Η σύγκρουση Ισλάμ -Δύσης δεν εξηγείται από τον υλισμό
Το Κοράνι περιέχει υπερβολικά πολλές σαφείς εντολές για την καταπολέμηση των απίστων, για να μπορούμε να υποβαθμίζουμε την ισλαμιστική βία σε ένα απλό ζήτημα ερμηνείας ή υλικής ένδειας.
31/12/2020 • Άρθρο του -πρωην μουσουλμάνου- Φεργκάν Αζιχάρι. Χρόνος ανάγνωσης 19’.
Το 1905, ο κοινωνιολόγος Μαξ Βέμπερ υποστήριξε ότι οι οικονομικές ανισότητες μεταξύ των Προτεσταντών και των Καθολικών της Γερμανίας προέκυψαν από μια θεμελιώδη διαφορά αξιών. Στο βιβλίο του «Η Προτεσταντική Ηθική και το Πνεύμα του Καπιταλισμού», περιέγραψε την υψηλή εκτίμηση του Προτεσταντισμού για τον κάματο και την λιτότητα, καθώς και τη γενική ενθάρρυνση της σκληρής εργασίας και της συνετής αποταμίευσης. Αυτό, υποστήριξε ο Βέμπερ, εξηγούσε τις αποκλίσεις στους ρυθμούς συσσώρευσης κεφαλαίου και στην συνολική ευημερία μεταξύ των θρησκευτικών ομάδων. Αλλά είτε κάποιος υιοθετεί την βεμπεριανή ερμηνεία του Προτεσταντισμού είτε όχι, παραμένει δύσκολο να αρνηθεί την υπόθεση στην οποία βασίζεται: οι πεποιθήσεις έχουν σημασία και έχουν καθοριστική επιρροή στις ανθρώπινες πράξεις.
Υλισμός εναντίον υποκειμενισμού
Μέχρι τον δέκατο ένατο αιώνα, αυτή η ιδέα ήταν ευρέως αποδεκτή. Είχε οδηγήσει τους στοχαστές του Διαφωτισμού να υποτάξουν τον αγώνα κατά της καταπίεσης στον αγώνα κατά του σκοταδισμού. Στο έργο του «Δοκίμιο για την Παγκόσμια Ιστορία, τους Τρόπους και το Πνεύμα των Εθνών» , ο Βολταίρος σημείωσε ότι η ανθρώπινη ιστορία παραμορφωνόταν συνεχώς από δεισιδαιμονίες «μέχρι που η φιλοσοφία τελικά ήρθε να διαφωτίσει τους ανθρώπους».
Αυτή η «υποκειμενιστική» αντίληψη της ιστορίας —η οποία θεωρούσε τις πεποιθήσεις των ατόμων ως την κύρια κινητήρια δύναμη πίσω από την ανθρώπινη περιπέτεια— έδωσε τη θέση της σε μια «υλιστική» κατανόηση, που υποβάθμιζε την επιρροή των πεποιθήσεων και των ιδεών σε δευτερεύουσα, υποδεέστερη θέση, χωρίς αυτόνομη επιρροή, και εξαρτώμενη πλήρως από τις πολιτικές, οικονομικές και φυσικές συνθήκες που προηγήθηκαν.
Ο πιο εξέχων θεωρητικός πίσω από αυτή την υλιστική ανάγνωση της ιστορίας ήταν ο Καρλ Μαρξ, για τον οποίο οι ιδεολογίες ήταν απλώς μια συνέπεια του κοινωνικοοικονομικού ανταγωνισμού και της ταξικής πάλης. Αλλά ο Μαρξ δεν είχε το μονοπώλιο σε αυτό το σκεπτικό. Η ίδια γενική αντίληψη της ιστορίας ενέπνεε τους φιλελεύθερους βιομηχάνους, οι οποίοι έβλεπαν την οικονομική πρόοδο ως απαραίτητη -και πιθανώς επαρκή- προϋπόθεση για την ηθική πρόοδο.
Οι αρχιτέκτονες του Σχεδίου Μάρσαλ ήταν ομοίως ευνοϊκά διατεθειμένοι προς αυτή τη φιλοσοφία και πίστευαν ότι η διάσωση της Ευρώπης από την οικονομική δυστυχία θα αρκούσε για να νικηθεί η απειλή του σοσιαλισμού εκεί. Καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες αναδύονταν ως η κορυφαία παγκόσμια δύναμη, οι Αμερικανοί στρατηγιστές ήταν τόσο πεπεισμένοι ότι η ευημερία προσέδιδε ανοσία στο αριστερό δόγμα, που δεν έβλεπαν την αυξανόμενη απήχησή του στον δικό τους πληθυσμό.
Το πρόβλημα του ριζοσπαστικού Ισλάμ
Δυστυχώς, οι υλιστικές προκαταλήψεις θολώνουν επίσης την αντίληψή μας και για άλλα φαινόμενα - για παράδειγμα, την ισλαμική τρομοκρατία. Η Γαλλία έχει γίνει τακτικός στόχος τέτοιων επιθέσεων. Στις 16 Οκτωβρίου 2020, ένας καθηγητής ιστορίας ονόματι Samuel Paty αποκεφαλίστηκε επειδή έδειξε στους έφηβους μαθητές του δύο από τα διάσημα σκίτσα του Charlie Hebdo κατά τη διάρκεια ενός μαθήματος για την ελευθερία της έκφρασης. Δεκατρείς ημέρες αργότερα, τρεις Χριστιανοί δολοφονήθηκαν στη Νίκαια. Αυτές οι δολοφονίες είναι μόνο οι πιο πρόσφατες σε μια μακρά λίστα πολιτικών εγκλημάτων, και το πένθος γι’ αυτές είναι απλώς το τελευταίο σε μια σειρά από εθνικά πένθη.
