Το τεκμήριο ότι Μαρξ γνώριζε πως έγραφε ανοησίες (!) κι η απρόσμενη σχέση Διαφωτισμού-σοσιαλισμού
Ο Αυστραλός φιλόσοφος David Stove, μολονότι όχι ακριβώς Ροθμπαρντιανός, προτιμούσε την ελεύθερη αγορά. Στην στήλη Friday Philosophy, ο David Gordon παρουσιάζει τις πολλές ενδιαφέρουσες απόψεις του.
Ετικέτες: Ελεύθερες Αγορές, ΜΜΕ και Πολιτισμός, Βιβλία, Μαρξ, Φιλοσοφία
1/5/2026 • Άρθρο του David Gordon
[ Κρίκετ έναντι Ρεπουμπλικανισμού και άλλα δοκίμια από τον David Stove (Εκδόσεις Quakers Hill Press. 2013, 166 σελ.) ]
Ο Αυστραλός φιλόσοφος David Stove, ο οποίος έζησε από το 1927 έως το 1994, ήταν ο πιο πολιτικά μη ορθός και επίσης ο πιο χιουμορίστας φιλόσοφος που έχω διαβάσει ποτέ. Ήταν ένας εξπέρ στην ισοπεδωτική κριτική, ο οποίος μπορούσε να καταρρίψει ένα επιχείρημα κάνοντας σε να γελάσεις με τον παραλογισμό του. Το «Κρίκετ έναντι Ρεπουμπλικανισμού» είναι μια συλλογή σύντομων δοκιμίων και κριτικών του, επιμελημένα από τον στενό φίλο και μαθητή του, τον φιλόσοφο James Franklin, και από τον γιο του, R.G. Stove. Στη στήλη αυτής της εβδομάδας, θα δώσω μερικά παραδείγματα για να τεκμηριώσω τα όσα γράφω γι’ αυτόν.
Ο Stove ήταν υπέρμαχος της ελεύθερης αγοράς, αλλά δεν συμμεριζόταν την άποψη πολλών υποστηρικτών της ότι η ελεύθερη οικονομία πηγάζει από τον Διαφωτισμό. Αντιθέτως, υποστήριζε ότι το κυρίαρχο μοτίβο του Διαφωτισμού ήταν η ισότητα και εναντιωνόταν στην ισότητα με πάθος. Όπως το θέτει ο ίδιος:
Σύμφωνα με τη μαρξιστική μυθολογία, ο Διαφωτισμός του δέκατου όγδοου αιώνα ήταν μια ιδεολογική έκφραση των αστικών οικονομικών συμφερόντων. Η αλήθεια είναι σχεδόν ακριβώς το αντίθετο. Οι πιο ενδελεχείς στοχαστές του Διαφωτισμού ήταν εχθροί του θεσμού της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Αυτό ίσχυε ακόμη και πριν από τη βιομηχανική επανάσταση - βλ. Ρουσσώ, Γκόντγουιν, κ.λπ. Μετά από αυτήν την επανάσταση, η εχθρότητα προς την ιδιωτική ιδιοκτησία έγινε καθολική και έντονη μεταξύ των Διαφωτιστών. Ο Μαρξ είχε απόλυτο δίκιο να θεωρεί τον εαυτό του ως τον δίκαιο κληρονόμο του Διαφωτισμού. Μέχρι το 1900 περίπου, ένα μέλος της Ένωσης Ορθολογιστών στη Βρετανία, ή ενας ομόλογός του οπουδήποτε στη Δυτική Ευρώπη, θα μπορούσε σχεδόν εξίσου εύκολα να είναι Θιβετιανός μοναχός όσο και ένας υπέρμαχος της ελεύθερης αγοράς. Το πακέτο του Διαφωτισμού - του κοσμικού χαρακτήρα, του ωφελιμισμού και της ισότητας - φαινόταν σε όλους να δείχνει μόνο προς μία οικονομική κατεύθυνση: τον σοσιαλισμό. Όχι μόνο φαινόταν - το έκανε, και εξακολουθεί να το κάνει. Ο λόγος είναι απλός. Η θεμελιώδης ηθική αξία του Διαφωτισμού είναι η ισότητα. Αλλά ποια ανισότητα είναι πιο σκληρή ή πιο κραυγαλέα από αυτή που είναι αναπόφευκτη λόγω της ελεύθερης αγοράς: την ανισότητα μεταξύ εκείνων που μπορούν να αντέξουν οικονομικά να αγοράσουν αγαθά και εκείνων που δεν μπορούν;
Ίσως όμως να έχετε αντίρρηση: δεν ήταν άραγε οι Adam Smith, David Hume και άλλοι οικονομολόγοι και φιλόσοφοι που υποστήριζαν τον Διαφωτισμό στοχαστές υπέρ της αγοράς; Κατά την άποψη του Stove, αυτοί αποτελούσαν τις εξαιρέσεις· και δεν υποχωρεί από τον ισχυρισμό του ότι ο Διαφωτισμός ήταν εχθρικός προς την ελεύθερη αγορά :
