Ένα νέο πρίσμα για την κατανόηση της κοινωνίας: Μια Αυστριακή-Φιλελεύθερη κοινωνιολογία
Η κοινωνιολογία είναι ίσως ο πιο επιδραστικός πολιτισμικά κλάδος, διαμορφώνοντας το πώς στοχαζόμαστε την εξουσία, την ελευθερία, την δικαιοσύνη. Επείγει να την ανακτήσουμε από τους σοσιαλιστές.
Ετικέτες: Αυστριακή Σχολή, Φιλοσοφία, Άλλες Σχολές Σκέψης, Πραξεολογία
Άρθρο του Αλέξις Σεμάν, δημοσιευμένο στις 22/7/2025 από το Mises Institute.
Ακούστε αυτό το κείμενο μέσω της εφαρμογής του Substack για κινητά.
Πώς θα ήταν η κοινωνιολογία αν εκείνοι που την υπηρετούν έπαιρναν στα σοβαρά τους Mises, Hayek και Rothbard;
Στο άρθρο «Προς μια Αυστρο-Φιλελεύθερη Κοινωνιολογία» —που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο American Journal of Economics and Sociology (Μάρτιος 2025)— θέτω τα θεμέλια για μια εναλλακτική λύση στην επικρατούσα κοινωνιολογική ορθοδοξία—μια εναλλακτική που απορρίπτει τις κολεκτιβιστικές εικασίες και επαναφέρει στο επίκεντρο την ανθρώπινη δράση, την εθελούσια συνεργασία και την αυθόρμητη τάξη.
Στον σημερινό κόσμο, η κρατική παρέμβαση δεν είναι απλώς μια πολιτική επιλογή — είναι το προεπιλεγμένο πλαίσιο της σύγχρονης ζωής. Από τις επιδοτήσεις και τους κανονισμούς μέχρι τα προγράμματα της κοινωνικής πρόνοιας και την λογοκρισία, η κρατική παρέμβαση διαμορφώνει τα πάντα, από την οικονομική μας δραστηριότητα μέχρι την καθημερινή μας συμπεριφορά. Ωστόσο, παρά την πανταχού παρουσία της, ένας κλάδος έχει παραμείνει παραδόξως σιωπηλός για το θέμα: η κοινωνιολογία.
Η κατεστημένη κοινωνιολογία έχει από καιρό υιοθετήσει τις κολεκτιβιστικές υποθέσεις, συχνά απεικονίζοντας το κράτος σαν μια φιλάνθρωπο δύναμη και τον καπιταλισμό σαν ένα πρόβλημα που πρέπει να λυθεί. Μολονότι αυτό μπορεί κάποτε να φαινόταν ακίνδυνο, σήμερα εμποδίζει την ικανότητά μας να κατανοήσουμε - και να αμφισβητήσουμε - τα καταναγκαστικά συστήματα που κυριαρχούν στη ζωή μας. Σε απάντηση, προτείνω ένα νέο πλαίσιο: την Αυστρο-φιλελεύθερη Κοινωνιολογία.
Με τις ρίζες της στην Αυστριακή Σχολή Οικονομικών και την κλασική φιλελεύθερη σκέψη, αυτή η κοινωνιολογική προσέγγιση επικεντρώνεται στην ατομική δράση, την οικειοθελή συνεργασία, και την αυθόρμητη τάξη που αναδύεται όταν οι άνθρωποι είναι ελεύθεροι. Αντλεί την έμπνευσή της από στοχαστές όπως ο Λούντβιχ φον Μίζες, ο Φρίντριχ Χάγιεκ, ο Μάρεϊ Ρόθμπαρντ και ο Χανς-Χέρμαν Χόπε — αλλά και από κοινωνιολόγους όπως ο Μαξ Βέμπερ, ο Αλεξίς ντε Τοκβίλ και ο Ρεϊμόν Μπουντόν, οι οποίοι τόνισαν τη σημασία της προσωπικής ευθύνης, της κοινωνίας των πολιτών και του μεθοδολογικού ατομικισμού.
Το παρόν άρθρο σκιαγραφεί τον πυρήνα αυτού του αναδυόμενου τομέα: τις αρχές του, τις μεθόδους του και γιατί έχει μεγαλύτερη σημασία σήμερα από ποτέ.