Αυτές οι δολοφονίες δημιούργησαν ένα κλίμα τρόμου που βαραίνει τους ελεύθερα σκεπτόμενους. Από την θανατηφόρα επίθεση του 2015 στο σατιρικό περιοδικό Charlie Hebdo, ισλαμιστικές οργανώσεις ζητούν συνεχώς τη δολοφονία του υπόλοιπου συντακτικού προσωπικού. Αυτοί οι δημοσιογράφοι πρέπει τώρα να εργάζονται από μια μυστική τοποθεσία, για να μην ολοκληρωθεί το έργο των αδελφών Κουασί από κάποιους άλλους. Οι πιο δημόσιοι επικριτές του ριζοσπαστικού Ισλάμ, όπως οι δημοσιογράφοι Ζινέμπ Ελ Ραζούι και Μοχάμεντ Σιφάουι, ο δικηγόρος Ρίτσαρντ Μάλκα και ο Ιμάμης Χασέν Τσαλγκούμι, πρέπει τώρα να ζουν υπό συνεχή αστυνομική προστασία.
Αυτή η απειλή πλήττει και τους απλούς πολίτες. Στις αρχές του 2020, μια Γαλλίδα έφηβη ονόματι Μίλα έγινε γνωστή μετά την έντονη κριτική της για το Ισλάμ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αναγκάστηκε να μετακομίσει σε νέο σχολείο εν μέσω ενός μπαράζ απειλών θανάτου. Ο πληθυσμός κάθε άλλο παρά αδιάφορος είναι για την καταπιεστική ατμόσφαιρα και συζητά αντικρουόμενες θεωρίες πασχίζοντας να κατανοήσει μια αφόρητη κατάσταση. Τα μυριάδες κίνητρα που επικαλέστηκαν διάφοροι για τη συνεχιζόμενη βία περιλαμβάνουν τις στρατιωτικές επεμβάσεις της Γαλλίας, το αποικιακό παρελθόν της, τον ρατσισμό της, την ισλαμοφοβία της, την ανεπαρκή κοινωνική κινητικότητα των μειονοτήτων της, την αυταρχική κοσμική παράδοσή της και τη χυδαιότητα των γελοιογράφων της. Αλλά όποιο και αν είναι το εκάστοτε παράπονο, όλα τα εγκληματικά αντίποινα φαίνεται ότι διαπράττονται στο όνομα μιας μόνο θρησκείας. Παρά το γεγονός αυτό, πολλοί εξακολουθούν να αρνούνται το να αποδώσουν ευθύνες.
Μια γαλλοκεντρική ανάλυση
Οι αμαρτίες αυτής της αδέξιας στάσης δεν προκύπτουν αποκλειστικά από την υπερβολική εντρύφηση στον ιστορικό υλισμό. Η άρνηση έχει επίσης τις ρίζες της σε μια γαλλοκεντρική αδιαφορία για τα παγκόσμια ζητήματα. Το 2019, το Ίδρυμα για την Πολιτική Καινοτομία, ένα γαλλικό think tank, δημοσίευσε μια ολοκληρωμένη μελέτη για την ισλαμιστική τρομοκρατία μεταξύ 1979 και 2019. Μεταξύ των αποκαλύψεών του ήταν το γεγονός ότι η πλειονότητα των ισλαμιστικών επιθέσεων διαπράττεται σε μουσουλμανικές χώρες. Δεδομένου ότι υπάρχουν περισσότεροι ισλαμιστές στις ισλαμικές χώρες από ό,τι στις δυτικές χώρες, αυτό μπορεί να μην αποτελεί έκπληξη, αλλά υπογραμμίζει ότι ακόμη και σε αυτά τα έθνη υπάρχουν ισλαμιστές που είναι δυσαρεστημένοι που τίποτα δεν είναι «αρκετά μουσουλμανικό».
Εκείνοι για τους οποίους το γαλλικό σύστημα αποτελεί την πηγή της ισλαμιστικής τρομοκρατίας σιωπούν, παραδόξως, σχετικά με την παγκόσμια εμβέλεια του φαινομένου. Σημειώστε το παράδοξο σε αυτή τη στάση που διαμορφώνεται από τη μετα-αποικιακή θεωρία. Από τη μία πλευρά, απορρίπτουν μια ευρωκεντρική ανάγνωση της ιστορίας. Από την άλλη, παραμένουν πεπεισμένοι ότι η Δύση είναι η μόνη κινητήρια δύναμη της ιστορίας, σαν οι άλλοι πολιτισμοί και ιδεολογίες να μην είναι σε θέση να διαμορφώσουν τις δικές τους πολιτικές ατζέντες, σαν η «αντίδραση» στη Δύση να είναι το μόνο πράγμα για το οποίο θα ήταν ικανοί.
Κι όμως, στις 11 Νοεμβρίου, περισσότεροι από πενήντα άνθρωποι αποκεφαλίστηκαν στη Μοζαμβίκη. Στις 28 Νοεμβρίου, τουλάχιστον 110 πολίτες εκτελέστηκαν στη Νιγηρία, πιθανώς από την αίρεση Μπόκο Χαράμ. Στις 2 Νοεμβρίου, τέσσερις άνθρωποι σκοτώθηκαν στην Αυστρία , η οποία, πρέπει να θυμόμαστε, είναι μια ουδέτερη χώρα. Η Ελβετία, η οποία μοιράζεται μια παρόμοια παράδοση ουδετερότητας, είναι επίσης στόχος αποπειρων επιθέσεων και έδρα ισλαμιστικών πυρήνων. Χώρες τόσο διαφορετικές όσο η Ιρλανδία, η Νορβηγία, η Δανία και η Σουηδία στέλνουν ισλαμιστές μαχητές στο Ιράκ και τη Συρία. Ενώ καμία κοινωνία δεν είναι εντελώς απαλλαγμένη από αυτοκρατορικά στίγματα στο παρελθόν της, είναι δύσκολο να αποδώσουμε την ισλαμική οργή στον υποτιθέμενο ελβετικό, ιρλανδικό, νορβηγικό, δανικό ή σουηδικό ιμπεριαλισμό ή στην άδικη κυριαρχία της υποσαχάριας Αφρικής επί του μουσουλμανικού κόσμου.
