Ετικέτες: Δημοκρατία, Νόμος, Πολιτική, Προοδευτισμός

5/1/2026 • Άρθρο του Joshua Mawhorter

Πολλοί από όσους δεν κατανοούν τις αγορές, τον καταμερισμό της εργασίας, την παραγωγή, την ανταλλαγή αγαθών/υπηρεσιών και το κέρδος —είτε το κάνουν εκούσια είτε όχι— δεν βλέπουν καμία δικαιολογία για την άνιση κατανομή του πλούτου και του εισοδήματος, επειδή η ανισότητα μπορεί να προκύψει (κατ’ αυτούς) μόνο από κακόβουλη δραστηριότητα ή από τύχη.

Πολλοί χλευάζουν το «αόρατο χέρι» του Άνταμ Σμιθ, αλλά οι ίδιοι φαίνεται να πιστεύουν ότι ένα άλλο αόρατο χέρι, της τύχης, κατανέμει άνισα τα προνόμια και τις υστερήσεις, έτσι ώστε ο μεγαλύτερος πλούτος και το μεγαλύτερο εισόδημα να είναι αθέμιτα. Αυτό το αόρατο χέρι της τύχης είναι επίσης καθοριστικό σε σημείο που είναι ανεξάρτητο από την σκόπιμη δράση. Επομένως, όσοι σκέφτονται με αυτόν τον τρόπο θέλουν το ίδιο το ορατό χέρι του κράτους να αναδιατάξει τον πλούτο με τρόπο που να έχει νόημα για αυτούς, αφού το αόρατο χέρι της τύχης κατένειμε τον πλούτο άνισα.

Ο Rothbard γράφει εν συντομία για αυτό το θέμα στο βιβλίο του «Man, Economy and State»: «Μια συνηθισμένη κριτική στις αποφάσεις της ελεύθερης αγοράς είναι ότι η «τύχη» παίζει πολύ μεγάλο ρόλο στον καθορισμό των εισοδημάτων». Αφού δηλώσουν ότι αυτά τα αποτελέσματα οφείλονται σε μεγάλο βαθμό σε αυτή τη μυστηριώδη δύναμη που ονομάζεται τύχη, πολλοί καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι τέτοιου είδους αποτελέσματα είναι αθέμιτα και ότι η αναδιάταξη των πόρων, ακόμη και με εξαναγκασμό, είναι θεμιτή. Ο Rothbard συνεχίζει: «Αφού κατηγορήσει την αγορά για το ότι απονέμει αδικαιολόγητες δάφνες στους τυχερούς, ο επικριτής της συνεχίζει ζητώντας την απαλλοτρίωση των «πλουσίων» (ή τυχερών) και την επιδότηση των «φτωχών» (ή άτυχων)». Αυτοί μπορούν να ονομαστούν υποστηρικτές του «εξισωτισμού της τύχης».

Ο Robert H. Frank γράφει τα εξής στο βιβλίο του, Under the Influence (Υπό την Επήρεια) :

Επειδή οι επιτυχημένοι άνθρωποι συχνά δεν εκτιμούν τη σημασία των φαινομενικά ασήμαντων τυχαίων γεγονότων στη ζωή, τείνουν να αναπτύσσουν μια υπερβολική αίσθηση αυταξίας για τις τεράστιες υλικές ανταμοιβές που τους προσφέρονται στην αγορά. Βεβαίως, οι περισσότεροι επιτυχημένοι άνθρωποι εργάζονται σκληρά και είναι ιδιαίτερα ταλαντούχοι. Αλλά σε κρίσιμες στιγμές, πρέπει επίσης να υπήρξαν τυχεροί. Υπάρχουν πολλοί άλλοι, άλλωστε, που ήταν εξίσου ταλαντούχοι και εργατικοί, αλλά δεν κέρδισαν ούτε κατά προσέγγιση τόσα πολλά. Το πρόβλημα είναι πως όταν οι άνθρωποι πιστεύουν ότι η επιτυχία τους ήταν αποκλειστικά δική τους ευθύνη, συχνά γίνονται πιο απρόθυμοι να υποστηρίξουν τους φόρους που είναι απαραίτητοι για τις επενδύσεις που θα δημιουργούσαν παρόμοιες ευκαιρίες για την επόμενη γενιά. (η έμφαση προστέθηκε)

Στην θεώρηση του Frank, η ισότιμη σκληρή δουλειά και το ταλέντο θεωρούνται δεδομένα μεταξύ των ατόμων, αλλά ο καθοριστικός παράγοντας είναι η τύχη. Η τύχη αντιμετωπίζεται ως η βασική ανεξάρτητη μεταβλητή, χωρίς την οποία η επιτυχία γίνεται αποτυχία. Μήπως οι επιτυχημένοι άνθρωποι, όπως ισχυρίζεται ο Frank, δεν εκτιμούν τη σημασία της τύχης ή μήπως ο Frank και άλλοι υποστηρικτές του εξισωτισμού της τύχης δεν καταφέρνουν να εκτιμήσουν τι συμβάλλει στην επιτυχία;