Το τυφλό σημείο της σύγχρονης κοινωνιολογίας
Η κοινωνιολογία —κάποτε ένα ισχυρό εργαλείο για την κατανόηση της ανθρώπινης εμπειρίας— έχει καταληφθεί από τα αφηγήματα του κρατισμού και του κολεκτιβισμού. Από την εξάπλωση των ιδεολογιών του «αφυπνισμού» (woke) έως την κανονικοποίηση της γραφειοκρατίας και της κουλτούρας της θυματοποίησης, ο κλάδος έχει σε μεγάλο βαθμό εγκαταλείψει την κριτική του λειτουργία. Σε πολλά πανεπιστημιακά ιδρύματα, η αμφισβήτηση του ρόλου του κράτους αποτελεί ταμπού.
Καθώς όμως η δημόσια απογοήτευση για την υπερβολική κρατική επιρροή αυξάνεται —από τις διαμαρτυρίες για το lockdown και τις εξεγέρσεις κατά της φορολογίας, μέχρι την άνοδο αντισυμβατικών πολιτικών προσωπικοτήτων, όπως ο Javier Milei— γίνεται σαφές ότι χρειαζόμαστε έναν καλύτερο τρόπο για να αναλύσουμε το πώς οι κοινωνίες αντιδρούν στον κρατικό καταναγκασμό.
Πού είναι το κοινωνιολογικό πλαίσιο που εξηγεί το πώς οι άνθρωποι αντιστέκονται, προσαρμόζονται ή παρακάμπτουν την κρατική εξουσία; Πού είναι οι κοινωνιολόγοι που μελετούν την αυθόρμητη συνεργασία, την πολιτική ανυπακοή, ή την ανάδυση παράλληλων θεσμών; Εδώ είναι που παρεμβαίνει η Αυστρο-Φιλελεύθερη Κοινωνιολογία.
Η ανθρώπινη δράση ως θεμέλιο
Στον πυρήνα της, η Αυστρο-Φιλελεύθερη Κοινωνιολογία βασίζεται σε μια ισχυρή ιδέα: Τα άτομα ενεργούν. Αυτό μπορεί να ακούγεται προφανές, αλλά για την κατεστημένη κοινωνιολογία, είναι ένας ριζοσπαστικός ισχυρισμός. Πολλές επικρατούσες θεωρίες βλέπουν τους ανθρώπους ως παθητικά προϊόντα κάποιων δομών (της φυλής, της τάξης, του φύλου, της ιδεολογίας) και όχι ως παράγοντες με σκοπούς, ικανούς για επιλογή, δημιουργικότητα και αντίσταση.
Αντλώντας έμπνευση από την πραξεολογία του Mises, αυτή η προσέγγιση βλέπει τους ανθρώπους όχι ως μαριονέτες του συστήματος, αλλά ως δρώντες που κάνουν επιλογές με βάση υποκειμενικές αξίες. Αυτές οι επιλογές, όταν συναθροίζονται, σχηματίζουν θεσμούς, κανόνες και κοινωνικές τάξεις - όχι το αντίστροφο. Αντί να αντιμετωπίζει την «κοινωνία» σαν μια γιγάντια μηχανή ή σαν συνειδητό οργανισμό, η Αυστρο-Φιλελεύθερη Κοινωνιολογία την βλέπει ως το άθροισμα των αμέτρητων ατομικών αλληλεπιδράσεων, που εξελίσσονται με την πάροδο του χρόνου μέσω δοκιμών, λαθών και προσαρμογής.
Πέντε πεδία έρευνας
Για να καταστεί λειτουργική αυτή η προσέγγιση, προτείνω να επικεντρωθούμε σε πέντε βασικούς τομείς —ο καθένας από τους οποίους αντιστοιχεί σε μια βασική αυστριακή/φιλελεύθερη αξία:
Κοινωνιολογία της Ανθρώπινης Δράσης: Πώς αντιδρούν τα άτομα μέσα σε περιβάλλοντα καταναγκασμού; Πώς καινοτομούν, αντιστέκονται ή συνεργάζονται όταν αντιμετωπίζουν γραφειοκρατικούς ή ιδεολογικούς περιορισμούς;
Κοινωνιολογία του Καπιταλισμού της Ελεύθερης Αγοράς: Πώς αναπαρίσταται ο καπιταλισμός στην εκπαίδευση, τα μέσα ενημέρωσης και το δίκαιο; Θεωρείται πηγή ενδυνάμωσης ή αποδιοπομπαίος τράγος για όλα τα κοινωνικά προβλήματα;
Κοινωνιολογία των Ιδιοκτησιακών Δικαιωμάτων: Πώς προσεγγίζουν οι διαφορετικές κοινωνίες την ιδιοκτησία, την επιχειρηματικότητα και τη δημιουργία πλούτου; Τι συμβαίνει όταν τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα αγνοούνται ή πολιτικοποιούνται;
Κοινωνιολογία της Ελευθερίας των Συμβάσεων: Σε ποιο βαθμό είναι τα άτομα ελεύθερα να συνάπτουν συμφωνίες χωρίς την κρατική παρέμβαση; Πώς προστατεύονται —ή υπονομεύονται— οι συμβάσεις από τους ισχύοντες θεσμούς;
Κοινωνιολογία του Φυσικού Ανταγωνισμού: Πώς αντιλαμβάνονται οι άνθρωποι τον ανταγωνισμό; Δαιμονοποιείται σαν κάτι αδίστακτο, ή γίνεται κατανοητός ως η κινητήρια δύναμη της καινοτομίας, της αποκέντρωσης και της ευημερίας;
Αυτοί οι πέντε τομείς παρέχουν έναν οδικό χάρτη για την κατανόηση του κοινωνικού αντίκτυπου του κρατικού παρεμβατισμού - και της κρυφής δύναμης των αποκεντρωμένων συστημάτων.
