυξανόμενος κομματικός οπαδισμός, η δυσπιστία, τα οξυμένα πάθη, ακόμη και οι τραγικές πράξεις πολιτικής βίας γίνονται συνηθισμένα πράγματα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι ηγέτες που είναι επιρρεπείς στα συλλογικά/κολλεκτιβιστικά ιδανικά και στον κεντρικό σχεδιασμό εκμεταλλεύονται αυτές τις ευκαιρίες, ευδοκιμώντας χάρη στο αίσθημα διχασμού.
Ο κολλεκτιβισμός είναι αντίθετος με τις αρχές της ελευθερίας, του ατομικισμού και της ανεξαρτησίας. Ο κολλεκτιβισμός είναι μια πολιτική και οικονομική φιλοσοφία που απαιτεί την υποταγή των ατομικών δικαιωμάτων στην επίτευξη των στόχων μιας συλλογικότητας (π.χ., ενός κράτους, μιας ομάδας ή μιας τάξης). Αυτή η φιλοσοφία μπορεί να περιλαμβάνει διάφορες πολιτικές ιδεολογίες, όπως ο σοσιαλισμός, ο κομμουνισμός, ο εθνικισμός, ο φασισμός και ο κορπορατισμός, μεταξύ άλλων.
Πολλοί Αμερικανοί εξακολουθούν να αγνοούν την πανταχού παρουσία των κολλεκτιβιστικών ιδεών και πολιτικών που εκδηλώνονται στην αμερικανική πολιτική σκηνή. Ο Τζορτζ Όργουελ υποστήριξε, από προσωπική εμπειρία, στο βιβλίο του «Φόρος τιμής στην Καταλονία» ότι ο ολοκληρωτισμός αναδύεται από την δεξιά και την αριστερά — δεν περιορίζεται σε ένα μόνο κόμμα.
Τα ακόλουθα «συμπτώματα» δεν είναι εξαντλούν το θέμα, αλλά αποτελούν επαναλαμβανόμενα μοτίβα μέσω των οποίων εδραιώνεται ο κολλεκτιβισμός. Προκαλώ τον αναγνώστη να εξετάσει αυτό το σημείο και να αναλογιστεί τις πολιτικές τόσο των Δημοκρατικών όσο και των Ρεπουμπλικανών που συνάδουν με τα μοτίβα που περιγράφονται παρακάτω.
Δημιουργία ενός Ηθικού Κώδικα
Δεν υπάρχει τίποτα εγγενώς κακό στο να συντασσόμαστε με έναν ηθικό κώδικα. Οι Ιδρυτές Πατέρες των ΗΠΑ οραματίστηκαν μια ηθική επικεντρωμένη σε τρεις αξίες που προέρχονταν από τις ιουδαιοχριστιανικές αρχές, δίνοντας έμφαση στην εγγενή αξία της ανθρώπινης ζωής: το δικαίωμα στη ζωή, την ελευθερία και την ιδιοκτησία. Ο Μπαστιά υποστήριξε ότι ο μοναδικός σκοπός του νόμου ήταν να υπερασπιστεί αυτές τις αρχές. Αυτά ήταν δικαιώματα που δόθηκαν από τον Θεό, όχι δικαιώματα που παραχωρήθηκαν από μια ελαττωματική ανθρώπινη κυβέρνηση.
Οι εναλλακτικοί ηθικοί κώδικες υιοθετούν επίσης ένα θρησκευτικό συναίσθημα, λειτουργώντας ως η ραχοκοκαλιά της κολλεκτιβιστικής ιδεολογίας. Όπως σημειώνει ο Χάγιεκ στο βιβλίο του «Ο Δρόμος προς τη Δουλεία», η ηθική του ολοκληρωτικού συστήματος είναι υπερβατική και απόλυτη. Η μεγαλύτερη απειλή για το κράτος είναι μια εξουσία ανώτερη από το ίδιο. Ακόμα και η απλή αναγνώριση ότι οι άνθρωποι έχουν εγγενή ηθική αξία, ανεξάρτητη από την κατεύθυνση μιας εξουσίας, υπονομεύει τη ισχύ των κεντρικών σχεδιαστών.
