Carl Popper: Μπερδεμένος ανάμεσα στον Marx και τον Mises
Ο Πόπερ εξέφραζε μεγάλο θαυμασμό για τον Μίζες, λέει όμως ότι ο Μίζες δεν τον εμπιστευόταν. Είναι εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί ο Μίζες τήρησε αυτή τη στάση.
Ετικέτες: Σοσιαλισμός, Πρόσωπα, Οικονομική ελευθερία
Άρθρο του Ντέιβιντ Γκόρντον, δημοσιευμένο στις 21/03/2025 από το Mises Institute.
Ο φιλόσοφος Καρλ Πόπερ αφιέρωσε σημαντική προσοχή στον Καρλ Μαρξ στον δεύτερο τόμο του βιβλίου του «Η Ανοιχτή Κοινωνία και οι Εχθροί της», που εκδόθηκε αρχικά το 1945, και στη στήλη αυτής της εβδομάδας θα ήθελα να εξετάσω μερικές από τις ιδέες του.
Η πιο θεμελιώδης κριτική του Πόπερ στον Μαρξ εκφράζεται σε αυτήν την παράγραφο:
Γιατί, λοιπόν, να επιτεθούμε στον Μαρξ; Παρά τα προσόντα του, ο Μαρξ ήταν, πιστεύω, ένας ψευδοπροφήτης. Ήταν ένας προφήτης της πορείας της ιστορίας και οι προφητείες του δεν επαληθεύτηκαν· αλλά αυτή δεν είναι η κύρια κατηγορία μου. Είναι πολύ πιο σημαντικό ότι παραπλάνησε δεκάδες έξυπνους ανθρώπους ώστε να πιστέψουν ότι η ιστορική προφητεία είναι ο επιστημονικός τρόπος προσέγγισης των κοινωνικών προβλημάτων. Ο Μαρξ είναι υπεύθυνος για την καταστροφική επιρροή της ιστορικιστικής μεθόδου σκέψης στις τάξεις εκείνων που επιθυμούν να προωθήσουν τον σκοπό μιας ανοιχτής κοινωνίας.
Ουσιαστικά, αυτό που έχει κατά νου ο Πόπερ είναι ότι οι ιστορικιστές πιστεύουν ότι ολόκληρη η ιστορική διαδικασία έχει έναν τελικό στόχο ή αποτέλεσμα. Οι άνθρωποι δεν μπορούν να αλλάξουν αυτή τη διαδικασία. Δεν μπορεί να επιταχυνθεί ή να τροποποιηθεί. Σύμφωνα με την εκδοχή του ιστορικισμού του Μαρξ, ο τελικός στόχος της ιστορικής διαδικασίας είναι ο σοσιαλισμός, αλλά αυτός δεν μπορεί να επιτευχθεί μέχρι να υλοποιηθούν όλες οι παραγωγικές δυνατότητες του προηγούμενου σταδίου - του καπιταλισμού. Θα ήταν σοβαρό λάθος να προσπαθήσουμε να εγκαθιδρύσουμε τον σοσιαλισμό πριν από αυτό, και η προσπάθεια να το κάνουμε αυτό θα αποτύγχανε αναπόφευκτα.
Πριν γράψει το κύριο βιβλίο του, Το Κεφάλαιο, το 1867, ο Μαρξ είχε υιοθετήσει μια πιο ενεργή άποψη για το τι μπορούσαν να κάνουν οι άνθρωποι για να επιτύχουν τον σοσιαλισμό, και ο Πόπερ προτιμά ιδιαίτερα αυτό που αποκαλεί αυτή την «πραγματιστική» φάση του Μαρξ. Όμως η υιοθέτηση του ιστορικισμού τα άλλαξε όλα αυτά:
«Η ιστορικιστική άποψη του Μαρξ για τους στόχους της κοινωνικής επιστήμης αναστάτωσε σε μεγάλο βαθμό τον πραγματισμό, που τον είχε αρχικά οδηγήσει να τονίσει την προγνωστική λειτουργία της επιστήμης».
