Γιατί η ελευθερία προσελκύει τους ευφυείς αλλά και τους απλούς ανθρώπους
Πού—αν όχι σε μια ελεύθερη αγορά—έχει ένας συμπονετικός, εργατικός, συνηθισμένος άνθρωπος μια πραγματική ευκαιρία να χτίσει μια μικρή περιουσία;
Ετικέτες: Φιλελευθερισμός, ΜΜΕ και Πολιτισμός, Σοσιαλισμός
17/02/2026 • Άρθρο του Ίαν Σβάιτσα
Τα φιλελεύθερα κινήματα και τα κινήματα υπέρ της ελευθερίας γενικώς, ανέκαθεν αποκόμιζαν δυσανάλογη υποστήριξη από τα άκρα της καμπύλης του δείκτη νοημοσύνης (IQ). Η σύγχρονη Αριστερά —επισημαίνοντας τις πνευματικές ελλείψεις μερικών από τους πιο λαμπρούς υποστηρικτές της ελευθερίας στο κατώτερο άκρο— επιχειρεί αδέξια να χρησιμοποιήσει αυτό το γεγονός ως επιχείρημα κατά της Δεξιάς. Εν τω μεταξύ, η φωτισμένη Δεξιά ξύνει το κεφάλι της, προβληματισμένη από αυτόν τον παράξενο και εξωτικό συνασπισμό που συσπειρώνεται πίσω από την υπόθεση της ελευθερίας.
Ίσως ξεχνά μια βασική ιστορική αλήθεια: η ανθρωπότητα έχει ξεπεράσει τεράστιες αντιξοότητες με στρατούς αναλφάβητων αγροτών. Οι πολιτισμοί δεν χτίστηκαν αποκλειστικά από φιλοσόφους και μαθηματικούς. Ανεγέρθηκαν από απλούς ανθρώπους, οπλισμένους όχι με θεωρία αλλά με διαίσθηση, τόλμη, και μια ενστικτώδη κατανόηση της ανταλλαγής και της δικαιοσύνης.
Γιατί λοιπόν εμφανίζεται μια τόσο έντονη αγάπη για την ελευθερία, τόσο μεταξύ επιφανών διανοούμενων, όσο και μεταξύ εκείνων με πολύ πιο μέτριες γνωστικές ικανότητες; Η απάντηση μπορεί να είναι άβολη για τους κεντρικούς σχεδιαστές: η ελεύθερη αγορά δεν είναι μια αφηρημένη κατασκευή - είναι βαθιά διαισθητική, συνυφασμένη με την ίδια την ανθρώπινη φύση.
Το χρήμα—ως απόδειξη της χρήσιμης εργασίας που επιτελέστηκε για την απόκτησή του—επέτρεψε στις κοινότητες των ανθρώπων να επεκταθούν πέρα από το φυσικό όριο των περίπου 500 ατόμων. Το χρήμα περιόρισε την παρασιτική συμπεριφορά, εφόσον η προσφορά του παρέμενε υπό έλεγχο. Άνθρωποι που σήμερα θα θεωρούνταν «απλοϊκοί» έχτισαν έναν τεχνικό πολιτισμό μέσω της απλής εργασίας και συνεργασίας. Τα αγαθά συσσωρεύονταν εκεί που ήταν πιο χρήσιμα και επανεπενδύονταν στις μελλοντικές γενιές.