Ο ηθικός κώδικας του κολλεκτιβισμού απαιτεί την αποδοχή του. Η ανοχή δεν αρκεί, είναι μη δεσμευτική και αφήνει περιθώρια για συζήτηση. Η αφοσίωση και η ευλάβεια υιοθετούν έναν ανώτερο σκοπό και ένα αίσθημα ανιδιοτέλειας. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αυτοδικαίωση στους πιο ευσεβείς οπαδούς. Τα άτομα πρέπει να βλέπουν τον εαυτό τους ως μέρος ενός ευρύτερου, συλλογικού, ανώτερου σκοπού, που αγωνίζεται για την ανύψωσή του. Αυτό απαιτεί πίστη. Όποιος δεν συμμορφώνεται ή δεν αποδέχεται τον ηθικό κώδικα πρέπει να δυσφημείται και να υφίσταται διαχωρισμό. Μόλις οι άνθρωποι πειστούν να υιοθετήσουν τον ηθικό κώδικα της συλλογικότητας, ο απόλυτος έλεγχος μπορεί να δικαιολογηθεί ως απαραίτητος και ενάρετος.
Αγνόηση των εμποδίων
Μόλις οι ρίζες του κολλεκτιβιστικού ηθικού κώδικα αρχίσουν να αντηχούν, ακόμη και πριν από την πλήρη υιοθέτησή του, η κατάργηση των φραγμών καθίσταται δικαιολογημένη. Αυτό θα είναι πάντα ανεπαίσθητο στην αρχή - απλώς ένας κανονισμός εδώ ή ένα εκτελεστικό διάταγμα εκεί, που συχνά δικαιώνεται από μια λαϊκιστική ή δογματική ρητορική.
Οι πολιτικοί έλεγχοι κι οι ισορροπίες υποτίθεται ότι διασφαλίζουν τη λογοδοσία. Ο κομματικός προσανατολισμός έχει ολοένα και περισσότερο δυσκολέψει έναν εν ενεργεία πρόεδρο ή ένα κόμμα που βρίσκεται στην εξουσία να προωθήσει μιαν ατζέντα. Η στασιμότητα έχει γίνει κάτι συνηθισμένο. Αυτή η απογοήτευση βάζει σε πειρασμό τους ηγέτες να σφετεριστούν το ίδιο το σύστημα που έχει σχεδιαστεί για να ελέγχει την εξουσία τους.
Ο Χάγιεκ επισημαίνει ότι μια στρατηγική των κολλεκτιβιστών ηγετών είναι να περιβάλλονται από μια μικρή ομάδα ομοϊδεατών, που θα τους βοηθήσουν να χαράξουν την πολιτική. Η αμερικανική πολιτική είναι έμπλεη αυτής της πρακτικής - να γεμίζουν τα υπουργικά συμβούλια με αφοσιωμένα πρόσωπα. Οι αμφισβητίες θεωρούνται εχθροί της πολιτικής ατζέντας και δεν μπορούν να γίνουν ανεκτοί.
Οι κοινωνίες είναι ποικιλόμορφες, γεμάτες από ανταγωνιστικές ιδέες και πολύπλοκες πληροφορίες που παρέχονται από πληθυσμούς και ανθρώπους που λαμβάνουν ατομικές αποφάσεις. Αυτά είναι πάρα πολλά, για να τα διαχειριστεί κανείς σε μια κοινωνία με κεντρικό σχεδιασμό. Οι κεντρικοί σχεδιαστές αγνοούν αυτές τις πληροφορίες και -σε μια πράξη αλαζονείας και αίσθησης ανωτερότητας- λαμβάνουν αποφάσεις για τους πληθυσμούς τους, εκβιάζοντας την άνωθεν συμμόρφωση.
Λαϊκιστική και εθνικιστική γλώσσα και πολιτική
Ο λαϊκισμός και ο εθνικισμός συνυπάρχουν. Ο λαϊκιστικός λόγος κινητοποιεί ομάδες ανθρώπων προς αντίθετες ιδεολογίες, όπως η αριστερά εναντίον της δεξιάς, και στη συνέχεια αποδίδει ετικέτες. Για παράδειγμα, η αριστερά είναι «αφυπνισμένη» (woke) ή η δεξιά είναι «κατά της μετανάστευσης» ή «ρατσιστική». Ο λαϊκισμός μπορεί επίσης να παρουσιαστεί ως μια πάλη μεταξύ «του λαού» και «των ελίτ». Αυτές είναι τακτικές που χρησιμοποιούνται για να διχάσουν, να κινητοποιήσουν την υποστήριξη και να δημιουργήσουν την συλλογική ταυτότητα.
