Frédéric Bastiat: Ο αθέατος ρόλος των μεσαζόντων
Ο Bastiat τόνισε ότι πολλά από όσα συμβαίνουν στην οικονομία αφορούν πράγματα που δεν βλέπουμε άμεσα. Οι μεσάζοντες συχνά εμπίπτουν στην κατηγορία των πραγμάτων που «δεν φαίνονται» κατά τον Bastiat.
Ετικέτες: Συντονισμός, Ελεύθερες αγορές
Άρθρο του Ulrich Fromy, 25/11/2025.
Ποιο ρόλο παίζουν οι μεσάζοντες —οι έμποροι, οι διανομείς, οι έμποροι χονδρικής— στην αγορά; Μακράν του να είναι απλοί κερδοσκόποι, οι μεσάζοντες εκτελούν έναν ουσιώδη ρόλο στον καταμερισμό εργασίας. Χωρίς αυτούς, η κοινωνία στο σύνολό της δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει.
Στο δοκίμιό του «Αυτό που φαίνεται και αυτό που δεν φαίνεται» (Κεφάλαιο 6 — «Οι Μεσάζοντες»), ο Frédéric Bastiat καταπιάστηκε με την βαθιά παρεξήγηση που υπήρχε στην εποχή του, ιδίως μεταξύ των σοσιαλιστών, για τον ρόλο των μεσαζόντων. Οι μεσάζοντες θεωρούνταν συχνά παράσιτα και κερδοσκόποι. Κάποιοι σοσιαλιστές πρότειναν ακόμα και την κατάργηση αυτών των επαγγελμάτων. Τους κατηγορούσαν ότι «παρεμβάλλονται μεταξύ παραγωγών και καταναλωτών, για να αποσπούν χρήματα και από τους δύο χωρίς να δίνουν τίποτα σε αντάλλαγμα», ενώ ταυτόχρονα υποστήριζαν μια δημόσια και συλλογική οργάνωση της διαχείρισης και διανομής των οικονομικών πόρων.
Οι εναλλακτικές στους μεσάζοντες της αγοράς
Υπερασπιζόμενος τους μεσάζοντες ή «μεσολαβητές», ο Bastiat έγραψε:
Όταν το πεινασμένο στομάχι βρίσκεται στο Παρίσι και το σιτάρι που μπορεί να το χορτάσει βρίσκεται στην Οδησσό, ο πόνος δεν μπορεί να σταματήσει παρά μόνο όταν το σιτάρι έρθει σε επαφή με το στομάχι. Υπάρχουν τρεις τρόποι για να γίνει αυτή η επαφή. Πρώτον, οι πεινασμένοι να πάνε οι ίδιοι να φέρουν το σιτάρι. Δεύτερον, να αφήσουν αυτή την εργασία σε εκείνους των οποίων το επάγγελμα είναι η εργασία αυτή. Τρίτον, να συνεταιριστούν και να αναθέσουν την αποστολή σε δημόσιους λειτουργούς.
Όπως περιγράφει τέλεια ο Bastiat σε αυτό το κεφάλαιο, είναι προφανές ότι η πρώτη επιλογή δεν επιλέγεται ποτέ από τα άτομα, απλούστατα επειδή δεν έχουν ούτε τον χρόνο, ούτε τα μέσα, ούτε τις γνώσεις για να βρουν το φθηνότερο, καλύτερης ποιότητας και πιο εύκολα μεταφερόμενο σιτάρι στην παγκόσμια αγορά. Συνεχίζει: «Το να πάνε 36 εκατομμύρια πολίτες να φέρουν το σιτάρι που χρειάζονται από την Οδησσό [Ουκρανία] είναι κάτι προφανώς αδύνατον».
Μένουν λοιπόν δύο επιλογές: είτε να αφήσουμε την αγορά να αναλάβει αυτή την εργασία, είτε να την αναθέσουμε σε δημόσιους λειτουργούς που αγνοούν την πραγματικότητα του οικονομικού υπολογισμού, του κέρδους και της ζημίας. Η ανάθεσή της στην κυβέρνηση θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε καταστροφή. Σύμφωνα με τον Bastiat, θα απαιτούσε τεράστιες φορολογικές αυξήσεις και την πρόσληψη πολλών δημοσίων υπαλλήλων για τη διαχείριση μιας τέτοιας επιχείρησης.