Πού—αν όχι σε μια ελεύθερη αγορά—έχει ένας συμπονετικός, εργατικός, συνηθισμένος άνθρωπος μια πραγματική ευκαιρία να χτίσει μια μικρή περιουσία;
Η σοσιαλιστική ψευδαίσθηση ενός κόσμου χωρίς ιεραρχία
Ο σοσιαλισμός σαγηνεύει διαχρονικά με την υπόσχεση της κατάργησης της ιεραρχίας. Αυτό που δεν εξηγεί ποτέ είναι πώς υποτίθεται ότι θα λαμβάνονται οι αποφάσεις εν τη απουσία της. Με μια γενική συνέλευση για να ψηφίσει για το χρώμα των πιγκάλ στην γυναικεία τουαλέτα στον τρίτο όροφο;
Όποιος έχει συμμετάσχει ποτέ σε πραγματική λήψη αποφάσεων γνωρίζει ότι αυτή η φαντασίωση καταρρέει όταν έρχεται σε επαφή με την πραγματικότητα. Η ιεραρχία δεν έχει κανένα βιώσιμο υποκατάστατο. Κάθε ιστορική εφαρμογή του σοσιαλισμού -παρά τη ρητορική του- ενσωμάτωνε την ιεραρχία βαθιά στα θεμέλιά της.
Μια ειλικρινής αριστερή πρόταση θα ακουγόταν κάπως έτσι: «Θα αντικαταστήσουμε την ιεραρχία που ανακαλύφθηκε μέσω της ανταγωνιστικής διαδικασίας της ελεύθερης αγοράς με μια ιεραρχία που επιβάλλεται από αυθαίρετες γραφειοκρατικές αποφάσεις.»
Πέρα από το γνωστό πρόβλημα του οικονομικού υπολογισμού και το πρόβλημα της διασκορπισμένης, εξειδικευμένης γνώσης, ο σοσιαλισμός καταρρέει σε ένα πιο θεμελιώδες επίπεδο: στερείται οποιουδήποτε ανεξάρτητου μηχανισμού για την επαλήθευση της ικανότητας. Η αγορά συνεχώς δοκιμάζει, ανταμείβει και τιμωρεί. Η γραφειοκρατία απλώς διορίζει.
Το είδωλο της τεχνοκρατικής σωτηρίας
Η Αριστερά εξακολουθεί να μην έχει κατανοήσει ένα σοβαρό γεγονός: ακόμη και αν περισσότερο από ένας αιώνας αναζήτησης κατέληγε σε μια γνήσια λύση στο πρόβλημα του οικονομικού υπολογισμού, τα προβλήματά της δεν θα τελείωναν. Ωστόσο, η πίστη επιμένει. Η αναζήτηση συνεχίζεται.
Η τελευταία απεγνωσμένη προσπάθεια είναι η μετεγκατάσταση πόρων και επενδυτικού κεφαλαίου, μέσω της πλήρους επιτήρησης και της μαζικής επεξεργασίας δεδομένων από συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης. Ακόμα κι αν αυτό το πείραμα στον ζωντανό οργανισμό μιας οικονομίας πετύχαινε σε κάποιο βαθμό, ένα ερώτημα παραμένει αναπόφευκτο: Γιατί να ανταλλάξουμε έναν ακριβή, παγκοσμίως προσβάσιμο και ουσιαστικά δωρεάν μηχανισμό για τον προσδιορισμό της κερδοφορίας των επενδύσεων, με ένα αδέξιο, ενεργοβόρο και υπερβολικά ακριβό μονοπώλιο ενός παντοδύναμου κράτους;
Και ας υποθέσουμε —επιεικώς— ότι αυτά τα τυφλά πυρά πετυχαίνουν τον στόχο τους. Ότι η συνολική επιτήρηση και η συγκλονιστική κατανάλωση ενέργειας προσεγγίζουν με κάποιο τρόπο την ορθολογική κατανομή των πόρων. Ένα ερώτημα εξακολουθεί να πλανάται: Ποια εγγύηση έχουμε ότι η αντικατάσταση του συναρπαστικού, δυναμικού παιχνιδιού της αγοράς με την επιβαλλόμενη ισότητα των αποτελεσμάτων δεν θα μας πνίξει από την πλήξη;
Η ελευθερία δεν είναι απλώς αποτελεσματική, είναι ζωντανή. Και η ζωή, σε αντίθεση με τη γραφειοκρατία, δεν ευδοκιμεί σε κλουβιά - ακόμη και σε επιχρυσωμένα.
[Πηγή άρθρου: Freedom at the Extremes: Why Liberty Attracts Both the Brilliant and the Plain]