Ο εθνικισμός παίρνει πολλές μορφές, αλλά σε γενικές γραμμές, καλλιεργεί την αφοσίωση σε ένα έθνος. Ο Όργουελ σημείωσε ότι ο εθνικισμός δεν είναι εγγενώς θετικός. Ο εθνικισμός μπορεί να είναι αρνητικός. Παραδείγματα μπορεί να είναι η παρουσίαση της Αμερικής ως παγκόσμιου θύματος ή η δαιμονοποίηση της Αμερικής εκ των έσω για να προωθηθεί ένα νέο όραμα για τη χώρα.
Ο λαϊκισμός και ο εθνικισμός ενισχύουν την ηθική ανωτερότητα. Ο ηθικός κώδικας που έχει υιοθετήσει η ομάδα χρησιμεύει ως δικαιολογία για την ρητορική της δαιμονοποίησης και για τις πολιτικές του προστατευτισμού.
Θεωρίες συνωμοσίας
Ο Ρόθμπαρντ είδε την αξία που είχαν οι θεωρίες συνωμοσίας, κυρίως ως αμφισβητήσεις της κρατικής διαφθοράς. Ωστόσο, το είδος των θεωριών συνωμοσίας που θεωρούσε χρήσιμες ήταν εκείνες που στόχευαν στην αποκάλυψη της κατάχρησης εξουσίας από το κράτος. Οι αντικρατικές θεωρίες ενέχουν ελάχιστους κινδύνους και μπορούν μάλιστα να προσφέρουν κάποιο όφελος στην ένωση των ανθρώπων που αντιτίθενται στον καταναγκασμό του κράτους.
Αντιθέτως, οι κρατικά καθοδηγούμενες συνωμοσίες τείνουν να τροφοδοτούν αντικαπιταλιστικές αφηγήσεις (δηλαδή, περί κερδοσκοπίας ή περί συστημικών προκαταλήψεων), που συχνά βασίζονται σε ισχνά στοιχεία. Αυτές οι αφηγήσεις γίνονται εργαλεία για να δικαιολογήσουν τον κρατικό παρεμβατισμό και να ασκήσουν ρυθμιστική εξουσία επί των ιδιωτικών επιχειρήσεων.
Οι συνωμοσίες προωθούν την ομαδική αφοσίωση έναντι της επιδίωξης της αλήθειας. Οι κολλεκτιβιστές εκμεταλλεύονται τις συνωμοσίες για να προκαλέσουν συναισθηματικές αντιδράσεις, με στόχο την ενοποίηση των ομάδων και τη νομιμοποίηση της κυβερνητικής παρέμβασης στην αγορά ή κατά των «πλουτοκρατίας».
Το είδος του κολλεκτιβιστικού ωφελιμισμού
Ο Mises θεωρούσε τον φιλελεύθερο ωφελιμισμό ως το καλύτερο μέσο για τη μεγιστοποίηση των αποτελεσμάτων σε μια ελεύθερη αγορά. Ο John Stuart Mill, αν και δεν συμμεριζόταν τις απόψεις του Mises για την ελεύθερη αγορά, υποστήριξε επίσης τον ωφελιμισμό ως το πρότυπο για την αξιολόγηση των ανθρώπινων πράξεων. Υπάρχει μεγάλη συζήτηση γύρω από τον όρο αυτό και τη φιλοσοφία του—κάτι που είναι εκτός του πεδίου αυτού του άρθρου.
Ανεξάρτητα από αυτό, οι πολιτικοί καταχρώνται τον ωφελιμισμό. Το κράτος προωθεί και καταχράται συστηματικά λύσεις σε πρότζεκτ και προβλήματα που επιλύονται καλύτερα από την αγορά και ανήκουν σε εκείνη. Για να τις πουλήσουν στο κοινό, οι αισιόδοξες προβλέψεις για μελλοντικά στατιστικά στοιχεία («αυτό το νομοσχέδιο θα ενισχύσει την οικονομία») παρουσιάζονται σαν βεβαιότητες. Οι οιστριονικές συμπεριφορές και η ψευδής ταπεινότητα μπορεί κατά καιρούς να είναι απαραίτητες, καθώς οι πολιτικοί επιμένουν ότι ο προσωρινός πόνος είναι ένα «μικρό τίμημα» για τα υποσχόμενα μελλοντικά κέρδη, ενώ ο σκοπός ισχυρίζονται ότι δικαιολογεί τα μέσα.
