Το σπουδαιότερο πράγμα που έκανε ποτέ η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ήταν ότι εξέπνευσε
Ο Scheidel είναι ένας στοχαστικός, τολμηρός, απολαυστικά αντικρατιστής ιστορικός.
Άρθρο του Jason Morgan, 24/2/2021.
Κριτική του βιβλίου του Walter Scheidel, Escape from Rome: The Failure of Empire and the Road to Prosperity (Απόδραση από την Ρώμη: Η αποτυχία της αυτοκρατορίας και ο δρόμος προς την ευημερία).
Princeton University Press, 2019.
Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία συχνά παρουσιάζεται ως το υλικό από το οποίο δημιουργήθηκε ο δυτικός πολιτισμός. Οι γλώσσες, οι νόμοι, η θρησκεία, τα ήθη και τα εργαλεία του δυτικού πολιτικού φαντασιακού προέρχονται σε μεγάλο βαθμό, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, από τη Ρώμη. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία έχει επανεκκινηθεί ξανά και ξανά από εισβολείς και μετοίκους, από τους Οστρογότθους μέχρι τον Καρλομάγνο και τον Μουσολίνι· έχει μεταφερθεί (στην πραγματικότητα ή ρητορικά) στο Βυζάντιο, στη Μόσχα, στους Αψβούργους, ακόμη και στην Ουάσινγκτον· και έχει ατέρμονα αναπαρασταθεί μέσα από βιβλία, πίνακες, ταινίες και θεατρικά έργα. Κάθε φορά που οι Δυτικοί σκέφτονται τις πολιτισμικές τους απαρχές, συνήθως σκέφτονται τήβεννους και στηθαία και κατακτητικές λεγεώνες και μονομάχους και τρελούς αυτοκράτορες. Η Δύση, εν ολίγοις, είναι η Ρώμη.
Ωστόσο, όπως διερωτάται προκλητικά ο καθηγητής ιστορίας του Στάνφορντ και παραγωγικός ερευνητής της αυτοκρατορικής και παγκόσμιας ιστορίας, Walter Scheidel, «Τι έκανε ποτέ η Ρώμη για εμάς;» Οι Αμερικανοί στο ύστερο ιμπεριαλιστικό παρόν κοιτάζουν γύρω τους μια διασπασμένη πολιτεία κι ένα ξεφτισμένο σύστημα συμμαχιών, και ο νους τους στριφογυρίζει ανήσυχα, αναρωτώμενοι αν πραγματικά θα καταρρεύσουμε όπως η Ρώμη. Το βιβλίο του Scheidel δίνει ελπίδα σε μια εποχή όπως η δική μας. Η Ρώμη έπεσε, υποστηρίζει ο Scheidel, και ήταν το καλύτερο πράγμα που θα μπορούσε να είχε συμβεί. Ο λόγος που δίνει ο Scheidel είναι ότι η πτώση της Ρώμης επιτάχυνε το είδος της καινοτομίας που καθοδηγείται από τον ανταγωνισμό και της ελευθερίας των μικρών επικρατειών, που κατέστησαν εφικτή την νεωτερικότητα. Το μεγαλύτερο δώρο της Ρώμης στις επόμενες γενιές, λέει ο Scheidel, δεν είναι ότι δημιούργησε τη Δύση, αλλά ότι η εξαφάνισή της έδωσε χώρο στη Δύση να αναδυθεί.
Προχωρώντας ακόμη περισσότερο, και αρνούμενος την σχεδόν νοσταλγική άποψη που τρέφουν πολλοί Δυτικόφιλοι για τον κόσμο από λευκό μάρμαρο του κλασικού senatus populusque Romanus, ο Scheidel εκθέτει μια αναμφισβήτητα καθόλου ενθουσιώδη ετυμηγορία και για την Ρώμη προ της κατάρρευσής της. Το πρόβλημα ήταν το ίδιο το ιμπεριαλιστικό σχέδιο, καταλήγει. Δεν χρειαζόμασταν τη Ρώμη. Απλώς χρειαζόμασταν να εξαφανιστεί. «Στρεφόμενοι στον Χριστιανισμό», υποστηρίζει ο Scheidel, οι Ρωμαίοι «έθεσαν ορισμένα κρίσιμα θεμέλια για την πολύ μεταγενέστερη ανάπτυξη», αλλά ακόμη και αυτό δεν είναι απολύτως δεδομένο, διευκρινίζει, και είναι πολύ πιθανό «να μην συνέβαλαν καθόλου ουσιαστικά» στο τελικό αποτέλεσμα της νεωτερικότητας (σελ. 527). Με άλλα λόγια, η Ρώμη έπεσε, και αυτό ήταν, για εμάς στη σύγχρονη Δύση, το μόνο πραγματικά σημαντικό πράγμα σχετικά με αυτήν.