Το παραλυτικό μείγμα του [Φράνσις] Φουκουγιάμα έχει δοκιμαστεί μία φορά στο παρελθόν. Φαίνεται παράξενο που χρειάζεται να του το υπενθυμίσει κάποιος, αλλά η δοκιμή που έγινε ήταν στην πραγματικότητα αυτή που παρήγαγε τον σοσιαλισμό του εικοστού αιώνα. Μεταξύ περίπου του 1780 και του 1900, το μείγμα των αξιών του Διαφωτισμού και της ελεύθερης αγοράς είχε την ευκαιρία του στην πραγματική ζωή. Ποιο ήταν το αποτέλεσμα όλοι το γνωρίζουν: μια σχεδόν καθολική και ακαταμάχητη πεποίθηση υπέρ της ηθικςή και ιστορικής αναγκαιότητας του σοσιαλισμού. Μεταξύ αυτών που ήταν τόσο πεπεισμένοι ήταν ένας ασυνήθιστα αποφασισμένος κληρονόμος του Διαφωτισμού ονόματι Β.Ι. Λένιν. Μετέτρεψε τη χώρα του σε ένα γιγάντιο νεκροταφείο και εξήγαγε με επιτυχία τις πολιτικές του σε πολλές άλλες ευγνωμονούσες χώρες - κατορθώματα άγνωστα και αδιανόητα πριν από αυτόν τον πεφωτισμένο αιώνα μας. Αλλά είναι περιττό να ξαναπαίξουμε αυτή την παλιά ταινία: εδώ έχουμε φτάσει σήμερα.
Ο Stove απορρίπτει τον μαρξισμό ως προφανή ανοησία και έχει φέρει στο φως ένα απόσπασμα που δείχνει ότι ο Μαρξ το συνειδητοποιούσε αυτό ο ίδιος. O Stove γράφει:
Ως αντικείκενο μιας πνευματικής θεματολογίας, ο μαρξισμός δεν αξίζει πλέον ούτε καν σαν ανέκδοτο. Είναι το «εποικοδόμημα» απλώς μια «αντανάκλαση της οικονομικής βάσης»;
«Πρέπει πάντα να διακρίνεις, σύντροφε, μεταξύ μηχανικού υλισμού και διαλεκτικού υλισμού, μεταξύ αριστοτελικής λογικής και διαλεκτικής λογικής... μεταξύ ουτοπικού σοσιαλισμού και επιστημονικού σοσιαλισμού».
«Είναι οι Θέσεις για τον Φόιερμπαχ «προοδευτικές» ή μια απόκλιση από την οπτική γωνία του επιστημονικού σοσιαλισμού;» κ.λπ., κ.λπ.
Έχοντας ανακαλύψει αργότερα τι είναι η σοβαρή πνευματική εργασία, ντρέπομαι όταν θυμάμαι πως όλα αυτά μου φαίνονταν καταπληκτικά όταν ήμουν δεκαεννέα ετών. (Αν και ακόμη και τότε, μπορώ να πω σε υπεράσπιση του εαυτού μου, ότι ορισμένα πράγματα, όπως η άποψη του Ένγκελς για τις «αντιφάσεις στη φύση» ήταν οδυνηρά ενοχλητικά.) Όχι: Ο μαρξισμός είναι ένα τρομακτικό κοινωνικό και αστυνομικό πρόβλημα, αλλά το ίδιο ισχύει και για το εμπόριο ναρκωτικών. Είναι ένα τρομακτικό πολιτικό πρόβλημα, αλλά το ίδιο ισχύει και για τον ισλαμικό φονταμενταλισμό. Ωστόσο ο μαρξισμός δεν είναι ένα πνευματικό πρόβλημα, όπως δεν είναι το εμπόριο ναρκωτικών ή ο ισλαμικός φονταμενταλισμός. Ο ίδιος ο Μαρξ, σε αντίθεση με τα εκατομμύρια των πιστών του, γνώριζε πολύ καλά πόσο αξίζουν οι τιποτένιοι αυτοσχεδιασμοί του περί «διαλεκτικής» κ.λπ. Το 1857 είχε κάνει ορισμένες δηλώσεις σε έντυπη μορφή σχετικά με την πορεία της Ινδικής Ανταρσίας, η οποία βρισκόταν σε εξέλιξη, και γράφει στον Ένγκελς σχετικά με αυτήν ως εξής: «Είναι πιθανό να ρεζιλευτώ. Αλλά σε αυτή την περίπτωση μπορεί πάντα να την σκαπουλάρει κανείς με λίγη διαλεκτική. Έχω, φυσικά, διατυπώσει την πρότασή μου έτσι, ώστε να είναι σωστή σε κάθε περίπτωση». Αυτό το απόσπασμα είναι από τη σελίδα 152, Τόμος 40 (1), από τo Collected Works (Lawrence and Wishart). Θα έπρεπε να επικολληθεί σε κάθε πόρτα κάθε σχολής ανθρωπιστικών σπουδών στον Δυτικό Κόσμο. (Εκτός από το ότι, δυστυχώς, είναι λίγο αργά για αυτό.)
