Οι σημερινοί αντικαπιταλιστές είναι πιο κοντά στον φασισμό απ' όσο φαντάζονται
Όλα ξεκινούν με τον αντικαπιταλισμό και την περιφρόνηση της ατομικής ελευθερίας. Κι όλα καταλήγουν σε φτώχεια, δικτατορίες, σφαγές, πολέμους και δυστυχία.
Ετικέτες: Πολιτική Θεωρία, Προοδευτισμός, Σοσιαλισμός
Άρθρο του Φαμπρίτσιο Φερράρι, δημοσιευμένο στις 08/06/2020.
Μπορείτε να ακούσετε το κείμενο μέσω της εφαρμογής του Substack.
Στο πλαίσιο της οικονομικής κρίσης που προκλήθηκε από την Covid-19, γίναμε μάρτυρες —για άλλη μια φορά— των λεγόμενων οικονομολόγων, ιστορικών και ειδικών, που προσπαθούν να διακηρύξουν την αποτυχία του καπιταλισμού. Οι επικρίσεις τους για την καπιταλιστική οργάνωση της ανθρώπινης συνεργασίας και συνύπαρξης ποικίλλουν, αλλά υπάρχουν τρία είδη ιδεολογικής επίθεσης κατά του καπιταλισμού, που μου φαίνεται ότι εμφανίζονται συχνότερα από άλλα.
Υπάρχει ένα στοιχείο στον αντικαπιταλισμό που συχνά παραβλέπεται: μολονότι ο αντικαπιταλισμός συνήθως συνδέεται με τον σοσιαλισμό και τα αριστερά κινήματα, μπορούμε να βρούμε την ίδια ακριβώς αντικαπιταλιστική νοοτροπία στη φασιστική ιδεολογία. Όπως επεσήμανε ο Thomas DiLorenzo στην τελευταία του διάλεξη στο Πανεπιστήμιο Mises του Μίζες για το θέμα, ο φασισμός είναι απλώς ένα ιδιαίτερο είδος σοσιαλισμού - όπως ακριβώς είναι και ο ίδιος ο κομμουνισμός. Ως εκ τούτου, το γεγονός ότι οι φασίστες και οι κομμουνιστές μοιράζονται την ίδια περιφρόνηση για τον καπιταλισμό δεν πρέπει να εκπλήσσει κανέναν.
Ο καλύτερος τρόπος για να κατανοήσουμε την αντικαπιταλιστική νοοτροπία του φασισμού -και πόσο κοντά είναι τα επιχειρήματα των σύγχρονων αντικαπιταλιστών σε εκείνα του Μπενίτο Μουσολίνι- είναι να διαβάσουμε το δοκίμιο του Μουσολίνι του 1932 με τίτλο «Το Δόγμα του Φασισμού», γραμμένο από κοινού με τον Τζιοβάνι Τζεντίλε (τον αναγνωρισμένο φιλοσοφικό ιδεολόγο του φασισμού).
Η επίθεση που εξαπολύουν ο Τζεντίλε και ο Μουσολίνι κατά του καπιταλισμού είναι (τουλάχιστον) τριπλή, και η υποκείμενη ρητορική της δεν διαφέρει από αυτή των σύγχρονων αντικαπιταλιστικών και φερόμενων ως αντιφασιστικών κινημάτων. Πρώτον, ο Τζεντίλε και ο Μουσολίνι υποστηρίζουν έναν μεγαλύτερο ρόλο για το κράτος στην οικονομία. Δεύτερον, καταδικάζουν τόσο τον μεθοδολογικό όσο και τον πολιτικό ατομικισμό, επιβεβαιώνοντας τη σημασία του κολεκτιβισμού και των συλλογικών ταυτοτήτων. Τρίτον, κατηγορούν τον «οικονομισμό» και τον ρόλο που διαδραματίζουν οι οικονομικοί περιορισμοί στη διαμόρφωση της ανθρώπινης συμπεριφοράς, αποδοκιμάζοντας τον υλισμό και υποστηρίζοντας μια διακυβέρνηση που υπερβαίνει τους πραξεολογικούς και κοινωνιολογικούς νόμους της οικονομίας.
