Χριστός εναντίον Κράτους: Ο συμβολισμός των Χριστουγέννων
Όταν οι Χριστιανοί γιορτάζουν τα Χριστούγεννα, τιμούν την έναρξη μιας μακράς σύγκρουσης μεταξύ του Καίσαρα και του Χριστού, που αποϊεροποίησε εντέλει το κράτος μέχρι την Αναγέννηση.
Άρθρο του Ryan McMaken, 24/12/2021.
Γύρω στο έτος 9 π.Χ., μια ομάδα Ελληνορωμαίων στη Μικρά Ασία εξέδωσε μια διακήρυξη —γνωστή πλέον από την Επιγραφή του Ημερολογίου της Πριήνης— για να τιμήσει τη γέννηση του Ρωμαίου αυτοκράτορα Καίσαρα Αυγούστου. Το κείμενο της επιγραφής δήλωνε την έλευση του «σωτήρα» Καίσαρα ως θέμα «καλών νέων» και «ευαγγελίων». Αυτός ο «θεός Αύγουστος» έφερνε την ειρήνη σε όλους τους ανθρώπους της αυτοκρατορίας.
Όσοι είναι εξοικειωμένοι με τις χριστιανικές γραφές θα παρατηρήσουν φυσικά τις ομοιότητες εδώ με μια μεταγενέστερη διακήρυξη «καλών νέων» και «ευαγγελίων» που βρίσκονται στο Ευαγγέλιο του Λουκά. Ο Λουκάς γράφει για τη γέννηση του νέου «σωτήρα, που είναι Χριστός ο Κύριος». Αυτός ο σωτήρας είναι επίσης ο «Υιός του Θεού», που θα φέρει την «ειρήνη στους ανθρώπους».
Πιθανότατα δεν ήταν σύμπτωση το γεγονός ότι χρησιμοποιήθηκε παρόμοια φρασεολογία και στις δύο περιπτώσεις. Ο ελληνικός όρος «ευαγγέλιον» — που μεταφράζεται ως «καλά νέα» — χρησιμοποιείται πράγματι στην προκήρυξη του Ημερολογίου της Πριήνης, η οποία αναφέρεται έμμεσα και στον εξυψωμένο τίτλο του Καίσαρα ως «Divi filius» — γιου του θεού.
Τέτοιου είδους λόγια αντικατοπτρίζουν την άποψη του Αυγούστου για τον εαυτό του και την φρασεολογία της κρατικά χρηματοδοτούμενης προπαγάνδας εκείνης της εποχής. Επιπλέον, όπως σημειώνει ο Γιόζεφ Ράτσινγκερ στο βιβλίο του για τις χριστιανικές αφηγήσεις για την βρεφική ηλικία του Χριστού, ο Αύγουστος δεν ήταν απλώς ένας πολιτικός ηγέτης ανάμεσα στους άλλους. Αξίωνε επίσης την παγκόσμια κυριαρχία πάνω στα πάντα - «σε ολόκληρη την οικουμενική τάξη». 1 Αυτό αντικατοπτρίζεται στην αφήγηση του Λουκά για το πώς ο Αύγουστος είχε δηλώσει ότι «όλος ο κόσμος πρέπει να υποταχθεί».
Ωστόσο, χρησιμοποιώντας μια τέτοια φρασεολογία, τα χριστιανικά ευαγγέλια και οι Χριστιανοί δημιουργούσαν μια ασυμβίβαστη σύγκρουση: αυτός ο νεογέννητος βασιλιάς δεν ήταν ο Καίσαρας. Επιπλέον, ήταν επίσης σαφές ότι ο Καίσαρας και ο Χριστός δεν μπορούσαν λογικά να είναι και οι δύο παγκόσμιοι ηγεμόνες. Μόνο ένας μπορούσε να ασκήσει την αληθινή κυριαρχία και μόνο ένας μπορούσε να είναι ο αληθινός σωτήρας που θα έφερνε μια νέα εποχή ειρήνης.
Έτσι, όταν οι Χριστιανοί γιορτάζουν τα Χριστούγεννα, τιμούν την έναρξη μιας μακράς σύγκρουσης μεταξύ του Καίσαρα και του Χριστού. Αυτή η σύγκρουση θα επιβεβαιωνόταν τους επόμενους αιώνες, καθώς η θέση του ρωμαϊκού κράτους - και η θέση των κρατών του κόσμου γενικότερα - αμφισβητούνταν από τη νέα θρησκεία. Αυτή η νέα θρησκεία ήταν περίεργη, καθώς απέρριπτε πλήρως τη θεϊκότητα και την κυριαρχία των πολιτικών ηγεμόνων και διακήρυττε ότι ο πραγματικός σωτήρας της ανθρωπότητας - και της βασιλείας του - «δεν είναι εκ του κόσμου τούτου».