Δώδεκα νέες έννοιες για τον 21ο αιώνα
Για να βοηθήσω στην ανάλυση του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι προσαρμόζονται ή αντιστέκονται στον καταναγκασμό, ανέπτυξα δώδεκα έννοιες που αποτυπώνουν βασικά μοτίβα στη σύγχρονη ζωή:
Σύνδρομο Εξάρτησης από το Κράτος: Μια νοοτροπία όπου οι άνθρωποι στρέφονται αντανακλαστικά στην κυβέρνηση για λύσεις, χάνοντας την πίστη τους στη δική τους πρωτοβουλία ή στις λύσεις της αγοράς.
Προσαρμοστική Δράση: Οι δημιουργικοί τρόποι με τους οποίους τα άτομα προσαρμόζονται σε καταναγκαστικά συστήματα — όπως η μετοίκηση στο εξωτερικό, η μετάβαση σε κατ' οίκον εκπαίδευση ή η χρήση κρυπτονομισμάτων για την παράκαμψη των οικονομικών ελέγχων.
Καταναγκαστική Ισορροπία: Ένα κοινωνικό status quo όπου όλοι αποδέχονται τον κρατικό έλεγχο ως φυσιολογικό — ακόμη και επιθυμητό.
Δίκτυα Αυθόρμητης Αντίστασης: Άτυπες ομάδες και παράλληλοι θεσμοί που αναδύονται ως απάντηση στην κρατική υπερβολή (π.χ. μαύρες αγορές, εναλλακτικά σχολεία, δίκτυα αμοιβαίας βοήθειας).
Ρυθμιστική Κόπωση: Η εξάντληση που προκαλείται από τις συνεχείς κρατικές ρυθμίσεις, η οποία οδηγεί σε απεμπλοκή ή απάθεια.
Συνεργατική Ανατροπή: Όταν οι άνθρωποι ενώνουν τις δυνάμεις τους για να ανατρέψουν ή να παρακάμψουν κανόνες, ειρηνικά και παραγωγικά (π.χ., DeFi, πρότζεκτ ανοιχτού κώδικα).
Οικονομία της Παρεμβατικής Επιτήρησης: Η συγχώνευση της κρατικής εξουσίας και των ψηφιακών μονοπωλίων για τον έλεγχο, την πρόβλεψη και τη χειραγώγηση της ατομικής συμπεριφοράς.
Κρατικός Γλωσσικός Προγραμματισμός: Η χειραγώγηση της γλώσσας από το κράτος για την αναμόρφωση της πραγματικότητας (π.χ., εντολές για συμπεριληπτικό λόγο, μονάδες κατά της παραπληροφόρησης).
Εκπαιδευτικά Προγραμματισμένη Ζήτηση: Τεχνητή ζήτηση για κρατικά χρηματοδοτούμενες ιδέες, υπηρεσίες ή επαγγέλματα που δημιουργούνται από τη δημόσια εκπαίδευση.
Στρατηγική Δημόσιας Συσχέτισης με Κίνδυνο: Μια τακτική όπου οι διαφωνούντες χαρακτηρίζονται ως επικίνδυνοι με σκοπό την απονομιμοποίησή τους (π.χ., «αντιεπιστημονικοί», «εξτρεμιστές», «συνωμοσιολόγοι»).
Κολεκτιβισμός σε Αργή Κίνηση: Η υφέρπουσα επέκταση του κράτους μέσω κρίσεων, κανονισμών και πολιτισμικής μηχανικής—χωρίς ποτέ να κατονομάζεται ως «κολεκτιβισμός».
Επινοημένες Διαιρέσεις: Η πολιτική χρήση της σύγκρουσης πολιτισμικών ταυτοτήτων και ομάδων για τη διαίρεση του πληθυσμού και την αποτροπή μιας ενιαίας αντίστασης.