Ο Μαρξ άντλησε έμπνευση από τον Χέγκελ και αντέδρασε σε αυτόν, αλλά ούτε στον Χέγκελ δίνει ιδιαίτερη σημασία ο Stove:
Τότε όμως, οι άνθρωποι που παίρνουν στα σοβαρά τις αξιώσεις του Χέγκελ μπορούν να πιστέψουν τα πάντα. Ο Σοπενχάουερ, του οποίου η ιδεαλιστική φιλοσοφία ήταν αρκετά παράλογη για κάθε συνείδηση (σ.σ. ειρωνική αναφορά στην μαρξιστική θεωρία περί αστικής και την προλεταριακής συνείδησης), αποκάλεσε τον Χέγκελ «τσαρλατάνο» και «απατεώνα». Όντως ήταν, αν και δεν είναι εύκολο να μεταδώσει κανείς το πόσο πολύ ήταν, και αυτοί οι χαρακτηρισμοί είναι πολύ επιεικείς για εκείνον.
Είπα ότι ο Stove είναι ο πιο πολιτικά μη ορθός φιλόσοφος που έχω διαβάσει ποτέ, και ένα παράδειγμα είναι η ανάλυσή του για τον «ρατσισμό». Για τον Stove, το όλο θέμα είναι μια μεγάλη πρόφαση:
Ο όρος «ρατσισμός» είναι ένας νεολογισμός τόσο πρόσφατος, που δεν υπήρχε ακόμη στο Λεξικό της Οξφόρδης μέχρι και το 1971. Αλλά σάρωσε τα πάντα μπροστά του μόλις εμφανίστηκε. Σήμερα, δεν μπορείς να ανοίξεις μια ημερήσια εφημερίδα ή ένα δημοφιλές περιοδικό χωρίς να τον συναντήσεις. Αναρωτιέσαι πώς μπορούσαν οι δημοσιογράφοι να τα βγάζουν πέρα χωρίς αυτή τη λέξη μέχρι πρόσφατα. Ένας πολιτικός δεν πρέπει πλέον να παραμελεί καμία ευκαιρία να καταραστεί τον «ρατσισμό». Πιθανότατα θυμάται ακόμα την πρώτη φορά που άκουσε τη λέξη, όμως τώρα πρέπει να προσποιείται ότι είχε πάντα τον «ρατσισμό» στη λίστα με τις κατάρες του. Σχεδόν σίγουρα, τα πραγματικά του συναισθήματα απέναντι σε ανθρώπους άλλων φυλών δεν είναι θερμότερα από αυτά των περισσότερων ψηφοφόρων. Αλλά πρέπει να προσποιείται το αντίθετο και να εκφέρει την τελετουργική κατάρα όποτε του παρουσιάζεται η ευκαιρία. Ένα πιο φαρσικό θέαμα από αυτό δεν είναι εύκολο να φανταστεί κανείς. Ο Daniel Defoe είπε ότι γύρω στο 1700, οι περισσότεροι Άγγλοι ήταν έτοιμοι να πολεμήσουν μέχρι θανάτου ενάντια στον Παπισμό, χωρίς να γνωρίζουν αν ο Παπισμός ήταν άνθρωπος ή άλογο. Αλλά το θέαμα που παρουσιάζουμε είναι ακόμη πιο κωμικό και πολύ λιγότερο ειλικρινές. Σχεδόν όλοι συμφωνούν στο να χαρακτηρίσουν τον «ρατσισμό» ψευδή και απεχθή. Κι όμως, όλοι γνωρίζουν ότι είναι αληθής.
Σας προτρέπω όλους να διαβάσετε τον David Stove. Θα είστε ευγνώμονες που το κάνατε.
[Πηγή άρθρου: Burned by a Red Hot Stove]