Τα θεϊκά κράτη και αυτοκρατορίες των παλαιών εποχών
Αυτό ήταν κάτι καινούργιο. Σε αμέτρητες αρχαίες πόλεις-κράτη, βασίλεια και αυτοκρατορίες, οι κοσμικοί πολιτικοί ηγεμόνες ισχυρίζονταν επίσης ότι ήταν θεοί. Αυτό απορρίφθηκε από ορισμένους σκεπτικιστές και κυνικούς, φυσικά, αλλά αυτού του είδους η προπαγάνδα χρησιμοποιήθηκε επίσης με επιτυχία σε πολλές περιπτώσεις. Και όταν ήταν επιτυχής, ήταν εξαιρετικά χρήσιμη για την αύξηση της εξουσίας του βασιλιά και την εξασφάλιση της υποταγής στο κράτος. Από τον Μέγα Αλέξανδρο μέχρι τους βασιλιάδες του Λεβάντε και τους Αιγύπτιους Φαραώ, αμέτρητοι ηγεμόνες ισχυρίστηκαν πως ήταν οι «υιοί του θεού». Μέχρι το τέλος του πρώτου αιώνα, ο αυτοκράτορας Δομιτιανός χρησιμοποιούσε τον τίτλο «κύριος και θεός».
Μερικοί πολιτισμοί υιοθέτησαν λιγότερο ωμές εκδοχές αυτής της ιδέας. Για παράδειγμα, πολλοί Έλληνες και Ρωμαίοι στους αιώνες πριν από τον Χριστό απέρριψαν την ιδέα ότι οι βασιλιάδες τους ήταν θεότητες. Ωστόσο, πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους υιοθέτησαν παρ’ όλα αυτά την ιδέα ότι το ίδιο το κράτος ήταν συνώνυμο με τη θεϊκή εξουσία. Αυτό αντικατοπτρίζεται στις λατρείες της θεϊκής προσωποποίησης των πόλεων και των βασιλείων, όπως η λατρεία της θεάς Ρώμης. Σε αυτά τα θεϊκά πρόσωπα οφείλονταν θυσίες και θρησκευτικές υποχρεώσεις, και η εξουσία τους σε πολλές περιπτώσεις εμπότιζε το ίδιο το κράτος με αυτό που θεωρείτο θεϊκή εξουσία ή «εντολή εξ ουρανού».
Η αποϊεροποίηση του κράτους
Ο Χριστιανισμός —τουλάχιστον στη Δύση— απέρριψε αυτήν την έννοια και αντ’ αυτού υιοθέτησε αυτό που ο ιστορικός Ραλφ Ράικο αποκαλεί «η αποϊεροποίηση του κράτους». Αυτή είναι η ιδέα ότι υπάρχει ένα μεγάλο χάσμα μεταξύ του θεϊκού βασιλείου και του κοσμικού βασιλείου. Τον πέμπτο αιώνα, αυτή η ιδέα απέκτησε μεγάλη επιρροή μέσω των έργων του Αυγουστίνου με το βιβλίο του «Η Πόλη του Θεού». Όπως σημειώνει ο Αυγουστίνος, η Πόλη του Θεού και η Πόλη του Ανθρώπου δεν πρέπει ποτέ να συγχέονται και πρέπει να είναι για πάντα διακριτά πράγματα. Η δεύτερη είναι άδικη, εφήμερη και κυβερνάται από διεφθαρμένους βασιλιάδες και αυτοκράτορες που, ηθικά μιλώντας, συχνά είναι ελάχιστα καλύτεροι από τους πειρατές-ληστές. Μόνο στην πρώτη οφείλεται κάποια αληθινή ηθική ή πνευματική πίστη.
Ο Αυγουστίνος είχε αντιταχθεί στους Ρωμαίους συντηρητικούς, οι οποίοι εξακολουθούσαν να επιμένουν ότι το ρωμαϊκό κράτος προσέφερε την καλύτερη ελπίδα στον κόσμο για τάξη, ειρήνη, ακόμη και σωτηρία. Αντίθετα, ο Αυγουστίνος απέρριπτε το υποτιθέμενο μεγαλείο της αυτοκρατορίας […]. Ναι, η Ρώμη ήταν μεγάλη και ισχυρή. Αλλά και τι μ’ αυτό; Για τον Αυγουστίνο, η στρατιωτική ισχύς και η φαινομενική διαχρονικότητα της Ρώμης απλώς έκρυβαν την πραγματικότητα της θέσης της ως ενός ακόμη κοσμικού θεσμού που προοριζόταν να εξαφανιστεί.
Ο Ράικο σημειώνει ότι αυτή η άποψη δεν ήταν καθολική στα χριστιανικά μέρη του κόσμου. Στην ελληνική Ανατολή της αυτοκρατορίας, ο καισαροπαπισμός διήρκεσε για πολλούς αιώνες. Αλλά στη Δύση - όπου ασθενέστερα, αποκεντρωμένα καθεστώτα αντικατέστησαν την παλιά αυτοκρατορία - κανένας ηγεμόνας δεν μπορούσε να ελπίζει ότι θα διεκδικήσει μια πραγματική αξίωση να κυβερνά στο όνομα της Πόλης του Θεού. Η βιβλική οδηγία «Αποδώστε στον Καίσαρα ό,τι είναι του Καίσαρα και στον Θεό ό,τι είναι του Θεού» εφαρμόστηκε έτσι περισσότερο στη Δύση από οπουδήποτε αλλού. Πράγματι, σύμφωνα με τον Ράικο, ο Λόρδος Άκτον είχε αναγνωρίσει αυτή την άποψη ως «την προέλευση της ιδέας της ελευθερίας»: Ο Καίσαρας δεν είναι Θεός. Ο Θεός δεν είναι Καίσαρας.