Οι ένθερμοι επικριτές του γαλλικού συστήματος επιμένουν παρά τα γεγονότα αυτά. Σε άρθρο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Foreign Policy, ο Μουσταφά Ακιόλ καταγγέλλει την τάση του γαλλικού κοσμικού συστήματος να απαγορεύει τα θρησκευτικά σύμβολα από τον δημόσιο χώρο αντί να τα διευκολύνει, υποστηρίζοντας ότι είναι υπερβολικά αυταρχική. Επιπλέον, ενώ η Γαλλία διακηρύσσει την ελευθερία συνείδησης και έκφρασης για όλους, η νομοθεσία της προβλέπει κυρώσεις για την προσβολή των εθνικών συμβόλων. Σύμφωνα με τον Ακιόλ, αυτές οι ασυνέπειες στην εφαρμογή της ελευθερίας της συνείδησης εξηγούν εν μέρει τη μουσουλμανική δυσπιστία απέναντι στις φιλελεύθερες αξίες. Χρησιμοποιεί το παράδειγμα της χώρας καταγωγής του, της Τουρκίας, για να δείξει το πώς η εξαγωγή του γαλλικού κοσμικού συστήματος στον μουσουλμανικό κόσμο υπήρξε αντιπαραγωγική.
Φυσικά, η γαλλική κοσμική παράδοση, αμαυρωμένη από το Ιακωβινικό παρελθόν της, θα πρέπει να είναι εξίσου ανοιχτή στην κριτική με οποιονδήποτε άλλο θεσμό. Και αναμφίβολα η Γαλλία θα ωφελείτο από την υιοθέτηση μιας πιο φιλελεύθερης ερμηνείας του κοσμικού χαρακτήρα. Αλλά η κριτική στο γαλλικό μοντέλο είναι ένα πράγμα. Το να του αποδίδεται βαρβαρική συμπεριφορά είναι κάτι εντελώς διαφορετικό. Για άλλη μια φορά, το υλιστικό επιχείρημα ότι η ισλαμική βία είναι αποτέλεσμα των γαλλικών ατελειών δεν πείθει.
Ιδεολογικές απαντήσεις στη βία
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι διαφορετικά άτομα μπορεί να αντιδρούν με διαφορετικούς τρόπους σε πανομοιότυπες περιστάσεις. Ο Μουσταφά Ακιόλ έχει δίκιο να μας υπενθυμίζει, επικαλούμενος το έργο της ιστορικού Γερτρούδης Χίμελφαρμπ, ότι η σκέψη του Γαλλικού Διαφωτισμού έχει μια πιο αμφιλεγόμενη σχέση με τις θρησκείες από ό,τι η σκέψη του Αγγλοσαξονικού Διαφωτισμού, η οποία επιδιώκει την αρμονία μεταξύ πίστης, λογικής και ελευθερίας. Αλλά ξεκινώντας από αυτή την παρατήρηση, θα μπορούσε κάλλιστα να αναρωτηθεί αν οι Γάλλοι Καθολικοί αποκεφάλισαν ποτέ δημοσιογράφους ή αντικληρικούς καθηγητές σε αντίδραση στις απελάσεις εκκλησιαστικών κοινοτήτων που έλαβαν χώρα το 1880 και στις αρχές του εικοστού αιώνα. Αυτές ήταν εποχές που το γαλλικό κράτος έστειλε αστυνομικούς για να εκτοπίσουν, manu militari , το προσωπικό των μοναστηριών που δεν αναγνωρίζονταν από τη διοίκηση. Θα μπορούσε να παραδεχτεί ότι αυτές ήταν πολύ πιο σοβαρές παραβιάσεις της θρησκευτικής ελευθερίας από τα ενοχλητικά μέτρα που ελήφθησαν κατά της πλήρους μαντίλας, τα οποία επηρέασαν όχι τόσο όλους τους Μουσουλμάνους, όσο μια χούφτα εξτρεμιστών.
Ας εξετάσουμε περισσότερα παραδείγματα. Οι αντι-εθνικιστές δεν αισθάνονται την ανάγκη να καταστρέψουν δημόσια κτίρια ως αντίδραση στην απαγόρευση της προσβολής των εθνικών συμβόλων. Οι Αφροαμερικανοί έχουν υποφέρει για καιρό από τον νομικό ρατσισμό, αλλά ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ δεν τους ζήτησε να σκοτώσουν καθηγητές. Η Γαλλία έχει ένα ταραγμένο αποικιακό παρελθόν στην Ασία, ωστόσο οι μειονότητες του Λάος, του Βιετνάμ και της Καμπότζης κατά κανένα τρόπο δεν παρουσιάζουν κίνδυνο τρομοκρατίας. Οι Ευρωπαίοι εβραίοι υπήρξαν θύματα μιας βιομηχανοποιημένης γενοκτονίας. Δεν ακούμε τίποτα από αυτούς που να μοιάζει με τη διακήρυξη του πρώην πρωθυπουργού της Μαλαισίας, ο οποίος έδωσε στους Μουσουλμάνους το δικαίωμα να σκοτώσουν εκατομμύρια Γάλλους για τα εγκλήματα των προγόνων τους. Και ενώ οι Χριστιανοί στις περισσότερες μουσουλμανικές χώρες υφίστανται σκληρότερες καταστολές από την απαγόρευση της μπούρκας, απέχουν από τρομοκρατικές ενέργειες παρά τους διωγμούς κατά της πίστης τους.