Ως ένα άλλο παράδειγμα, ο G.A. Cohen έγραψε στο Rescuing Justice and Equality :

Οι άνθρωποι με ταλέντα και ικανότητες άνω του μέσου όρου δεν θα έπρεπε, με βάση τη δικαιοσύνη, να λαμβάνουν περισσότερο πλούτο και εισόδημα από τους άλλους, ακόμη και αν η εργασία τους είναι πιο παραγωγική και πολύτιμη από εκείνη των λιγότερο τυχερών συναδέλφων τους. Οι άνθρωποι δεν αξίζουν τις ικανότητες με τις οποίες ξεπερνούν τους άλλους, και η δική μου έντονη πεποίθηση [...] είναι ότι μια άνιση κατανομή, της οποίας η ανισότητα δεν μπορεί να δικαιωθεί από κάποια επιλογή ή λάθος ή παράλειψη εκ μέρους (μερικών εκ) των σχετικών εμπλεκόμενων παραγόντων, είναι άδικη (με την έννοια του unfair, της άδικης ανισότητας) και, ως εκ τούτου, pro tanto, άδικη (με την έννοια του unjust, της αδικοπραξίας), και ότι τίποτα δεν μπορεί να άρει αυτή τη συγκεκριμένη αδικία.

Με άλλα λόγια, αντί η περιουσία, ο πλούτος και το εισόδημα να θεωρούνται νόμιμα μέχρι αποδείξεως του εναντίου, ο Cohen και άλλοι υποστηρικτές του εξισωτισμού της τύχης πιστεύουν ότι αυτά είναι ύποπτα μέχρι να δικαιολογηθούν προς ικανοποίησή τους.

Τα προβλήματα με τα επιχειρήματα των υποστηρικτών του εξισωτισμού της τύχης έχουν να κάνουν με παρανοήσεις περί της αβεβαιότητας, του ρίσκου και της ανθρώπινης δράσης, το πρόβλημα της γνώσης και την μη ποσοτικοποιήσιμη φύση της «τύχης», καθώς και με την υπόθεση ότι η τύχη -στο βαθμό που υπάρχει- υποδηλώνει απαραίτητα ότι κάθε επιτυχία που μπορεί να της αποδοθεί είναι αθέμιτη.

Τύχη, συμπτώσεις, αβεβαιότητα και ανθρώπινη δράση

Αν η «τύχη» ή η «οι περιστάσεις» ή το χάος είναι πραγματικά ο κανόνας της ανθρώπινης ύπαρξης, τότε δεν υπάρχει η έννοια της ουσιαστικής ανθρώπινης δράσης. Αυτό που πρέπει να εκτιμήσουμε είναι ότι η ανθρώπινη εμπειρία και δράση λαμβάνουν χώρα πάντα μέσα σε έναν μεταβαλλόμενο κόσμο εγγενούς αβεβαιότητας. Στην πραγματικότητα, η αβεβαιότητα είναι απαραίτητη για την ανθρώπινη δράση. Ωστόσο, ενώ αναγνωρίζουμε την αβεβαιότητα και τις άγνωστες μεταβλητές που συχνά ονομάζουμε «τυχαιότητα», υπάρχουν ορισμένες άλλες προϋπάρχουσες πραγματικότητες που καθιστούν την ανθρώπινη δράση ουσιαστική.

Υπάρχει ένα πλέγμα προϋποθέσεων που αποτελεί τη βάση του αξιώματος της δράσης. Για να μελετήσει κανείς τα οικονομικά (ή οτιδήποτε άλλο), υπάρχουν πολλά πράγματα που πρέπει να θεωρούνται ήδη ως αληθή, συμπεριλαμβανομένου του νόμου της αιτιότητας, των ουσιαστικών συνδέσεων μεταξύ μέσων και σκοπών, των αιτιών και των αποτελεσμάτων, της επαγωγής και της αρχής της ομοιομορφίας (UP), των νόμων της λογικής, των αμετάβλητων νόμων που λειτουργούν σε έναν μεταβαλλόμενο κόσμο, της ημι-προβλεψιμότητας του κόσμου σε αντιπαράθεση με την αβεβαιότητα σχετικά με τα αποτελέσματα μιας δράσης, της βασικής αξιοπιστίας της αισθητηριακής αντίληψης, της βασικής αξιοπιστίας της μνήμης, της σύνδεσης του νου και του σώματος, της διάκρισης μεταξύ υλικών παραγόντων - φυσικής, βιολογίας και χημείας που λειτουργούν σύμφωνα με τις φυσικές διαδικασίες - από την σκόπιμη ανθρώπινη κρίση και δράση. Ακολουθούν μερικά παραδείγματα από τον Mises σχετικά με την αναγκαιότητα αυτών των προϋποθέσεων και τις συνακόλουθες επιστημολογικές προκλήσεις τους:

Σε ένα σύμπαν που δεν διαθέτει αυτή την κανονικότητα, δεν θα μπορούσε να υπάρξει καμία σκέψη και τίποτα δεν θα μπορούσε να βιωθεί. Διότι η εμπειρία είναι η επίγνωση της ταυτότητας του πράγματος που γίνεται αντιληπτό· είναι το πρώτο βήμα προς μια ταξινόμηση γεγονότων. Και η έννοια των τάξεων θα ήταν κενή και άχρηστη αν δεν υπήρχε κανονικότητα.

Σε έναν κόσμο χωρίς αιτιότητα και κανονικότητα των φαινομένων δεν θα υπήρχε πεδίο για ανθρώπινη συλλογιστική και ανθρώπινη δράση. Ένας τέτοιος κόσμος θα ήταν ένα χάος στο οποίο ο άνθρωπος θα έχανε τον προσανατολισμό και την καθοδήγησή του. Ο άνθρωπος δεν είναι καν ικανός να φανταστεί τις συνθήκες ενός τόσο χαοτικού σύμπαντος.

Καμία σκέψη και καμία δράση δεν θα ήταν δυνατή για τον άνθρωπο αν το σύμπαν ήταν χαοτικό, δηλαδή, αν δεν υπήρχε καμία κανονικότητα στην διαδοχή και την αλληλουχία των γεγονότων. Σε έναν τέτοιο κόσμο απεριόριστης ενδεχομενικότητας, τίποτα δεν θα μπορούσε να γίνει αντιληπτό παρά μόνο η αδιάκοπη καλειδοσκοπική αλλαγή. Δεν θα υπήρχε καμία δυνατότητα για τον άνθρωπο να προσδοκά οτιδήποτε. Κάθε εμπειρία θα ήταν απλώς ιστορική, η καταγραφή όσων έχουν συμβεί στο παρελθόν.

Σύμφωνα με τον Mises, η ανθρώπινη σκέψη, δράση και εμπειρία δεν θα μπορούσαν να υπάρχουν σε έναν κόσμο αληθινού τυχαίου χάους. Στην πραγματικότητα, ο άνθρωπος είναι τόσο συνηθισμένος στην κανονικότητα που δεν είναι καν ικανός να φανταστεί το αληθινό τυχαίο χάος. Αυτό συνδέεται με το ζήτημα της τυχαιότητας, επειδή, εάν η τύχη ή η σύμπτωση είναι πραγματικά καθοριστικές, τότε η σκόπιμη ανθρώπινη δράση υπονομεύεται, κάτι που ούτε οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές του εξισωτισμού της τύχης δεν ισχυρίζονται. Ωστόσο, ακόμη και αν ισχυρίζονταν ότι η τύχη ή οι περιστάσεις είναι ο τελικός καθοριστικός παράγοντας και ότι η σκόπιμη ανθρώπινη δράση υπονομεύεται με αυτόν τον τρόπο, τότε η τύχη θα ματαίωνε επίσης τις σκόπιμες ενέργειες οποιωνδήποτε επίδοξων αναδιαρθρωτών του πλούτου και οποιονδήποτε κρατικών ελίτ.

Όταν οι περισσότεροι άνθρωποι αναφέρονται σε «τύχη» ή σε «περιστάσεις», συχνά δεν εννοούν ένα αληθινό τυχαίο χάος ή κάποια απρόβλεπτη δύναμη που εισβάλλει σε μια κατάσταση, αλλά ότι υπάρχει ένα στοιχείο αγνώστου, αβεβαιότητας ή ρίσκου σε κάθε δράση και αποτέλεσμα. Αυτό μπορεί εύκολα να το παραδεχτεί κανείς, αλλά δεν ανατρέπει την σκόπιμη ανθρώπινη δράση και την σύνδεση μεταξύ επιλογών και αποτελεσμάτων, ούτε απονομιμοποιεί τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα.

