Πώς οι μαρξιστές εξαλείφουν την ανθρώπινη βούληση και δράση
Οι μαρξιστές επιμένουν ότι η ανθρώπινη δράση καθορίζεται αναπόφευκτα, όχι από την ατομική βούληση, αλλά από τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες. Ο Mises και η πραγματικότητα τους διαψεύδουν.
Ετικέτες: Σοσιαλισμός, Φιλοσοφία, Πραξεολογία
Άρθρο της Γουαντζίρου Ντζόγια, δημοσιευμένο στις 10/6/2025 από το Mises Institute. Ακούστε αυτό το άρθρο μέσω της εφαρμογής του Substack για κινητά.
Καθώς η φρασεολογία του μαρξισμού μεταμφιέζεται ολοένα και περισσότερο σε ηθικολογικά συνθήματα όπως «κοινωνική δικαιοσύνη» και «συμπεριληπτικότητα», πολλοί άνθρωποι δεν μπορούν να αναγνωρίσουν τις μαρξιστικές θεωρίες όταν τις συναντούν. Περιμένουν ότι οι θεωρίες που προέρχονται από τον μαρξισμό θα είναι γεμάτες με χαρακτηριστικές φράσεις όπως «διαλεκτικός υλισμός» ή «ταξική σύγκρουση», κάτι που θα πρόδιδε ξεκάθαρα ότι έχουν να κάνουν με μαρξιστικές ερμηνείες. Ελλείψει τέτοιων φράσεων, αρνούνται ότι οι θεωρίες περί κοινωνικής δικαιοσύνης είναι καν μαρξιστικές.
Για παράδειγμα, αν και ο ιστορικός Έρικ Φόνερ φημίζεται ως «διακεκριμένος μαρξιστής ιστορικός», περιγράφει τον εαυτό του όχι ως μαρξιστή, αλλά απλώς ως «κάποιον που μεγάλωσε σε μια οικογένεια της Παλιάς Αριστεράς». Έτσι, η ιστορία του για την αμερικανική Εποχή της Ανασυγκρότησης (*1861 έως 1900) διδάσκεται σαν «αντικειμενική» ακαδημαϊκή έρευνα. Άλλωστε, το έργο του δεν είναι μαρξιστικό, αλλά απλώς γειτνιάζει με τον μαρξισμό. Ενώ ο Ντιμπουά συγγράφει μια ρητά μαρξιστική ιστορία της Εποχής της Ανασυγκρότησης - περιγράφοντάς την ως «δικτατορία του προλεταριάτου» - ο Φόνερ πιστεύει ότι κανείς δεν πρέπει να προσδιορίζεται ως μαρξιστής:
Δημοσιογράφος : Θα σας άρεσε να σας περιγράφουν ως «μαρξιστή ιστορικό» ή υπάρχει ένας πιο ακριβής όρος για ιστορικούς όπως εσείς, ο Χάουαρντ Ζιν και άλλοι;
Φόνερ : Τείνω να αποφεύγω τις ταμπέλες. Λέγεται ότι ο Μαρξ είπε: «Δεν είμαι μαρξιστής». Με άλλα λόγια: «Δεν επιθυμώ να με συνδέσουν με μία μόνο σχολή ερμηνείας». Όμως κανείς δεν μπορεί να καταλάβει την ιστορία, εάν δεν έχει έστω και κάποια εξοικείωση με τα γραπτά του Μαρξ. Έχω επηρεαστεί έντονα από τις μαρξιστικές απόψεις, ειδικά από εκείνες της τελευταίας γενιάς των Βρετανών μαρξιστών ακαδημαϊκών, όπως ο Έρικ Χόμπσμπαουμ, ο Τόμσον και άλλοι. Αλλά έχω επηρεαστεί επίσης από μαύρους ριζοσπάστες ακαδημαϊκούς, όπως ο Ντιμπουά, ο οποίος επηρεάστηκε κι ο ίδιος από τον μαρξισμό, αλλά και από άλλες ριζοσπαστικές παραδόσεις κι από φεμινίστριες ακαδημαϊκούς.