Κάποιος θα μπορούσε να παραδεχτεί ότι η Γαλλία δεν είναι αρκετά φιλελεύθερη όσον αφορά τη θρησκεία, ότι το σύστημά της δεν καταφέρνει να ενσωματώσει ορισμένες μειονότητες και ότι η ιστορία της έχει μια σκοτεινή πλευρά (όπως και κάθε χώρας). Ωστόσο, υπάρχουν πολλοί τρόποι αντίδρασης στις αδυναμίες ενός πολιτικού συστήματος. Κάποιοι σκοτώνουν για απλές σαχλαμάρες. Άλλοι «γυρίζουν και το άλλο μάγουλο» στους δήμιούς τους, πράοι μέχρι τέλους. Άλλοι πάλι αγωνίζονται ειρηνικά για την βελτίωση του εκάστοτε πολιτικού συστήματος. Η ποικιλομορφία αυτών των αντιδράσεων απέναντι σε μια μη ικανοποιητική κατάσταση αντικατοπτρίζει την ποικιλομορφία στις αξίες που διαπνέουν τους ανθρώπους.
Οι διανοούμενοι που επιμένουν να αρνούνται την ιδεολογία ως σχετικό παράγοντα στην ερμηνεία της τρομοκρατίας δεν καταλαβαίνουν ότι η ίδια η στάση τους αρκεί για να αντικρούσει τις υλιστικές τους ερμηνείες. Πράγματι, αν οι αξίες δεν έχουν καμία επιρροή στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε και αντιδρούμε στην αδικία, πώς εξηγούμε το γεγονός ότι κάποιοι άνθρωποι καταδικάζουν την ισλαμική επιθετικότητα ενώ άλλοι την δικαιολογούν;
Η οργή που εφαρμόζεται ασυνεπώς
Οι επικριτές του γαλλικού κοσμικού συστήματος το κατηγορούν ότι ριζοσπαστικοποιεί τον μουσουλμανικό κόσμο, αλλά η υλιστική τους εξήγηση χρησιμοποιεί δύο μέτρα και σταθμά. Δεν περνάει ποτέ από το μυαλό των επικριτών της γαλλικής κοσμικής παράδοσης να εξηγήσουν την δυσπιστία της απέναντι σε ορισμένα ισλαμικά σύμβολα ως αντίδραση στις αδικίες που διαπράττονται στο όνομα του Ισλάμ.
Ακόμα και αν αφήσουμε στην άκρη τις επιθέσεις από εξτρεμιστές, πρέπει να παραδεχτούμε ότι οι μουσουλμανικές χώρες απέχουν πολύ από το να είναι λαμπρά παραδείγματα όσον αφορά τις πολιτικές ελευθερίες. Είναι πολύ πιθανό οι Γάλλοι να έβλεπαν την μπούρκα με μεγαλύτερο ενθουσιασμό αν το Ισλάμ ήταν πιο δεκτικό στην ελευθερία και την ισότητα των φύλων.
Σε μια δημοσίευση για το Ινστιτούτο Cato, ο Mustafa Akyol αναγνωρίζει τα καταστροφικά πρότυπα του μουσουλμανικού κόσμου όσον αφορά τις πολιτικές ελευθερίες, τα δικαιώματα των γυναικών και τις θρησκευτικές ελευθερίες, τις ελευθερίες του συνεταιρίζεσθαι και της έκφρασης. Συγκρίνετέ την με το άρθρο του James McAuley στην Washington Post που υπονοεί ότι η ισλαμιστική βία πρέπει να αποτελεί γαλλική εξαίρεση, καθώς η πρακτική του Ισλάμ παραμένει «ειρηνική» παντού αλλού.
Η πραγματικότητα είναι ότι τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που απολαμβάνουν οι Γάλλοι Μουσουλμάνοι επισκιάζουν κατά πολύ αυτά τόσο των ομόθρησκων όσο και των μη Μουσουλμάνων σε χώρες όπου το Ισλάμ κυριαρχεί. Παραδόξως, αυτό το γεγονός σπάνια αναφέρεται, είτε από Μουσουλμάνους ηγέτες σε όλο τον κόσμο είτε από τους υποστηρικτές τους. Η σοβαρότητα των επικρίσεων τους για τις γαλλικές ανεπάρκειες συνδυάζεται με την αδιαφορία τους για την ισλαμική καταπίεση.
Καθώς η είδηση του αποκεφαλισμού του Σαμουέλ Πατί εξαπλωνόταν σε όλο τον κόσμο, ορισμένα μέρη του μουσουλμανικού κόσμου έστειλαν μηνύματα συμπάθειας στη Γαλλία. Κάποιος θα περίμενε ότι κάποια σαφής υποστήριξη των πολιτικών ελευθεριών θα επιβεβαίωνε την ειλικρίνεια αυτής της συμπόνιας. Αντ’ αυτού, σε πολλά μουσουλμανικά έθνη είδαμε διαδηλώσεις κατά των γελοιογραφιών και εκστρατείες μποϊκοτάζ γαλλικών προϊόντων σε απάντηση στην επαναβεβαίωση του Προέδρου Εμανουέλ Μακρόν ότι η ελευθερία κριτικής όλων των θρησκειών είναι αδιαπραγμάτευτη. Ακόμα χειρότερα, ορισμένοι ανώτεροι μουσουλμάνοι ηγέτες, συμπεριλαμβανομένου του Μεγάλου Ιμάμη του Αλ Αζάρ, χαιρέτισαν το γεγονός με μια κλιμάκωση της εκστρατείας τους κατά της ελευθερίας, ζητώντας διεθνή νομοθεσία για την ποινικοποίηση της κριτικής του Ισλάμ.