Υποστηρίζοντας την όλο και μεγαλύτερη κρατική παρέμβαση
Το πρώτο βήμα που κάνουν οι αντικαπιταλιστές όταν πρόκειται να υποστηρίξουν μια μεγαλύτερη ανάμειξη του κράτους είναι να υποτιμήσουν την ελευθερία και τον κλασικό φιλελευθερισμό. Στην παράγραφο με τίτλο «Απόρριψη του Οικονομικού Φιλελευθερισμού - Θαυμασμός για τον Μπίσμαρκ» [1], οι Τζεντίλε και Μουσολίνι γράφουν ότι «ο φασισμός είναι σίγουρα και απόλυτα αντίθετος με τις διδασκαλίες του [κλασικού] φιλελευθερισμού, τόσο στην πολιτική όσο και στην οικονομική σφαίρα». Δεν σας ακούγεται κάπως οικείο αυτό; Είναι άραγε τόσο διαφορετικό από τις εκκλήσεις πολλών αριστερών για επανεξέταση του νεοφιλελευθερισμού και του καπιταλισμού;
Μερικές παραγράφους αργότερα («Η Απόλυτη Πρωτοκαθεδρία του Κράτους»), οι δύο φασίστες —σχολιάζοντας αυτό που θεωρούσαν ως την επιτομή της αποτυχίας του καπιταλισμού, δηλαδή την παγκόσμια ύφεση του 1929— ισχυρίζονται ότι οι οικονομικές κρίσεις «μπορούν να διευθετηθούν μόνο με κρατική δράση και εντός της τροχιάς του Κράτους». Διαφέρει αυτό τόσο πολύ από την υπεράσπιση των σύγχρονων «λίμπεραλς» (ορθότερα: των σοσιαλδημοκρατών) για τις παρεμβατικές πολιτικές και τις προσπάθειές τους να θέσουν τον καπιταλισμό υπό αυστηρότερο κυβερνητικό έλεγχο;
Σαν να μην ήταν αρκετά σαφές, λίγες γραμμές νωρίτερα (στην αρχή της ίδιας παραγράφου), ο Μουσολίνι και ο Τζεντίλε δείχνουν τι εννοούν, στην πράξη, με την περιφρόνησή τους για τον κλασικό φιλελευθερισμό. Στην πραγματικότητα, κατηγορούν το κλασικά φιλελεύθερο ελάχιστο κράτος ότι «περιορίζει τις δραστηριότητές του στην καταγραφή των αποτελεσμάτων» που προκύπτουν από την οικονομική δυναμική, αντί «να κατευθύνει το παιχνίδι και να καθοδηγεί την υλική και ηθική πρόοδο της κοινότητας». Και πάλι, πού είναι η διαφορά από τους αριστερούς που προωθούν την μεγέθυνση του παρεμβατισμού; Ή μήπως ζητούν ένα μεγαλύτερο κράτος, ικανό να κατευθύνει τις αγορές, έτσι ώστε να καλλιεργήσει τη δική τους άποψη περί κοινωνικής δικαιοσύνης;
Τελικά, όσον αφορά τα οικονομικά ζητήματα, τόσο οι σύγχρονοι (αριστεροί) αντικαπιταλιστές όσο και οι «κλασικοί» φασίστες, τάσσονται υπέρ ενός κράτους σε μεγάλο βαθμό μη ουδέτερου.
Ο φασισμός εξυμνεί τον κολλεκτιβισμό και περιφρονεί τον ατομικισμό
Η έντονα αντι-ατομικιστική φιλοσοφική προσέγγιση του φασισμού παρουσιάζεται με σαφήνεια σε ολόκληρο το δοκίμιο. Για παράδειγμα, στην παράγραφο με τον ταιριαστό τίτλο «Η Απόρριψη του Ατομικισμού και η Σημασία του Κράτους», η φασιστική ιδεολογία χαρακτηρίζεται ρητά ως «αντι-ατομικιστική», στο βαθμό που ο φασισμός «τονίζει τη σημασία του Κράτους και αποδέχεται το άτομο μόνο στο βαθμό που τα συμφέροντά του συμπίπτουν με αυτά του Κράτους».