Η περιφρόνηση του Καίσαρα από την Χριστουγεννιάτικη αφήγηση
Πράγματι, αυτή η άποψη είναι ενσωματωμένη στην αφήγηση των Χριστουγέννων και στο ιστορικό της πλαίσιο.
Η άφιξη του νέου και αληθινού βασιλιά συνοδεύεται από την ανυπακοή στην παγκόσμια εξουσία από πολλές απόψεις. Η ίδια η γέννηση του Χριστού θεωρείται σοβαρή απειλή για τον Ηρώδη, ο οποίος κυβερνά ως βασιλιάς-αντιπρόσωπος του Καίσαρα. Όταν ο Ηρώδης απαιτεί από τους Μάγους να αναφέρουν την τύχη του παιδιού, οι Μάγοι επιλέγουν να μην υπακούσουν και να εξαπατήσουν τον Ηρώδη. Αντί να υποκύψουν στην αναζήτηση του Ηρώδη για το παιδί, ο κηδεμόνας του παιδιού φεύγει μαζί του στην Αίγυπτο. Η ηθική χρεοκοπία του Ηρώδη καταδεικνύεται στη συνέχεια από τη Σφαγή των Αθώων (νηπίων).
Όμως ο Χριστός δεν αποτελούσε απειλή μόνο για τον Ηρώδη. Όπως διευκρινίζουν τα Ευαγγέλια, αυτός ο νέος βασιλιάς ήταν επίσης ο μόνος αληθινός σωτήρας και γιος του Θεού — σε αντίθεση με τον απλώς υποκριτή Καίσαρα.
Αυτή η αντίθεση αποτέλεσε για πολύ καιρό ένα ανυπέρβλητο εμπόδιο για τους νέους επίδοξους Καίσαρες. Ναι, πολλοί βασιλιάδες και αυτοκράτορες της ύστερης αρχαιότητας και του Μεσαίωνα φαντάστηκαν τους εαυτούς τους ως κυβερνήτες μιας νέας βασιλείας του Θεού στη γη. Ο Φρειδερίκος Β’ ίσως πλησίασε περισσότερο στο να κάνει τον τίτλο αυτό να φαίνεται εύλογος. Τελικά, ωστόσο, η εποχή των ισχυρών κρατών, του απολυταρχισμού και του ολοκληρωτισμού θα επιφυλασσόταν για τον σύγχρονο κόσμο και τον κόσμο της εκκοσμίκευσης και του «διαφωτισμού». Ήταν οι άνθρωποι της Αναγέννησης που αναβίωσαν τις παλιές προχριστιανικές αντιλήψεις για το κράτος ως πηγή της αρετής και της τάξης. Μελετητές του Διαφωτισμού όπως ο Γίββων και ο Μοντεσκιέ λαχταρούσαν τις παλιές εποχές των αυτοκρατοριών και της πόλης-κράτους, στις οποίες τα άτομα θα όφειλαν υπηρεσία και θυσίες στο κράτος, στο όνομα της αρρενωπότητας και της πολεμικής δόξας. Για τα πεφωτισμένα μυαλά ανδρών όπως ο Γίββων, ο Χριστιανισμός έκανε τους ανθρώπους πολύ επιρρεπείς στο να ασπαστούν το βασίλειο που «δεν είναι αυτού του κόσμου», καθιστώντας τους λιγότερο επιρρεπείς στο να εκτελούν μεγάλα κατορθώματα κατάκτησης και δεσποτισμού.
Αυτοί οι σύγχρονοι στοχαστές είχαν εν μέρει δίκιο. Τα Χριστούγεννα, τα «καλά νέα» δεν είναι νέα ειρήνης ή σωτηρίας που φέρνουν τα «μεγάλα κατορθώματα», τα οποία εκτελούνται με τα αιματοβαμμένα σπαθιά και την σιδηρά πυγμή των κοσμικών ηγεμόνων. Αυτή η ιστορία είναι τόσο παλιά όσο και η ίδια η πολιτική. Τα Χριστούγεννα ήταν πάντα κάτι διαφορετικό και κάτι νέο.
[Πηγή άρθρου: Caesar Is Not God. God Is Not Caesar.]
1 Γιόζεφ Ράτσινγκερ, Ο Ιησούς από τη Ναζαρέτ: Οι αφηγήσεις της βρεφικής ηλικίας (Πόλη του Βατικανού: Libreria Editrice Vaticana, 2012), σελ. 63.