Η κατανόηση της ιστορίας μέσα από τις «μαρξιστικές ιδέες» δεν αφορά απλώς την εξοικείωση με τις μαρξιστικές θεωρίες του ιστορικού υλισμού και τη εγελιανή διαλεκτική. Η μεγαλύτερη διείσδυση του μαρξιστικού δόγματος στον διάλογο περί κοινωνικής δικαιοσύνης δεν προέρχεται άμεσα από τις έννοιες της ταξικής σύγκρουσης ή του ιστορικού υλισμού, αλλά από την πολύ πιο ολέθρια επιρροή του μαρξιστικού δόγματος στην εξάλειψη της ανθρώπινης βούλησης και δράσης. Οι μαρξιστές επιμένουν ότι η ανθρώπινη δράση καθορίζεται αναπόφευκτα, όχι από την ατομική βούληση ή επιλογή, αλλά από τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες που ζει κάποιος. Όπως εξηγεί ο David Gordon στο άρθρο «Mises εναντίον Marx», η μαρξιστική εικασία είναι ότι η ανθρώπινη βούληση διέπεται από τις επικρατούσες «δυνάμεις παραγωγής». Οι μαρξιστές υποστηρίζουν ότι οι επιλογές κάθε ατόμου καθορίζονται από την ιστορική του εποχή, την ταξική του συνείδηση, τη φυλή του, ή άλλες κοινωνικοοικονομικές δομές της κοινωνίας του. Αντίθετα, ο Ludwig von Mises αναγνωρίζει στους ανθρώπους την βούληση και την δύναμη να κάνουν επιλογές και να αναλαμβάνουν στοχευμένη δράση. Στο βιβλίο του «Ανθρώπινη Δράση», δηλώνει ότι «Ο δρών άνθρωπος επιλέγει, καθορίζει και προσπαθεί να φτάσει σε έναν σκοπό. Μεταξύ δύο πραγμάτων που δεν μπορεί να έχει ταυτόχρονα, επιλέγει το ένα και εγκαταλείπει το άλλο». Ο Mises εξηγεί περαιτέρω :
Η ανθρώπινη δράση είναι σκόπιμη συμπεριφορά. Ή, θα μπορούσαμε να πούμε: Η δράση είναι η ανθρώπινη βούληση που τίθεται σε λειτουργία και μετασχηματίζεται σε μια υπηρεσία, επιδιώκει σκοπούς και στόχους. Είναι η ουσιαστική αντίδραση του εγώ στα ερεθίσματα και στις συνθήκες του περιβάλλοντός του, είναι η συνειδητή προσαρμογή ενός ατόμου στην κατάσταση του σύμπαντος που καθορίζει τη ζωή του.
Ο Mises υπογραμμίζει τη σημασία της ανθρώπινης βούλησης και της ανθρώπινης δράσης στην λήψη αποφάσεων:
Διότι ο όρος βούληση δεν σημαίνει τίποτα άλλο παρά την ικανότητα του ανθρώπου να επιλέγει μεταξύ διαφορετικών καταστάσεων, να προτιμά τη μία, να παραμερίζει την άλλη, και να συμπεριφέρεται σύμφωνα με την απόφαση που έλαβε, στοχεύοντας στην επιλεγμένη κατάσταση κι εγκαταλείποντας την άλλη.
Η συνεχής προσαρμογή στην επιδίωξη των ατομικών σκοπών και στόχων είναι το κλειδί για την κατανόηση της ανθρώπινης δράσης. Σύμφωνα με τον Mises, «Κατά τη διάρκεια των κοινωνικών γεγονότων επικρατεί μια κανονικότητα φαινομένων, στην οποία ο άνθρωπος πρέπει να προσαρμόσει τη δράση του εάν επιθυμεί να πετύχει».