Για να αποφύγουμε μια ενδεχόμενη σύγχυση, πρέπει να κατανοήσουμε τι εννοεί ο Πόπερ με τον όρο «προγνωστική» εδώ, επειδή μπορεί να αντιτάξετε ότι ο Πόπερ αντιφάσκει, με την έννοια ότι καταδικάζει τον ιστορικισμό επειδή κάνει προβλέψεις, όμως λέει επίσης ότι η επιστήμη κάνει προβλέψεις. Ωστόσο δεν υπάρχει αντίφαση. Η επιστημονική έννοια της πρόβλεψης που αρέσει στον Popper, έχει τη μορφή «αν θέλεις το Α, κάνε το Β». Αυτό μπορεί να ελεγχθεί κάνοντας το Β και βλέποντας αν συμβαίνει το Α. Η ιστορικιστική έννοια της πρόβλεψης, την οποία καταδικάζει ο Popper, έχει τη μορφή «Το Α θα συμβεί». Όπως συνεχίζει ο Popper,
Αυτό [η ιστορικιστική άποψη του Μαρξ] τον ανάγκασε να τροποποιήσει την προηγούμενη άποψή του, ότι η επιστήμη έπρεπε -και ότι μπορούσε- να αλλάξει τον κόσμο. Γιατί αν επρόκειτο να υπάρξει κοινωνική επιστήμη, και κατά συνέπεια, ιστορική προφητεία, η κύρια πορεία της ιστορίας έπρεπε να είναι προκαθορισμένη, και ούτε η καλή θέληση ούτε η λογική είχαν τη δύναμη να την αλλάξουν. Το μόνο που μας απέμενε ως λογική παρέμβαση ήταν να διασφαλίσουμε, μέσω της ιστορικής προφητείας, την επικείμενη πορεία της ανάπτυξης και να απομακρύνουμε τα χειρότερα εμπόδια στο δρόμο της. «Όταν μια κοινωνία έχει ανακαλύψει», έγραψε ο Μαρξ στο Κεφάλαιο , «τους φυσικούς νόμους που καθορίζουν την κίνησή της [...] ακόμα και τότε δεν μπορεί ούτε να υπερπηδήσει τις φυσικές φάσεις της εξέλιξής της, ούτε να τις αποφύγει εύκολα και γρήγορα στον πραγματικό κόσμο. Μπορεί όμως να κάνει το εξής: μπορεί να συντομεύσει και να μειώσει τους πόνους του τοκετού της».
Ο Μαρξ επιτέθηκε σε όσους προσπαθούσαν να φανταστούν το πώς θα έμοιαζε το μελλοντικό στάδιο του σοσιαλισμού, χαρακτηρίζοντάς τους «ουτοπιστές»:
Αυτές είναι οι απόψεις που οδήγησαν τον Μαρξ να καταγγείλει ως «ουτοπιστές» όλους όσους έβλεπαν τους κοινωνικούς θεσμούς με τα μάτια του κοινωνικού μηχανικού, θεωρώντας τους θεσμούς δεκτικούς στην ανθρώπινη λογική και βούληση και ως ένα πιθανό πεδίο ορθολογικού σχεδιασμού. Αυτοί οι «ουτοπιστές» του φαίνονταν σαν να προσπαθούν με τα εύθραυστα ανθρώπινα χέρια τους να κατευθύνουν το κολοσσιαίο πλοίο της κοινωνίας ενάντια στα φυσικά ρεύματα και τις καταιγίδες της ιστορίας. Το μόνο που μπορούσε να κάνει ένας επιστήμονας, σκέφτηκε, ήταν να προβλέψει τις ριπές και τις δίνες που θα ακολουθούσαν. Η πρακτική υπηρεσία που θα μπορούσε να επιτύχει θα περιοριζόταν έτσι στο να διατυπώσει μια προειδοποίηση