Αυτές οι έννοιες βοηθούν να ερμηνευτεί όχι μόνο τι κάνει το κράτος — αλλά και πώς αντιδρούν οι άνθρωποι.
Εμπειρικές μέθοδοι για έρευνα στον πραγματικό κόσμο
Η Αυστρο-Φιλελεύθερη Κοινωνιολογία δεν είναι μόνο θεωρητική — είναι και εμπειρική. Ενθαρρύνει τους ερευνητές να χρησιμοποιούν ποιοτικές μεθόδους (συνεντεύξεις, εθνογραφίες, μελέτες περιπτώσεων) για να κατανοήσουν το πώς οι άνθρωποι δημιουργούν εναλλακτικές λύσεις στην κρατική εξουσία. Για παράδειγμα:
Πώς αντιμετωπίζουν οι οικογένειες την υποχρεωτική σχολική φοίτηση που θεωρούν ανεπαρκή;
Γιατί οι επιχειρηματίες εγκαταλείπουν χώρες με υψηλή φορολογία—και πώς ξαναχτίζουν από την αρχή στο εξωτερικό;
Τι παρακινεί τους ανθρώπους να ενταχθούν σε παράνομες οικονομίες ή σε κοινότητες κρυπτονομισμάτων ;
Υποστηρίζει επίσης ποσοτικές μεθόδους όπου είναι σκόπιμο: Την παρακολούθηση της ανόδου της κατ' οίκον εκπαίδευσης, την εξάπλωση της μαύρης αγοράς, ή τις μεταβολές της εμπιστοσύνης του πληθυσμού στους κρατικούς θεσμούς. Το θέμα δεν είναι να αντιγράψουμε την εμμονή της κατεστημένης κοινωνιολογίας με τα δεδομένα, αλλά να χρησιμοποιήσουμε τα στοιχεία του πραγματικού κόσμου για να εμπλουτίσουμε την κατανόησή μας για το πώς η ελευθερία επιβιώνει -και μερικές φορές ευδοκιμεί- παρά τον κρατικό έλεγχο.
Προς μια κοινωνιολογία της ελευθερίας
Γιατί έχουν σημασία όλα αυτά;
Σήμερα, οι κοινωνίες μας βιώνουν έναν σιωπηλό μετασχηματισμό. Οι κρίσεις, όπως του κορωνοϊού, έχουν κανονικοποιήσει τις έκτακτες κυβερνητικές εξουσίες. Η επιτήρηση έχει γίνει ρουτίνα. Η γλώσσα της ελευθερίας έχει αντικατασταθεί από τη γλώσσα της «ασφάλειας», της «ένταξης» και της «ισότητας» - όροι που συχνά υιοθετούνται από το κράτος για να δικαιολογήσουν την επέκτασή του. Εν τω μεταξύ, η κυρίαρχη κοινωνιολογία δεν προβάλλει ιδιαίτερη αντίσταση. Αντίθετα, συχνά λειτουργεί ως μαζορέτα του κράτους - αναδιατυπώνοντας τον κεντρικό σχεδιασμό σαν «δικαιοσύνη» και τον γραφειοκρατικό έλεγχο σαν «φροντίδα».
Η Αυστρο-Φιλελεύθερη Κοινωνιολογία επιδιώκει να το αλλάξει αυτό. Απαιτεί μια νέα γενιά ακαδημαϊκών, ερευνητών και στοχαστών που είναι πρόθυμοι να επανεξετάσουν τις παλιές υποθέσεις, να αμφισβητήσουν την ιδεολογική, ομαδική σκέψη και να επαναφέρουν το άτομο —που ενεργεί, προσαρμόζεται και συνεργάζεται ελεύθερα— στο επίκεντρο της κοινωνικής επιστήμης.
Ωστόσο δεν πρόκειται μόνο για την έρευνα. Πρόκειται για τον πολιτισμό. Η κοινωνιολογία παραμένει ένας από τους πιο δημοφιλείς, αμφιλεγόμενους και πολιτισμικά επιδραστικούς κλάδους στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες. Διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο οι γενιές στοχάζονται την εξουσία, την ελευθερία, τη δικαιοσύνη και την κοινωνία. Αν την εγκαταλείψουμε σε κολεκτιβιστικά δόγματα, χάνουμε το αφήγημα. Αν την ανακτήσουμε, ανοίγουμε ένα νέο μέτωπο στη μάχη των ιδεών. Δεν πρόκειται μόνο για την κατανόηση της κοινωνίας. Πρόκειται για την ανάκτησή της.