Το βιβλίο του Scheidel αφορά πολύ περισσότερα πράγματα από τη Ρώμη. Αυτό είναι που το καθιστά, κατά την άποψή μου, ιδιαίτερα αξιοσημείωτο. Σε δώδεκα, πλούσια σε λεπτομέρειες, κεφάλαια σε πέντε μέρη, ο Scheidel επιδιώκει να εξηγήσει αυτό που αποκαλεί «η ευρωπαϊκή παραδοξότητα», δηλαδή τον αριθμό και την ποικιλομορφία των ευρωπαϊκών κρατών μετά την πτώση της Ρώμης, σε αντίθεση με την ανθεκτικότητα της αυτοκρατορίας, η οποία έπεσε και στη συνέχεια κατά κανόνα ανασυστάθηκε με κάποιο τρόπο, στην υπόλοιπη Ευρασία. Ένα από τα προηγούμενα βιβλία του Scheidel, το υπέροχο «Ρώμη και Κίνα: Συγκριτικές Προοπτικές για τις Αυτοκρατορίες του Αρχαίου Κόσμου» (2009), αποτελεί παράδειγμα του είδους του διαπολιτισμικού έργου στο οποίο ειδικεύεται ο Scheidel. Το «Escape from Rome» είναι μια συνέχεια του επαγγελματικού έργου του Scheidel, το οποίο επικεντρώνεται στην εξέταση της παγκόσμιας ιστορίας ώστε να βρει απαντήσεις σε διεισδυτικά ερωτήματα σχετικά με το παρελθόν.
Όταν την βλέπουμε υπό το πρίσμα της ιστορίας του κόσμου, η Ρώμη, και η Ευρώπη γενικότερα, ήταν πραγματικά ασυνήθιστη. «Σύμφωνα με μια μέτρηση», γράφει ο Scheidel, «ο αριθμός των ουσιαστικά ανεξάρτητων πολιτειών στη Λατινική Ευρώπη αυξήθηκε από περίπου 35 στο τέλος της ύστερης αρχαιότητας, σε περισσότερες από εκατό μέχρι το 1300, σε σύγκριση με μόλις μία έως δέκα στην Κίνα καθαυτή, και αυτό το χάσμα θα ήταν ακόμη μεγαλύτερο αν συμπεριλαμβάναμε τα υποτελή κράτη» (σελ. 48). Το «Escape from Rome» είναι, στην ουσία, μια σύγκριση μεταξύ της Ρώμης και πολλών άλλων αυτοκρατοριών, ώστε να κατανοήσουμε γιατί αναδύθηκε η Ρώμη, πώς διατηρήθηκε (βασικά με βάση «τη λογική του συνεχούς πολέμου» [σελ. 72]), γιατί έπεσε και γιατί παρέμεινε πεσμένη μέχρι το τέλος της.
Ξεπερνώντας κατά πολύ τη συνηθισμένη ρωμαϊκή ιστορία, όπως την αφηγούνται ο Edward Gibbon και άλλοι ιστορικοί πριν και μετά, ο Scheidel βλέπει τη Ρώμη και άλλες αυτοκρατορίες όχι μόνο ως ιστορικά θέματα αλλά και ως χώρους ανάλυσης δεδομένων. Αφαιρεί ουσιώδεις παράγοντες από τη Ρώμη, τις κινεζικές δυναστείες, τις περσικές αυτοκρατορίες, τις αραβικές αυτοκρατορίες, τις μογγολικές και άλλες αυτοκρατορίες της στέπας, την Οθωμανική Αυτοκρατορία, τις αυτοκρατορίες της Νότιας Ασίας και τους Αζτέκους, τους Μάγια και τους Ίνκας, για να φτάσει στη ρίζα της αιτίας που η Ρώμη δεν μπόρεσε να ανακάμψει -ευτυχώς, τονίζει ο Scheidel- αφού είχε πεθάνει.