Αλλά πώς μπορεί ο άνθρωπος να «επιθυμεί να πετύχει» εξαρχής, πόσο μάλλον να «προσαρμόσει τη δράση του» αναλόγως, αν είναι απλώς ένα είδος αυτόματου που ανταποκρίνεται στο ερέθισμα των υλικών του συνθηκών; Σύμφωνα με τους μαρξιστές, υπάρχουν ορισμένες προκαθορισμένες ενέργειες που αναπόφευκτα θα υιοθετούνται από άτομα που χαρακτηρίζονται ως «εκμεταλλευόμενα» και άλλες ενέργειες που θα υιοθετούνται πάντα από τους «εκμεταλλευτές» τους. Για τους μαρξιστές, ο άνθρωπος δεν προσαρμόζει τις πράξεις του με βάση τις προσωπικές του προτιμήσεις ή τη δική του δράση, αλλά απλώς ακολουθεί τις συλλογικές επιταγές της ομάδας του. Θεωρώντας τις πράξεις του καθενός ως καθορισμένες από την ομάδα στην οποία ανήκει, γίνεται αμέσως αυτονόητο το ποιες πρέπει να είναι οι επιλογές του σε κάθε περίπτωση - ξέρετε τι θα επέλεγε ένας λευκός, τι θα έκανε ένας σκλάβος σε οποιαδήποτε κατάσταση, κ.λπ.
Τουλάχιστον, αυτό θεωρείται από τους μαρξιστές ως η προεπιλεγμένη θέση και όποιος ισχυρίζεται το αντίθετο αντιμετωπίζεται με βαθύ σκεπτικισμό και υπόκειται στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο τεκμηρίωσης. Σίγουρα οι (μαρξιστές) θεματοφύλακες στα πανεπιστήμια δεν θα άφηναν κάτι τέτοιο να περάσει. Για παράδειγμα, υπάρχει μια ευρέως διαδεδομένη πεποίθηση ότι δεν υπάρχουν ευτυχισμένοι μαύροι στην Αμερική, και ότι αν κάποιος μαύρος ισχυρίζεται ότι είναι ευτυχισμένος, τότε πρέπει να πάσχει από ψευδή συνείδηση, ή ίσως δωροδοκήθηκε από λευκούς για να ισχυρίζεται πως είναι ευτυχισμένος. Στο βιβλίο «Γιατί η Αμερική δεν ήταν ποτέ σπουδαία για τους μαύρους», η Ariana Doss γράφει ότι:
Το σύνθημα του προέδρου μας, «Κάντε την Αμερική σπουδαία ξανά», πάντα με προβλημάτιζε. Ως προοδευτικό άτομο, που κοιτάζει προς το παρελθόν μονάχα για να βρει τρόπους να βελτιώσει το μέλλον, δεν μπορώ να καταλάβω γιατί ο Πρόεδρος Τραμπ θέλει να γυρίσει πίσω. Όταν εξετάζω την ιστορία αυτής της χώρας, δεν βρίσκω καμία εποχή στην οποία εγώ, ή οποιοσδήποτε άλλος μαύρος, θα ήθελα να επιστρέψω.
Ο H.K. Edgerton -ένας μαύρος άνδρας από τη Βόρεια Καρολίνα που υπερασπίζεται την Συνομοσπονδιακή κληρονομιά του Νότου- περιγράφεται από το Southern Poverty Law Center (S.P.L.C.) ως απλά αψυχολόγητος: «Έχω συχνά αναρωτηθεί τι θα μπορούσε να τον κάνει να κάνει τέτοια πράγματα», λένε. Η ιδέα ότι ένας μαύρος άνδρας μπορεί να μην συμμερίζεται την κοσμοθεωρία του S.P.L.C. είναι ένα βαθύ μυστήριο για αυτούς. Αυτή η προσδοκία ότι οι απόψεις των ανθρώπων καθορίζονται από την ταξική τους συνείδηση ή την φυλετική τους συνείδηση ισχύει ακόμη και για τους προοδευτικούς, που ισχυρίζονται ότι απορρίπτουν τη μαρξιστική ιδεολογία. Θεωρούν την κοσμοθεωρία τους απλώς μια δήλωση του «προφανούς» και παντελώς ασύνδετη με τις μαρξιστικές θεωρίες. Δεν είναι άραγε προφανές ότι οι εκμεταλλευόμενοι άνθρωποι θα βρίσκονται σε έναν συνεχή αγώνα ενάντια στους εκμεταλλευτές τους και ότι δεν θα συνεργάζονταν ποτέ πρόθυμα μαζί τους;
Υπάρχουν πολλά προβλήματα με αυτή τη συλλογιστική, αλλά το βασικό σημείο που τονίζεται εδώ είναι ότι αρνείται την ίδια την έννοια της ελεύθερης βούλησης και της ατομικής επιλογής. Όπως εξηγεί ο Mises :
Ο μαρξισμός υποστηρίζει ότι η σκέψη ενός ανθρώπου καθορίζεται από την ταξική του ένταξη. Ότι κάθε κοινωνική τάξη έχει τη δική της λογική. Ότι το προϊόν της σκέψης δεν μπορεί να είναι τίποτα άλλο παρά μια «ιδεολογική μεταμφίεση» των εγωιστικών ταξικών συμφερόντων του στοχαστή.