Πιστός στη σκέψη του, ο Bastiat αναφέρει τέσσερα «αόρατα» και άμεσα προβλήματα που θα προέκυπταν από μια τέτοια οργάνωση: διαφθορά, αδικία, κατάχρηση και εξαθλίωση του πληθυσμού. Ο πληθυσμός δεν θα μπορούσε να κάνει εναλλακτικές, πιο παραγωγικές χρήσεις του κεφαλαίου του και θα εξαρτιόταν από ένα υποδεέστερο σύστημα κατανομής των πόρων, επειδή δεν θα καθοδηγείτο από το προσωπικό συμφέρον και την αναζήτηση του κέρδους.
Τέλος, επισημαίνει ότι είναι αδύνατο για το κράτος να διαχειριστεί όλες τις απαραίτητες πληροφορίες για να διανείμει το σιτάρι σε μια χώρα όπως η Γαλλία, που είχε 36 εκατομμύρια κατοίκους το 1850: «Παραβλέπουν το γεγονός ότι η κοινωνία, ελεύθερη από ρυθμίσεις, είναι μια αληθινή ένωση, πολύ ανώτερη από οποιαδήποτε από αυτές που βγαίνουν από την εύφορη φαντασία τους». Σε αυτά τα τελευταία σημεία, ο Bastiat υπήρξε πρωτοπόρος οικονομολόγος που —έναν αιώνα πριν από τον Ludwig von Mises και τον Friedrich Hayek— ήδη καταδίκαζε με ορθολογικά επιχειρήματα τον σοσιαλισμό και τους κινδύνους της συγκέντρωσης των οικονομικών αποφάσεων. Επέσημανε την αδυναμία του οικονομικού υπολογισμού λόγω της διασποράς της γνώσης στην κοινωνία.
Ακόμα και πριν από τους Αυστριακούς οικονομολόγους, είχε κατανοήσει τον κρίσιμο ρόλο της γνώσης και την αδυναμία οποιουδήποτε, ακόμα και μιας ιδιοφυΐας, να γνωρίζει τα πάντα κάθε στιγμή και σε όλες τις συνθήκες. Αναγνώριζε επίσης ότι όσοι αρνούνταν να παραδεχτούν την άγνοιά τους αποτελούσαν κίνδυνο για τους άλλους. Ο Bastiat κλείνει αυτό το κεφάλαιο με την περίφημη φράση του για τους σοσιαλιστές της εποχής του:
Όσο περισσότερο εξετάζουμε αυτές τις αναπτυσσόμενες σχολές σκέψης, τόσο περισσότερο πειθόμαστε ότι στο βάθος τους υπάρχει μόνο ένα πράγμα: η άγνοια που αυτοανακηρύσσεται αλάθητη και διεκδικεί την δεσποτεία στο όνομα αυτού του αλάθητου.
Ο ρόλος των μεσαζόντων είναι αυτό που δεν βλέπουμε.
Μένει λοιπόν η δεύτερη επιλογή: να αφήσουμε τα άτομα να οργανωθούν ελεύθερα, σύμφωνα με την ελευθερία των συναλλαγών, που τόσο αγαπούσε ο Bastiat:
Σε όλες τις εποχές, σε όλες τις χώρες, και ιδίως όταν είναι πιο ελεύθερες, πιο φωτισμένες και πιο έμπειρες, όταν οι άνθρωποι έχουν οικειοθελώς επιλέξει τη δεύτερη επιλογή [την ελεύθερη ένωση], παραδέχομαι ότι αυτό αρκεί για να γείρει τη ζυγαριά κατ’ εμέ. Το μυαλό μου αρνείται να δεχτεί ότι η ανθρωπότητα στο σύνολό της κάνει λάθος σε κάτι που την αφορά τόσο άμεσα.