Ο Scheidel βλέπει το κλειδί για την κατανόηση της μονοδιάστατης αυτοκρατορικής κληρονομιάς της Ρώμης σε αυτό που αποκαλεί «πρώτη μεγάλη απόκλιση» (σελ. 219), η οποία ήταν ταυτόχρονα «ένα ρήγμα μεταξύ των ρωμαϊκών και μετα-ρωμαϊκών τρόπων σχηματισμού κρατών στην Ευρώπη» και «μια γνήσια απόκλιση, καθώς οι τροχιές του σχηματισμού κρατών άρχισαν να διαχωρίζουν την μετα-ρωμαϊκή Ευρώπη από άλλα μέρη του Παλαιού Κόσμου» (σελ. 219). Ο λόγος για αυτό, υποστηρίζει ο Scheidel, έχει να κάνει με τη γεωγραφία, την οικολογία και τον πολιτισμό. Ακολουθώντας εν μέρει τον Μοντεσκιέ, αν και συνειδητά διαφοροποιείται σε πολλές από τις σαρωτικές γενικεύσεις του, ο Scheidel λέει ότι οι «έντονες εσοχές της ακτογραμμής» της Ευρώπης (σελ. 260, ιδέα δανεισμένη από τον Jared Diamond), οι απόκρημνες οροσειρές (σελ. 261) και το δίκτυο των ποταμών (σελ. 261–64) συνδυάστηκαν για να διατηρήσουν την Ευρώπη κατακερματισμένη. Αυτή ήταν η «πρώτη μεγάλη απόκλιση», η παρεμπόδιση μιας επανενωμένης Ρώμης, κάτι που αποδείχθηκε ένα τεράστιο όφελος για την Ευρώπη.
Στην ανατολική Ευρασία, αντίθετα, οι πεδιάδες και τα ποτάμια δημιούργησαν «πυρήνες» που τελικά συγχωνεύτηκαν (σελ. 265), διευκολύνοντας την άνοδο της μίας δυναστείας μετά την άλλη στην Κίνα. Επιπλέον, η στέπα και τα άλογα που έθρεφε - και οι νομαδικές κουλτούρες που αυτά τα άλογα με τη σειρά τους δημιούργησαν - έκαναν την δημιουργία μιας εκτεταμένης αυτοκρατορίας μια διαρκή πιθανότητα, και τις περισσότερες φορές πραγματικότητα, στην Ευρασία ανατολικά των ορίων της στέπας γύρω από τα Καρπάθια Όρη (σελ. 271). Οι κινεζικές δυναστείες, φυσικά, μαστίζονταν κι εκείνες από επιδρομείς της στέπας. Αλλά η Κίνα δεν είχε τις γωνιές και τις σχισμές, τις κοιλάδες και τα δασικά οχυρά, στην ίδια αφθονία με την Ευρώπη. Η Κίνα επίσης δεν είχε κάποιο φυσικό φράγμα μεταξύ της στέπας και του κατοικημένου κόσμου - εξ ου και η κατασκευή μιας σειράς τειχών για τη ρύθμιση της μετακίνησης των λαών (και των αγαθών) αργότερα. Ένας παρόμοιος κύκλος έκθεσης σε επιδρομές με βάση τη στέπα και συνεχούς ανακατασκευής ιμπεριαλιστικών σχεδιασμών χαρακτήριζε το μεγαλύτερο μέρος της υπόλοιπης τεράστιας ευρασιατικής γης, δείχνει ο Scheidel. Από την Ινδία μέχρι τη Σιβηρία, από τη Μαντζουρία μέχρι τη Μεσοποταμία, υπήρχε πάντα κάποιος ιμπεριαλισμός που σιγόβραζε κάπου. Αλλά όχι στην Ευρώπη μετά τη Ρώμη. Όχι τόσο, ώστε να αποτρέψει την άνοδο των εναλλακτικών θεσμών, του εμπορίου και της ατομικής ελευθερίας.