Εν τω μεταξύ, η κομμουνιστική δικτατορία της Κίνας, η οποία έχει εμπλακεί σε γενοκτονία εναντίον των (μουσουλμάνων) Ουιγούρων, κοιμάται ήσυχα. Ο μουσουλμανικός κόσμος δεν έχει τίποτα να πει για τα εγκλήματα της Κίνας, εκτός από το να τα υποστηρίζει περιστασιακά. Ας σταματήσουμε, λοιπόν, να προσποιούμαστε ότι οι Ισλαμιστές ανησυχούν για τις αδυναμίες της Γαλλίας. Αυτό που πραγματικά ωθεί τους νεοσύλλεκτους τους είναι η σύγκρουση του πολιτισμού τους με τις ανοιχτές κοινωνίες, τις οποίες συμβολίζει η Γαλλία, λόγω της ιστορίας, των παραδόσεων και της πολιτιστικής της επιρροής.
Πρέπει να τους παραδεχτούμε ότι δεν είναι δυνατή η ειρηνική συνύπαρξη μεταξύ της ελευθερίας της έκφρασης και της λογοκρισίας που ασκείται στο όνομα ενός υποτιθέμενα φιλάνθρωπου και ελεήμονα Θεού, όπως ακριβώς δεν θα μπορούσε να υπάρξει ειρηνική συνύπαρξη μεταξύ του φιλελεύθερου καπιταλισμού και του κομμουνισμού κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Πρόκειται για ασυμβίβαστες παγκοσμιοποιήσεις.
Εντοπισμός βασικών ιδεολογικών διαφορών
Ο μουσουλμανικός κόσμος εξοργίστηκε με τον ισχυρισμό του Μακρόν ότι το Ισλάμ βρισκόταν «σε κρίση σε όλο τον κόσμο», αλλά λαμβάνοντας υπόψη τα γεγονότα που αναφέρθηκαν παραπάνω, αναρωτιέται κανείς αν η επιλογή των λέξεων που έκανε μπορεί να είναι υπερβολικά επιεικής. Φαίνεται να υπονοεί ότι οι καταπιέσεις που διαπράττονται στο όνομα του Ισλάμ δεν έχουν θεολογική βάση, ότι η θρησκεία έχει «καταληφθεί», όπως το έθεσε στη συνέντευξή του στο Al Jazeera, και ότι χρειάζεται απλά να εκκαθαριστεί από τις αποκλίνουσες ερμηνείες της, ώστε να επιστρέψει στη χρυσή εποχή, όταν καλλιεργούσε την ελευθερία, την ισότητα και την ανοχή.
Υπάρχουν πολλοί λόγοι για να είμαστε σκεπτικοί απέναντι σε αυτή την ελπιδοφόρα αφήγηση. Υποστηρίζεται ότι το Κοράνι είναι αιώνιο, άκτιστο και αμετάβλητο, ο λόγος του Θεού, κατά λέξη. Αυτό το βιβλίο διακηρύσσει ότι κάθε άνθρωπος γεννιέται μουσουλμάνος εξ ορισμού, με την οποιαδήποτε απόκλιση να αποτελεί εκ των υστέρων προδοσία αυτής της κατάστασης. Περιέχει πάρα πολλές σαφείς εντολές για την καταπολέμηση των απίστων, για να μπορούμε να υποβαθμίζουμε την ισλαμιστική βία σε ένα απλό ζήτημα ερμηνείας. Και ο Προφήτης του, το πρότυπο του ανθρώπου, δεν ήταν απλώς ένας ιεροκήρυκας. Ήταν επίσης ένας πολιτικός και στρατιωτικός ηγέτης που διέπραξε όλες τις βάναυσες καταχρήσεις εξουσίας που κάποτε θεωρούνταν κατάλληλες για αυτό το αξίωμα. Αυτά τα βασικά χαρακτηριστικά εξηγούν την επιμονή των δεσποτικών θεσμών στον μουσουλμανικό κόσμο στην εποχή της πληροφορίας.
Όταν κάποιος επισημαίνει αυτές τις πραγματικότητες, υπάρχει πάντα κάποιος άλλος έτοιμος να παρατηρήσει ότι ο ισλαμικός πολιτισμός δεν έχει το μονοπώλιο της ιστορικής βίας. Χωρίς αμφιβολία, δεδομένου ότι η ανθρώπινη φύση είναι αυτή που είναι, η καταπίεση, η μισαλλοδοξία και ο πόλεμος ήταν μέρος της αρχικής μας κατάστασης. Είναι πιθανώς ακατάλληλο να καταδικάζουμε τις κακοποιήσεις του Μωάμεθ σε μια εποχή που αυτή η βία ήταν ο κανόνας. Παρ‘ όλα αυτά, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι ο Χριστός - τον οποίο οι Μουσουλμάνοι θεωρούν επίσης προφήτη - φαίνεται κατά κάποιο τρόπο να έχει επιτύχει μια πιο ειρηνική ύπαρξη σε εποχές όχι λιγότερο ταραγμένες, ακόμη και στο σημείο να θυσιάσει τον εαυτό του ενώπιον του Ρωμαίου καταπιεστή. Αυτό αποτελεί περαιτέρω απόδειξη ότι οι περιστάσεις δεν εξηγούν τα πάντα.