Η μεγάλη πλάνη του κολλεκτιβιστικού ωφελιμισμού είναι ότι οι αποφάσεις και οι ανθρώπινες ενέργειες είναι δυναμικές, το μέλλον δεν είναι στατικό και οι κυβερνητικές πολιτικές απέχουν πολύ από το να είναι προσαρμοστικές. Οι άνθρωποι, γενικά, είναι κακοί στην πρόγνωση των (κοινωνικο-οικονομικών) αποτελεσμάτων, αλλά μια μικρή, συγκεντρωτική ομάδα που προσπαθεί να σχεδιάσει την κοινωνία για λογαριασμό εκατομμυρίων ανθρώπων μεγεθύνει αυτή την αδυναμία εκθετικά.
![[φιλ]Ελευθερισμός και Αυστριακή Σχολή οδηγούν στην κατανόηση όσων συμβαίνουν](https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!g95T!,w_140,h_140,c_fill,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep,g_auto/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef858980-1534-4025-b854-49064998bcff_680x445.jpeg)
Αναδιανεμητισμός
Φόροι, δασμοί, επιδοτήσεις, απαλλοτριώσεις, κοινωνική πρόνοια και ούτω καθεξής, όλα αφαιρούν πλούτο από μία την πλευρά και τον μεταφέρουν στην άλλη. Αυτός ο πλούτος μεταφέρεται σε έναν κεντρικό φορέα, ο οποίος στη συνέχεια τον αναδιανέμει ή τον χρησιμοποιεί για κρατικές δαπάνες (συνήθως ένας συνδυασμός και των δύο). Πολλοί το αποκαλούν φορολογία, αλλά ο Rothbard και άλλοι το αποκαλούν κλοπή. Ο Bastiat το χαρακτήρισε νόμιμη λεηλασία. Όπως και να περιγραφεί, αντιπροσωπεύει μια επίθεση στα ιδιοκτησιακά δικαιώματα, διαστρεβλώνοντας τα οικονομικά σήματα και περιορίζοντας την επιλογή των καταναλωτών. Οι κυβερνήσεις, και όχι τα άτομα, αποφασίζουν το πώς θα δαπανηθούν τα χρήματα των ανθρώπων.
Αυτός ο αναδιανεμητισμός καλύπτεται από μια φιλανθρωπική ρητορική ή δικαιολογείται με υποσχέσεις για αποπληρωμή του κρατικού χρέους και τόνωση της οικονομίας. Όπως προειδοποίησε ο Bastiat, η εξαναγκαστική φιλανθρωπία ακυρώνει τον σκοπό της φιλανθρωπίας. Δεν είναι πλέον φιλανθρωπία, είναι λεηλασία.
Σύνοψη
Ο Χάγιεκ προειδοποίησε ότι ο κολλεκτιβισμός ενισχύει τους χειρότερους ανάμεσά μας. Όπως φαίνεται, η κολλεκτιβιστική ιδεολογία μπορεί να διαποτίσει τα πολιτικά κόμματα. Δεν πρόκειται για ζήτημα οπαδισμού. Οι πολίτες που υποστηρίζουν τις αρχές της ελευθερίας πρέπει να απορρίψουν την κολλεκτιβιστική διακυβέρνηση. Αυτό ξεκινά με τον εντοπισμό και την απόρριψη πολιτικών αποφάσεων και πολιτικών που την προωθούν.
Αν και οι πολίτες μπορεί να νιώθουν ολοένα και πιο διχασμένοι, η ενότητα πρέπει να αναζητηθεί σε ένα πράγμα πάνω απ’ όλα: στην υπεράσπιση της ελευθερίας. Ο Ντέιβιντ Χιουμ προειδοποίησε πειστικά: «Η ελευθερία -οποιουδήποτε είδους- σπάνια χάνεται μονομιάς».