Και πάλι, δεν έχει αυτό το είδος ρητορικής μια οικεία χροιά; Είναι μήπως τόσο διαφορετικό από τους σύγχρονους αντικαπιταλιστές υποστηρικτές της αντι-παγκοσμιοποίησης που μιλούν, για παράδειγμα, κατά της οικονομικής (σ.σ. όχι πολιτικής!) παγκοσμιοποίησης, επειδή -σύμφωνα με την αντιφιλελεύθερη προοπτική τους- ωφελεί μόνο τους καπιταλιστές και τους επιχειρηματίες, παραμελώντας τις ανάγκες της συλλογικότητας και την τελική ευημερία του έθνους; Δεν μπορούν να δουν πόσο κοντά στην φασιστική άποψη είναι η ερμηνεία τους για τα σύγχρονα κοινωνιολογικά και οικονομικά φαινόμενα; Θα έπρεπε άραγε ένας επιχειρηματίας να απέχει από το ελεύθερο εμπόριο με παγκόσμιους εταίρους μόνο και μόνο επειδή το υποτιθέμενο συμφέρον του έθνους του (ή της συλλογικότητας) θα ήταν η διατήρηση της εγχώριας εθνικής απασχόλησης; Οι κλασικοί φιλελεύθεροι θα απαντούσαν σίγουρα όχι, ενώ οι αντικαπιταλιστές, οι ακτιβιστές κατά της παγκοσμιοποίησης και οι φασίστες θα απαντούσαν όλοι μαζί ναι.
Τελικά, όταν πρόκειται για την εξισορρόπηση των συμφερόντων των ατόμων με τα συμφέροντα των συλλογικοτήτων και του έθνους, πολλοί σύγχρονοι αντικαπιταλιστές δεν διαφέρουν από τους «κλασικούς» φασίστες.
Φασισμός: αντι-υλισμός και παντοδύναμο κράτος
Τέλος, πολλοί σύγχρονοι (αριστεροί) αντικαπιταλιστές έχουν ως κοινά με τη φασιστική ρητορική τόσο ένα είδος ουτοπικού αντι-υλισμού όσο και ένα είδος μυστικιστικής ιδέας για την αποστολή που έχουν αναλάβει τα κράτη και οι κυβερνήσεις.
Στην πραγματικότητα, η ιδέα ότι ένα κράτος δεν πρέπει να αποδέχεται παθητικά τα αποτελέσματα των ελεύθερα επιλεγμένων οικονομικών αλληλεπιδράσεων και των εθελούσιων ανταλλαγών είναι ευρέως διαδεδομένη στους σύγχρονους (αριστερούς) αντικαπιταλιστές. Με ανάλογο τρόπο, στις τελευταίες γραμμές της παραγράφου με τίτλο «Απόρριψη του Οικονομικού Φιλελευθερισμού - Θαυμασμός για τον Μπίσμαρκ», ο Μουσολίνι και ο Τζεντίλε κατηγορούν τον κλασικό φιλελευθερισμό για τον «αγνωστικισμό (σ.σ. ουδετερότητα) που διακήρυττε στη σφαίρα της οικονομίας και... στη σφαίρα της πολιτικής και της ηθικής».
Με άλλα λόγια: οι φασίστες, όπως και οι σύγχρονοι αντικαπιταλιστές, δεν μπορούν να αποδεχτούν ότι οι άνθρωποι, για να μεγιστοποιήσουν την ευημερία τους, επιδιώκουν φυσικά να συμμετέχουν σε ανταλλαγές που ο καθένας πιστεύει ότι θα βελτιώσουν την κατάστασή του. Αντίθετα, οι αντικαπιταλιστές θα ήθελαν να τις αντικαταστήσουν με «ηθικά ανώτερες» επιλογές, που θα επιβάλλονται στους καταναλωτές από το κράτος.
Σύνοψη
Όπως δήλωσε ο Κικέρων, «Historia magistra vitae». Η γνώση της ιστορίας είναι χρήσιμη για την αποφυγή λαθών του παρελθόντος. Όσον αφορά τον αντικαπιταλισμό, όλα τα παρακλάδια του έχουν περισσότερα κοινά μεταξύ τους από όσα είναι πρόθυμοι να παραδεχτούν οι υποστηρικτές τους. Πιο συγκεκριμένα, κάθε αντικαπιταλιστική ιδεολογία προωθεί τον κρατικό παρεμβατισμό, την περιφρόνηση της ατομικής ελευθερίας, τον αντι-υλισμό και μια μυστικιστική άποψη για τον ρόλο και τη φύση του κράτους. Όλα ξεκινούν με τον αντικαπιταλισμό. Όλα καταλήγουν σε δικτατορίες, σφαγές, πολέμους και δυστυχία.
———————————————
1 Οι παράγραφοι δεν έχουν τίτλους στην αρχική έκδοση: έχουν προστεθεί τίτλοι για να γίνει το δοκίμιο πιο ευανάγνωστο.