Ωστόσο, δεν αρκεί απλώς να ισχυριστούμε ότι όλες οι κοινωνίες έχουν διαπράξει φρικαλεότητες. Πρέπει να αναλογιστούμε γιατί ορισμένες έχουν γίνει πιο φιλελεύθερες, ανεκτικές και κοσμικές, ενώ άλλες επιμένουν στην καταπίεση.
Ο Μουσταφά Ακιόλ ανάγει τη μεγάλη απόκλιση μεταξύ της χριστιανικής Δύσης και του ισλαμικού κόσμου σε ένα ιστορικό ατύχημα, ένα απλό ζήτημα ανθρώπινης ερμηνείας. Παραβλέπει το γεγονός ότι η ερμηνεία ενός δόγματος μπορεί να περιορίζεται από το ίδιο το δόγμα. Γιατί άραγε η ανοχή, η ελευθερία και ο κοσμικός χαρακτήρας βρήκαν μεγαλύτερη υποστήριξη και επιτυχία στον χριστιανικό κόσμο παρά στον ισλαμικό; Αυτό το ερώτημα δεν μπορεί να απαντηθεί χωρίς να διαλυθεί το συνηθισμένο λάθος της σύγκρισης βιβλικών και κορανικών κειμένων. Το Κοράνι δεν έχει την ίδια θέση στη μουσουλμανική θεολογία με αυτήν που έχει η Βίβλος στη χριστιανική θεολογία. Στη χριστιανική, ο θείος λόγος ενσαρκώνεται λιγότερο από την Βίβλο και περισσότερο στο πρόσωπο του Χριστού.
Ακόμα κι αν κάποιος αμφιβάλλει για τον θεϊκό χαρακτήρα του Χριστού, πρέπει να παραδεχτεί ότι οι διδασκαλίες του συμβιβάζονται πιο εύκολα με την κοσμικότητα από ό,το οι επιταγές του Κορανίου, οι οποίες περιλαμβάνουν φορολογικούς κανονισμούς και εξυμνήσεις των πράξεων ενός πολιτικού ηγέτη. Ο Ιησούς, από την πλευρά του, έκανε διάκριση μεταξύ του τι ήταν ευθύνη του Θεού και τι του Καίσαρα. Και με αυτόν τον τρόπο, έθεσε τα πολιτιστικά θεμέλια για την κοσμικότητα. Αυτή είναι η έννοια από την οποία ο φιλόσοφος Μαρσέλ Γκοσέ παρατηρεί ότι ο Χριστιανισμός είναι «η θρησκεία της εξόδου του ανθρώπου από τη θρησκεία». Δεν λέμε ότι η θρησκεία έχει εγκαταλείψει τα έθνη του χριστιανικού πολιτισμού, αλλά γενικά έχει πάψει να είναι η οργανωτική αρχή της πολιτικής εντός του δυτικού πολιτισμού.
Το γεγονός ότι η ελευθερία της συνείδησης έχει βρει μεγαλύτερη απήχηση στη Δύση παρά στον ισλαμικό κόσμο, βρίσκει μέρος της εξήγησής του στις ίδιες θεολογικές διαφορές. Ένας «μεσσίας» που διαδίδει τις ιδέες του μέσω της μεταστροφής των ψυχών έχει μια πιο ειρηνική διάθεση από έναν «προφήτη» που επικοινωνεί από την κεφαλή ενός στρατού.
Φυσικά, πολυάριθμα αδικήματα έχουν επίσης διαπραχθεί στο όνομα του Χριστιανισμού και των υψηλότερων αρχών που υποτίθεται ότι τον ενσαρκώνουν. Αυτό οδήγησε τον φιλόσοφο Φρεντερίκ Λενουάρ να πει ότι ο Χριστιανισμός είχε σκάψει τον δικό του τάφο «μεταδίδοντας στην Ανθρωπότητα ένα μήνυμα (αυτό του Χριστού) που καταδίκαζε αμείλικτα τις δικές του θεσμικές πρακτικές». Αυτές οι καταχρήσεις επιβεβαιώνουν ότι οι άνθρωποι είναι αρκετά διεφθαρμένοι ώστε να διαστρεβλώνουν ακόμη και τις πιο ειρηνικές αξίες για εγκληματικούς σκοπούς. Αυτή η παρατήρηση επεκτείνεται και στις κοσμικές φιλοσοφίες. Για παράδειγμα, οι Ευρωπαίοι δικαιολόγησαν τον αποικισμό στο όνομα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ωστόσο θα ήταν γελοίο να χαρακτηρίσουμε τα ανθρώπινα δικαιώματα ως ιμπεριαλιστικές αρχές, διότι επίσης στο όνομα μιας καθολικής -και επομένως πιο αυστηρής- ερμηνείας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τα αντιιμπεριαλιστικά κινήματα εξεγέρθηκαν εναντίον των αποικιακών δυνάμεων.
Επομένως, όλα τα δόγματα μπορούν να εμπνεύσουν την καταπίεση. Ενώ όμως ορισμένες καταπιέσεις προκύπτουν από την ανατροπή αυτών των δογμάτων, άλλες είναι αποτέλεσμα της συνεπούς εφαρμογής τους. Η ευρωπαϊκή πρωτοπορία της ανοχής και της ελευθερίας προφανώς πίστευε ότι οι «χριστιανικές» καταπιέσεις ανήκαν στην πρώτη κατηγορία, επομένως δεν ένιωθαν την ανάγκη να απαρνηθούν την πίστη τους για να υπερασπιστούν τις φιλελεύθερες αξίες τους.