Σε μια ελεύθερη αγορά, οι μεσάζοντες διευκολύνουν το εμπόριο και προσφέρουν υπηρεσίες στους καταναλωτές εκτελώντας τα στάδια διανομής που οι ίδιοι οι καταναλωτές δεν μπορούν να εκτελέσουν. Ναι, οι μεσάζοντες πληρώνονται, μερικές φορές πολύ καλά. Η αμοιβή τους αντανακλά τις πραγματικές τους συνεισφορές σε υπηρεσίες. Με άλλα λόγια, όταν αγοράζουμε ένα καταναλωτικό αγαθό, πληρώνουμε την εργασία του μεσάζοντα «για λογαριασμό μας»: αγορές από παραγωγούς, επενδύσεις σε κεφάλαιο (μεταφορές, logistics, αποθήκευση), καθώς και τον χρόνο, την εργασία και τον κίνδυνο που συνδέονται με αυτές τις δραστηριότητες. Όπως γράφει ο Bastiat, οι καταναλωτές είναι κατά κάποιον τρόπο υποχρεωμένοι να αποζημιώσουν τα εμπορικά «έξοδα» επειδή αυτά τα έξοδα είναι προκαταβολές που κάνουν οι επιχειρηματίες βασισμένοι σε μια προβλεπόμενη μελλοντική κερδοφορία:
…το εμπόριο, ισχυρίζομαι, οδηγείται από τα δικά του συμφέροντα να μελετά τις εποχές, να δίνει καθημερινές αναφορές για την κατάσταση των καλλιεργειών, να λαμβάνει πληροφορίες από κάθε γωνιά του πλανήτη, να προβλέπει ανάγκες, να λαμβάνει προφυλάξεις εκ των προτέρων.
Οι μεσάζοντες παίζουν κρίσιμο ρόλο στον καταμερισμό εργασίας στην αγορά. Εξειδικευόμενοι στη μεσολάβηση μεταξύ παραγωγών και καταναλωτών, επιτρέπουν στους παραγωγούς να εστιάσουν στην καλλιέργεια και την παραγωγή, και στους καταναλωτές να αφιερωθούν σε άλλες δραστηριότητες. Όπως πάντα, ο καταμερισμός της εργασίας απελευθερώνει χρόνο και ενέργεια. Αυτές οι ολοένα πιο σύνθετες επενδύσεις και διαδικασίες παραγωγής επιτρέπουν στα άτομα να αυξάνουν συνεχώς τον πλούτο τους. Η «κοινωνική αρμονία» του Bastiat προϋποθέτει τρία πράγματα: ελευθερία των συναλλαγών, ιδιοκτησιακά δικαιώματα και σεβασμό της ατομικότητας. Έγραψε:
…ο ανταγωνισμός που δημιουργούν μεταξύ τους [οι μεσάζοντες], τους οδηγεί εξίσου ακαταμάχητα να κάνουν τους καταναλωτές να συμμετέχουν στα κέρδη από την εξοικονόμηση που πραγματοποιούν.
Σε αυτό το κεφάλαιο του «Αυτό που φαίνεται και αυτό που δεν φαίνεται», ο Bastiat μας θυμίζει ότι, μέσω του ανταγωνισμού, οι μεσάζοντες είναι υπεύθυνοι να προσφέρουν τις καλύτερες υπηρεσίες στις χαμηλότερες τιμές. Παίζουν έναν ουσιώδη ρόλο στον καταμερισμό εργασίας και στον συντονισμό μεταξύ ατόμων σε μια ελεύθερη αγορά. Είναι οι αόρατοι συντονιστές που επιτρέπουν στους ανθρώπους να επιδιώκουν τους στόχους τους, χωρίς να σπαταλούν χρόνο σε δραστηριότητες που δεν προσθέτουν αξία. Το κέρδος των μεσαζόντων είναι λοιπόν φυσιολογικό, επειδή οι «υπηρεσίες τους περιέχουν μέσα τους την αρχή της αποζημίωσης». Αυτή η αμοιβή, όπως την ορίζει ο Bastiat, είναι η ανταμοιβή για την κοινωνική τους χρησιμότητα. Σύμφωνα με την ξεκάθαρη αντίληψη του Bastiat για την αξία, ο ανταγωνισμός εξασφαλίζει ότι αυτή η ανταμοιβή παραμένει ανάλογη της χρησιμότητας της παρεχόμενης υπηρεσίας στο άτομο, όπως την αναπτύσσει στο -δυστυχώς- ημιτελές αριστούργημά του «Οικονομικές Αρμονίες».
[Πηγή άρθρου: Frédéric Bastiat: The Unseen Role of Intermediaries]