Ο Χριστιανισμός, πάνω απ’ όλα, υποστηρίζει ο Scheidel, εμπόδισε την Ευρώπη να αναπτύξει μαζικές αυτοκρατορικές δομές μετά τη Ρώμη. «Η άνοδος του Χριστιανισμού σηματοδοτεί το μεγαλύτερο ορόσημο στην θρησκευτική ιστορία της Ευρώπης», γράφει. «Τα πιο κανονιστικά κείμενά του έθεσαν μια γραμμή μεταξύ των υποχρεώσεων προς τους κοσμικούς ηγεμόνες και προς τον Θεό» και «το πιο σημαντικό, ο Χριστιανισμός αναπτύχθηκε εν μέσω μιας λανθάνουσας σύγκρουσης με το ιμπεριαλιστικό κράτος για τα πρώτα 300 χρόνια της ύπαρξής του» (σελ. 314). Ο Χριστιανισμός, αφού υιοθετήθηκε ως επίσημη θρησκεία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από τον Κωνσταντίνο το 312, φυσικά θα συνέχιζε να συνεργάζεται, με τη μορφή της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, με την πολιτική εξουσία σε όλη την Ευρώπη. Βρισκόταν όμως πάντα σε ένταση και με αυτήν. Και αυτό το εκκλησιαστικό φρένο στις φιλοδοξίες των επίδοξων ιμπεριαλιστών ήταν εξαιρετικά ωφέλιμο. «Το 390», μας υπενθυμίζει ο Scheidel, «ο Αμβρόσιος, επίσκοπος του Μιλάνου, αφόρισε τον Θεοδόσιο Α’... και του επέβαλε μια μακρά μετάνοια πριν τον επαναδεχτεί στην κοινωνία» (σελ. 315). Ο Ερρίκος Β’ και ο Αρχιεπίσκοπος του Καντέρμπουρι· ο Ερρίκος Δ’ και ο Πάπας Γρηγόριος Ζ’· Ο Βίκτωρ Εμμανουήλ Β’ και ο Πάπας Πίος Θ’ -ακόμα και, θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί, ο Ντόναλντ Τραμπ και ο Πάπας Φραγκίσκος- όλοι αυτοί ήταν σε αντιπαράθεση, περιστασιακά σε πόλεμο. Βεβαίως, υπήρξαν αντιπαλότητες και συγκρούσεις μεταξύ θρησκευτικών και κοσμικών ηγετών σε άλλα μέρη. Αλλά ο Scheidel φαίνεται να έχει δίκιο, κατά την άποψή μου, όταν υποστηρίζει ότι ο Χριστιανισμός έχει παίξει τουλάχιστον τόσο ανασταλτικό ρόλο στο κράτος όσο έχει ενεργήσει και σε συνεννόηση με αυτό.
Εμπλέκοντας τη θρησκεία, τον πολιτισμό, τη γεωγραφία, τη γεωπολιτική, τη γλώσσα, τον πόλεμο, τους θεσμούς και την τεχνολογία, το Escape from Rome είναι ένα εκτεταμένο έργο επιστημονικής έρευνας που καλύπτει ένα πραγματικά εκπληκτικό φάσμα αρχαίας, μεσαιωνικής και σύγχρονης ιστορίας. Η συγκριτική προσέγγιση του Scheidel ενισχύεται σε μεγάλο βαθμό από την εστίασή του στα δεδομένα, στο να κάνει δύο ανόμοια πράγματα όσο το δυνατόν πιο συγκρίσιμα, με σκοπό να απαντήσει στο κύριο ερώτημα γιατί η Ρώμη έπεσε και παρέμεινε πεσμένη. Μερικά από τα αποσπάσματα είναι λίγο δυσνόητα και οι μη ειδικοί αναγνώστες θα πρέπει να κάνουν λίγη επιπλέον δουλειά για να εμβαθύνουν στα βαθύτερα στοιχεία για να κατανοήσουν τα επιχειρήματα που αναπτύσσει ο Scheidel. Αλλά αξίζει τον κόπο. Και η απόδραση από τη Ρώμη δεν γίνεται σε μια μέρα, άλλωστε.
Ο Scheidel βασίζεται επίσης σε πολλά εναλλακτικά ιστορικά σενάρια στο βιβλίο του Escape from Rome, τα οποία οι αναγνώστες μπορεί να βρουν ενοχλητικά στην αρχή, ή κουραστικά αργότερα. Τα σενάρια αυτά, όπως αναγνωρίζει εύκολα ο Scheidel, είναι νοητικά πειράματα και δεν αποδεικνύουν τίποτα. Περισσότερο «υποθετική ιστορία», παρά ιστορία, τα ιστορικά σενάρια συχνά αποφεύγονται από τους ιστορικούς και αφήνονται στη φαντασία των ιστορικών μυθιστοριογράφων. Όμως ο Scheidel χρησιμοποιεί τα εναλλακτικά σενάρια σκόπιμα και, κατά τη γνώμη μου, παραγωγικά, εξετάζοντας το φάσμα των πιθανοτήτων αναζητώντας την απάντηση στο γιατί υπήρξε μια «πρώτη μεγάλη απόκλιση» που διευκόλυνε την «δεύτερη μεγάλη απόκλιση», αυτή που τόσο περίφημα διερεύνησε ο ιστορικός μελετητής της Κίνας, Kenneth Pomeranz, στο βιβλίο του Η Μεγάλη Απόκλιση: Κίνα, Ευρώπη και η Δημιουργία της Σύγχρονης Παγκόσμιας Οικονομίας το 2001. Δεν μπορούμε ποτέ να γυρίσουμε πίσω και να σκηνοθετήσουμε την Μάχη των Φαρσάλων ή τον Κοινωνικό Πόλεμο, δεν μπορούμε ποτέ να βάλουμε τον Αννίβα να διασχίσει ξανά τις Άλπεις ή τον Κωνσταντίνο να μην κατακτήσει την Γέφυρα του Μιλβίου. Αλλά μπορούμε να φανταστούμε τι θα μπορούσε να είχε συμβεί αν τα πράγματα είχαν εξελιχθεί διαφορετικά. Αυτό ακριβώς έκανε ο Scheidel στο Escape from Rome — και, είτε συμφωνείτε μαζί του είτε όχι, το βιβλίο είναι ένα εξαιρετικό ανάγνωσμα.