για την επόμενη καταιγίδα που απειλούσε να βγάλει το πλοίο από τη σωστή πορεία (η σωστή πορεία ήταν φυσικά η αριστερή!) ή στο να δώσει συμβουλές στους επιβάτες σχετικά με την πλευρά του πλοίου στην οποία θα ήταν καλύτερα να συγκεντρωθούν. Ο Μαρξ είδε το πραγματικό καθήκον του επιστημονικού σοσιαλισμού σε αυτόν τον ευαγγελισμό της επικείμενης σοσιαλιστικής χιλιετίας. Μόνο μέσω αυτού του ευαγγελισμού, υποστηρίζει, μπορεί η επιστημονική σοσιαλιστική διδασκαλία να συμβάλει στην επίτευξη ενός σοσιαλιστικού κόσμου, του οποίου τον ερχομό μπορεί να προωθήσει κάνοντας τους ανθρώπους να συνειδητοποιήσουν την επικείμενη αλλαγή και τους ρόλους που τους έχουν ανατεθεί στο παιχνίδι της ιστορίας. Έτσι, ο επιστημονικός σοσιαλισμός δεν είναι κοινωνική τεχνολογία, δεν διδάσκει τους τρόπους και τα μέσα οικοδόμησης των σοσιαλιστικών θεσμών. Οι απόψεις του Μαρξ για τη σχέση μεταξύ σοσιαλιστικής θεωρίας και πράξης δείχνουν την καθαρότητα των ιστορικιστικών απόψεών του.
Θα είναι προφανές στους περισσότερους αναγνώστες της ιστοσελίδας Mises.org ότι η άποψη του Πόπερ για την «κοινωνική τεχνολογία» είναι λανθασμένη. Ο Πόπερ πιστεύει ότι είναι λάθος να θεωρούμε τις εναλλακτικές λύσεις που αντιμετωπίζει η κοινωνία ως την ελεύθερη αγορά και τον πλήρη, κεντρικά σχεδιασμένο σοσιαλισμό. Υπάρχει επίσης (κατά τον Πόπερ) ένα τρίτο σύστημα - δηλαδή, ο παρεμβατισμός - που πρέπει να ληφθεί υπόψη, και αυτή είναι η εναλλακτική λύση που επιθυμεί ο ίδιος. Αποτελείται από ένα ημι-σοσιαλιστικό κράτος κατά τα πρότυπα της σουηδικής οικονομίας από τη δεκαετία του 1930 έως την περίοδο κατά την οποία έγραφε ο Πόπερ, το οποίο συνδυάζει την ουσιαστική κρατική ιδιοκτησία με μια προσεκτικά ρυθμιζόμενη αγορά. Δυστυχώς, δεν εξετάζει ένα άλλο είδος πρόβλεψης, που την επεξεργάστηκε με την μέγιστη προσοχή ο Ludwig von Mises. Αυτό αποτελείται από προβλέψεις της μορφής: «Εάν θεσπίσετε το τάδε παρεμβατικό μέτρο, θα αποτύχει να επιτύχει τον σκοπό που έχετε κατά νου γι' αυτό».
Ο Πόπερ σε άλλα σημεία εκφράζει μεγάλο θαυμασμό για τον Μίζες, λέει όμως ότι ο Μίζες δεν τον εμπιστευόταν. Είναι εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί ο Μίζες τήρησε αυτή τη στάση, καθώς ο Πόπερ δεν ασχολείται με το επιχείρημα του Μίζες, αν και ήταν διαθέσιμο σε αυτόν σε πολλά βιβλία και άρθρα. Παρόλα αυτά, οι αναγνώστες θα βρουν την ανάλυση του Πόπερ για τον Μαρξ στο βιβλίο «Η Ανοιχτή Κοινωνία» άξια της προσοχής τους.