Οι μαρξιστικές θεωρίες που αναπτύχθηκαν περαιτέρω από τη Σχολή της Φρανκφούρτης και οι σύγχρονες κριτικές θεωρίες φυλής, επεκτείνουν αυτήν την έννοια της ταξικής ένταξης στην φυλετική ένταξη. Όπως ακριβώς η σκέψη κάποιου δεν μπορεί να είναι τίποτα άλλο παρά μια αντανάκλαση των ταξικών του συμφερόντων, έτσι και η σκέψη κάποιου αναπόφευκτα αντανακλά τη φυλή του. Έτσι, για παράδειγμα, η Ariana Doss μιλάει όχι μόνο για την προσωπική της γνώμη, αλλά και για «οποιοδήποτε άλλο μαύρο άτομο». Ο Mises απορρίπτει αυτή την κοσμοθεωρία. Διακρίνει περαιτέρω τη σκόπιμη δράση του ανθρώπου από την απλή «ζωώδη αντίδραση», που σημαίνει την έμφυτη βιολογική φύση των ζώων, όπως τα «ένστικτα της θρέψης, της αναπαραγωγής και της επιθετικότητας», και απορρίπτει «τη μέθοδο της ενστικτώδους ψυχολογίας» που λέει ότι ο στόχος της ανθρώπινης δράσης είναι «η ικανοποίηση μιας ενστικτώδους παρόρμησης».
Πολλοί υποστηρικτές της σχολής των ενστίκτων είναι πεπεισμένοι ότι έχουν αποδείξει πως η δράση δεν καθορίζεται από τη λογική, αλλά πηγάζει από τα μεγάλα βάθη των έμφυτων δυνάμεων, των παρορμήσεων, των ενστίκτων και των προδιαθέσεων, τα οποία δεν είναι ανοιχτά σε καμία ορθολογική διερεύνηση.
Απορρίπτοντας αυτές τις παράλογες θεωρίες, ο Mises υποστηρίζει ότι «αυτό που διακρίνει τον άνθρωπο από τα ζώα είναι ακριβώς ότι προσαρμόζει τη συμπεριφορά του σκόπιμα. Ο άνθρωπος είναι το ον που έχει αναστολές, που μπορεί να κυριαρχήσει στις παρορμήσεις και τις επιθυμίες του». Η ανθρώπινη δράση είναι σκόπιμη και επιτήδεια, δεν καθορίζεται απλώς από την ιστορία, τη φυλή ή την κοινωνική τάξη κάποιου. Η ανθρώπινη δράση και οι ανθρώπινες επιλογές δεν προδιαγράφονται από την κυρίαρχη ιδεολογία ή από τις επικρατούσες δομές εξουσίας, αλλά από την ατομική βούληση και δράση.
———————————————————
(* Η Εποχή της Ανασυγκρότησης (1861 έως 1900) ήταν η ιστορική περίοδος κατά την οποία οι ΗΠΑ αντιμετώπισαν το ζήτημα της ενσωμάτωσης εκατομμυρίων πρόσφατα απελευθερωμένων Αφροαμερικανών στα κοινωνικά, πολιτικά και εργασιακά συστήματα, και υπήρξε μια εποχή σημαντικών μετασχηματισμών στις Ηνωμένες Πολιτείες.)
γιατί πολύ απλά δεν πιστεύουν σε πρόσωπα με συνείδηση και βούληση, αλλά σε άτομα και μαζοποιημένη κοινωνία! Ευρίσκονται στην ίδια πλευρά με το δυτικό ολοκληρωτισμό. Δεν πιστεύουν σε δημοκρατία και κοινωνικά δικαιώματα, παρά μόνο σε ατιομικά.