Έχω ένα παράπονο. Ο Scheidel δεν αφιερώνει περισσότερο από λίγες στιγμές στην Ιαπωνία. Σίγουρα, η Ιαπωνία δεν είναι μέρος της Ευρασίας. Αλλά οι έντονες διαφορές της όχι μόνο με τη Ρώμη, αλλά και με τις κοντινές δυναστείες και αυτοκρατορίες στην Κορέα, τη Μογγολία, τη Μαντζουρία, την Κίνα και το Θιβέτ θα είχαν δημιουργήσει ένα ακόμη πιο πειστικό επιχείρημα σχετικά με την «πρώτη μεγάλη απόκλιση». Ή ίσως μια σύγκριση μεταξύ, ας πούμε, του Ιαπωνικού Αρχιπελάγους και της Κορεατικής Χερσονήσου, ακολουθώντας το παράδειγμα του Scheidel στο Escape from Rome, θα αποτελούσε από μόνη της ένα βιβλίο. Αυτό αποτελεί επίσης ένα εναλλακτικό σενάριο, αλλά είναι εντός των δυνατοτήτων του Scheidel να το κάνει, αυτό τουλάχιστον, πραγματικότητα.
Το βιβλίο «Escape from Rome» έχει 535 σελίδες, ακολουθούμενο από περισσότερες από εξήντα σελίδες σημειώσεων και μια βιβλιογραφία σαράντα δύο σελίδων με μικρά γράμματα. Μην τρομάζετε. Το βιβλίο του Scheidel θα άξιζε την τιμή της εισαγωγής μόνο και μόνο για τη βιβλιογραφία, κατά την εκτίμηση του ταπεινού γράφοντος ιστορικού, και ο ευφάνταστος αλλά και ιστορικά υπεύθυνος τρόπος με τον οποίο ο Scheidel αξιοποίησε αυτές τις πηγές για να αποκαλύψει περισσότερα για τους δρόμους που πήραν τα πράγματα, και όχι μόνο, μέχρι σήμερα, αποτελεί μια καινοτομία και μια αφοσίωση που θα ευχόμουν να συναντούσαμε πολύ συχνότερα. Ο Scheidel είναι ένας στοχαστικός, τολμηρός, απολαυστικά αντικρατιστής ιστορικός. Ξεκινήστε με το «Απόδραση από τη Ρώμη» και στη συνέχεια διαβάστε τα πολλά άλλα συναρπαστικά του έργα.
Οι Αμερικανοί ανησυχούν πάντα: Είμαστε σαν την Ρώμη; Η απάντηση του Scheidel θα ήταν: Ποιος νοιάζεται; Το μπεστ σέλερ της Mary Beard για το 2015, SPQR: A History of Ancient Rome, περιλαμβάνει το διάσημο απόφθεγμα του Gibbon για την περίοδο των «καλών αυτοκρατόρων», από τον Νέρβα έως τον Λεύκιο Βήρο, που ήταν η πιο ευτυχισμένη στην ανθρώπινη ιστορία. Ανοησίες. Ο Μάρκος Αυρήλιος μπορεί να ήταν φιλόσοφος, μας υπενθυμίζει η Beard, αλλά ήταν επίσης ικανός για ακραία βία στο όνομα του κράτους. Οι κρατιστές θα είναι πάντα κρατιστές - και η Ρώμη ήταν το μεγαλύτερο και πιο κρατικιστικό από όλα τα κράτη. Το βασικό είναι να ξεπεράσουμε τις αυτοκρατορίες και να επιστρέψουμε στην ανθρώπινη ελευθερία. Μην έχετε σαν πρότυπο την Ρώμη. Αποδράστε από αυτήν.
[Πηγή άρθρου: The Greatest Thing the Roman Empire Ever Did Was Go Away]
Excellent article. There is nothing more loathsome than the idolising of empire: the Roman Empire to the Soviet Union, from Ottoman delusions to US and Chinese supremacy, the vice of conquest is inseparable from atrocity.