Ο Γρηγόριος της Νύσσης καταδίκασε τη δουλεία ήδη από τον τέταρτο αιώνα μ.Χ. στο όνομα μιας αυθεντικής ανάγνωσης των αρχών του Χριστού. Ο Φρανθίσκο ντε Βιτόρια και ο Ντομίνγκο ντε Σότο, δύο εξέχοντα μέλη της σχολής της Σαλαμάνκα, κατήγγειλαν τον αναγκαστικό προσηλυτισμό των ιθαγενών Αμερικανών από Ισπανούς ιεραποστόλους τον δέκατο έκτο αιώνα. Ο Ετιέν ντε Λα Μποετί δημοσίευσε έργα κατά του απολυταρχισμού. Και οι Pierre Bayle, Montesquieu και John Locke έθεσαν τα θεμέλια για την ανοχή και τον πλουραλισμό. Το γεγονός ότι οι ιδέες τους τελικά θριάμβευσαν, έστω και μετά από μια μακρά διαδικασία ιδεολογικής ωρίμανσης, αποτελεί ένα περαιτέρω σημάδι της συμβατότητας των φιλελεύθερων αξιών με τη χριστιανική θρησκεία.
Αντίθετα, οι Ισλαμιστές αντίστοιχοι των Bayle, Locke και Montesquieu αντιμετώπισαν περισσότερες δυσκολίες στις δικές τους χώρες. Η μορφή του Αβερρόη δεν αντικρούει αυτή την παρατήρηση. Αν και η Δύση μπορεί να του οφείλει ένα βαθύ πνευματικό χρέος για τα σχόλιά του για τον Αριστοτέλη, ο μεγάλος καδής της Κόρδοβας δεν ήταν υπόδειγμα ανοχής όταν επέβαλε τη δολοφονία των αιρετικών. Το γεγονός ότι κατατάσσεται ως η πιο «φιλελεύθερη» και «ορθολογιστική» μορφή που παρήγαγε το Ισλάμ σε δεκατέσσερις αιώνες αποτελεί σοβαρή πρόκληση για τους υπερασπιστές ενός Ισλάμ του Διαφωτισμού. Επιπλέον, οι ορθολογιστικές πτυχές της σκέψης του εμπνεύστηκαν περισσότερο από την ελληνική φιλοσοφία παρά από την ισλαμική θεολογία, γεγονός που μπορεί να εξηγήσει γιατί ο Αβερρόης βρήκε μεγαλύτερη απήχηση στην Ευρώπη παρά στον μουσουλμανικό κόσμο, όπου χάθηκε στην αφάνεια.
Οι ιδέες μπορούν να αλλάξουν
Το να λέμε ότι το Ισλάμ έχει μικρή σχέση με τον πλουραλισμό δεν σημαίνει ότι όλοι οι δηλωμένοι Μουσουλμάνοι είναι εγκληματίες. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι εδώ στη Γαλλία, η συντριπτική πλειοψηφία των δηλωμένων Μουσουλμάνων είναι ειρηνικοί. Εγώ ο ίδιος προέρχομαι από μια οικογένεια που αυτοπροσδιορίζεται ως μουσουλμανική. Το γεγονός ότι παραμένω ζωντανός παρά τη δημόσια αποστασία μου αποτελεί απόδειξη ότι κάποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι τηρεί το Κοράνι και τις διδασκαλίες του Μωάμεθ, παραμένοντας παράλληλα ανεκτικός. Σημειώστε, ωστόσο, ότι οι «ανεκτικοί Μουσουλμάνοι» αναφέρονται ως «μετριοπαθείς». Η ανάγκη να διευκρινιστεί ότι η αρετή του Ισλάμ έγκειται στη μετριοπάθειά του αποτελεί σιωπηρή παραδοχή της αυταρχικής του ουσίας. Ο Μοντεσκιέ έκανε αυτή την παρατήρηση πριν από τρεις αιώνες, γράφοντας στο «Πνεύμα των Νόμων» ότι «η μουσουλμανική θρησκεία, η οποία μιλάει μόνο για το σπαθί, εξακολουθεί να ενεργεί στους ανθρώπους με το καταστροφικό πνεύμα που την ίδρυσε». Με άλλα λόγια, το Ισλάμ είναι ειρηνικό στο βαθμό που είναι λιγότερο ισλαμικό. Όταν η ανοχή βασιλεύει στην καρδιά ενός δηλωμένου Μουσουλμάνου, αυτό είναι παρά τη θρησκεία του και όχι εξαιτίας της. Αυτή είναι μια μορφή αποστασίας που γενικά δεν αναγνωρίζεται.
Πολλοί μπαίνουν στον πειρασμό να το αρνηθούν αυτό, προκειμένου να αποφύγουν να αντιμετωπίσουν τους μετριοπαθείς Μουσουλμάνους, που είναι ειλικρινά πεπεισμένοι για την ειρηνική φύση της πίστης τους. Στη συνέντευξή του στο Al Jazeera, ο Μακρόν καταδίκασε τις εκκλήσεις για βία από τον μουσουλμανικό κόσμο, επικαλούμενος τη βάση της ισλαμικής πίστης: «Ποτέ δεν είδα το Ισλάμ ως νομιμοποίηση ή ως ενθάρρυνση της προσφυγής σε βία οποιουδήποτε είδους». Αυτή η πρόφαση ότι η φύση του Ισλάμ είναι ειρηνική όχι μόνο στερεί από τις κοινωνίες μας τα μέσα για να κατανοήσουν την προέλευση της αυταρχικής συμπεριφοράς που αποδοκιμάζουμε, αλλά είναι επίσης μια επικίνδυνη στρατηγική. Σίγουρα, μπορεί να συσπειρώσει τους μετριοπαθείς Μουσουλμάνους σε μια πιο φιλελεύθερη ανάγνωση της θρησκείας τους. Αλλά από την άλλη πλευρά, επιτρέπει στο Ισλάμ να αποφεύγει την πειστική κριτική ενώ συνεχίζει να εξαπλώνεται. Αυτό ενθουσιάζει τους σκληροπυρηνικούς, που είναι πεπεισμένοι ότι η νίκη του ριζοσπαστισμού επί της μετριοπάθειας είναι αναπόφευκτη, όποια και αν είναι η ιδεολογία που εξετάζεται.
Σε αυστηρά διανοητικό επίπεδο, η έκκληση για ιδεολογική μετριοπάθεια αποτελεί πάντα πηγή αστάθειας και αντιφάσεων. Συγκρούεται με την αναζήτηση συνοχής που εμψυχώνει όλες τις ειλικρινείς ψυχές. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι υποστηρικτές της ελευθερίας κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου κατέβαλαν τις προσπάθειές τους στην αποδόμηση του Μαρξισμού-Λενινισμού, αντί να χρησιμοποιήσουν διανοητικές παραπλανήσεις για να πείσουν τους οπαδούς του ότι ήταν συμβατός με τη συνταγματική δημοκρατία.
Το τέλος της ισλαμιστικής βίας εξαρτάται επομένως από το πότε οι Μουσουλμάνοι θα συνειδητοποιήσουν ότι πρέπει να υιοθετήσουν πιο ειρηνικές πεποιθήσεις. Αυτή είναι πράγματι μια έκκληση για αποστασία. Οι Μουσουλμάνοι που ισχυρίζονται ότι τρομοκρατούνται από τα εγκλήματα που διαπράττονται στο όνομα της θρησκείας τους πρέπει να αναρωτηθούν: Μπορεί ένας φιλάνθρωπος και ελεήμων θεός να είναι πραγματικά αυτό που ισχυρίζεται ότι είναι, όταν η αυστηρή εφαρμογή των εντολών του οδηγεί συστηματικά σε τόση δυστυχία;
Δυστυχώς, πολύ λίγοι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να τους βοηθήσουν σε αυτή την ιδεολογική μάχη. Οι σχετικιστές πιστεύουν ότι οι άνθρωποι που είναι ριζωμένοι στον πολιτισμό τους είναι απρόσβλητοι από τις συνεισφορές των εξωτερικών πολιτισμών. Αυτός ο ισχυρισμός διατυπώθηκε επίσης από τους αντιπάλους του Διαφωτισμού τον δέκατο όγδοο αιώνα. Ξεχνούν ότι οι δυτικοί λαοί έχουν οικοδομηθεί αμφισβητώντας τις οπισθοδρομικές παραδόσεις και αντλώντας τακτικά έμπνευση από πολιτισμούς διαφορετικούς από τον δικό τους. Πριν από τη χριστιανική εποχή, η ελευθερία και η ανοχή ήταν ξένες έννοιες για τους Ευρωπαίους. Ασκούσαν θρησκείες που θα περιγράφαμε ως βάρβαρες σήμερα, που απαιτούσαν ανθρωποθυσίες. Αν αυτοί οι Ευρωπαίοι ήταν σε θέση να ξεπεράσουν τις πρώιμες θρησκείες τους, σίγουρα προκύπτει ότι όσοι ασπάζονται το Ισλάμ σήμερα διαθέτουν την ίδια ικανότητα.
Παρ‘ όλα αυτά, πάρα πολλοί Δυτικοί εξακολουθούν να πιστεύουν ότι οι Μουσουλμάνοι είναι ανίκανοι να ξεφύγουν από τη θρησκεία τους ώστε να αποκτήσουν πρόσβαση στις φιλελεύθερες και καθολικές αξίες που έχουν ειρηνεύσει τις σύγχρονες κοινωνίες, και ότι θα πρέπει να εγκαταλείψουμε την ελπίδα για οποιαδήποτε απομάκρυνση από την πίστη που είναι τόσο βαθιά ριζωμένη μέσα τους από το άμεσο κοινωνικό τους περιβάλλον - σαν το μυαλό τους να είναι καταδικασμένο να παραμένει δέσμιο αυτής της αυταρχικής ιδεολογίας και οποιαδήποτε εμπλοκή σε ειλικρινή συζήτηση μαζί τους να είναι απλώς χάσιμο χρόνου.
Πολύ συχνά, αυτό το συγκαταβατικό επιχείρημα συγκαλύπτει μια αίσθηση ανωτερότητας. Αυτή η υποτιμητική νηπιοποίηση των Μουσουλμάνων είναι ακόμη πιο περιφρονητική από την αποικιακή αλαζονεία, η οποία τουλάχιστον πόνταρε στην καθολική ικανότητα των ανθρώπων να προχωρήσουν προς τη νεωτερικότητα. Ο αγώνας κατά της ισλαμιστικής καταπίεσης δεν θα εξαρτηθεί αποκλειστικά από τα ρητορικά ταλέντα των επικριτών του Ισλάμ. Θα εξαρτηθεί επίσης από την ικανότητα των μη Μουσουλμάνων να αντιμετωπίζουν τους συνανθρώπους τους ως προικισμένους με το ίδιο κριτικό πνεύμα που διαθέτουν οι ίδιοι, εν ολίγοις, να τους αντιμετωπίζουν ως ίσους.
[Πηγή άρθρου: Materialism Fails to Explain the West’s Conflict with Islam]