Το πρόβλημα της γνώσης και η κατανομή της τύχης

Όπως συμβαίνει και με τα σύγχρονα επιχειρήματα σχετικά με την «ισότητα των ευκαιριών» (equity) —το επιχείρημα υπέρ της άνισης μεταχείρισης των ατόμων, ιδιαίτερα μέσω του κράτους, με στόχο την επίτευξη ίσων ευκαιριών ή/και αποτελεσμάτων για διαφορετικά άτομα— υπάρχει το θεμελιώδες ζήτημα του προβλήματος της γνώσης του Χαγιέκ. Τα τελευταία χρόνια, έχει παρουσιαστεί μια δημοφιλής εικόνα που φιλοδοξεί να καταδείξει την «προφανή» δικαιοσύνη της εξισωτικής ισότητας των ευκαιριών:

Σε αντίθεση με την ισότητα (equality), η ισότητα των ευκαιριών (equity) σημαίνει να αντιμετωπίζουμε τους ανθρώπους με ξεχωριστό τρόπο, ώστε να αντισταθμίζουμε τις διαφορετικές περιστάσεις και ανάγκες τους, με σκοπό την επίτευξη δίκαιων αποτελεσμάτων. Όσον αφορά την τύχη, η παραπάνω εικόνα είναι ουσιαστικά μια απεικόνιση της ανομοιόμορφης τύχης - άνισα ύψη - και η ισότητα των ευκαιριών (equity) παρουσιάζεται ως η δίκαιη (σ.σ. τόσο με την έννοια του fair όσο και με την έννοια του just) και προφανής λύση. Όσο περισσότερο πιστεύει κανείς ότι οι ευκαιρίες και τα αποτελέσματα καθορίζονται από την τύχη, τόσο πιο προφανής φαίνεται η ισότητα των ευκαιριών (equity).

Τα προβλήματα που αντιμετωπίζει μια τέτοια άποψη —εκτός από τα ηθικά προβλήματα— είναι η υπόθεση ότι ένα άτομο ή μια ομάδα μπορεί 1) να κατέχει τη υπόρρητη, ποιοτική και συνεχώς μεταβαλλόμενη γνώση όλων των σχετικών τρόπων με τους οποίους οι άνθρωποι είναι διαφορετικοί και άνισοι, τυχεροί ή άτυχοι, 2) να γνωρίζει την ακριβή, εξειδικευμένη, μοναδική μεταχείριση που πρέπει να λαμβάνει κάθε άτομο για να το εξισώσει, και στη συνέχεια 3) να έχει την εξουσία να εφαρμόσει επιδέξια αυτή την άνιση μεταχείριση, προκειμένου να επιτευχθούν ίσες ευκαιρίες ή αποτελέσματα.

Η εικόνα της ισότητας δείχνει μόνο μία μεταβλητή της τύχης - τα άνισα ύψη - μεταξύ τριών ατόμων σε μια κατάσταση. Προσθέστε τις επιπλέον μοναδικές καταστάσεις, τις άλλες πτυχές διαφορετικής τύχης και ανισότητας, τις διαφορετικές υποκειμενικές προτιμήσεις και τις αλλαγές που μπορεί να συμβούν. Επίσης, λάβετε υπόψη ότι, ακόμη και αν δοθούν στο κράτος ή σε κάποια άλλη οντότητα τεράστιες εξουσίες για να εξισώνει ευκαιρίες ή αποτελέσματα, οι ελίτ δεν μπορούν να κατέχουν όλη αυτή τη γνώση, κι επιπλέον ούτε οι πιο αυστηρές ενέργειές τους δεν μπορούν να αναιρέσουν ή να ελέγξουν την τύχη. Τώρα, αντί για τρία άτομα διαφορετικού ύψους, που στέκονται σε κουτιά ίσου μεγέθους προσπαθώντας να δουν πάνω από έναν φράχτη, σκεφτείτε τον Τροχό των Διατομεακών Προνομίων :

Μολονότι μπορεί να εντοπίσουμε αρκετά προβλήματα σε αυτόν τον τροχό σχετικά με ό,τι προϋποθέτει και συμπεραίνει, άθελά του εξυπηρετεί ένα αληθινό επιχείρημα: οι άνθρωποι είναι εντελώς διαφορετικοί με τόσους πολλούς αλληλοεπικαλυπτόμενους τρόπους, υπολογίσιμους και ανυπολόγιστους, επιλεγμένους και μη επιλεγμένους. Ο Thomas Sowell, στο βιβλίο του The Quest for Cosmic Justice, (Η Αναζήτηση της Οικουμενικής Δικαιοσύνης) υποστηρίζει ότι όλοι οι παράγοντες που καθιστούν τους ανθρώπους άνισους είναι τόσο ποικίλοι, συγκεκριμένοι και μη ποσοτικοποιήσιμοι, που θα απαιτείτο παντογνωσία για να γνωρίζουμε και να υπολογίζουμε τον αντίκτυπο όλων αυτών των παραγόντων σε κάθε άτομο. Επομένως, η υπόσχεση του ισότιμου εξισωτισμού είναι αδύνατη.

Επιστρέφοντας στην έννοια της τύχης, μολονότι η ποσοτικοποίηση ορισμένων μεταβλητών είναι αμφισβητήσιμη και μολονότι μπορεί να υπάρχουν πολλές άλλες σχετικές μη ποσοτικοποιήσιμες μεταβλητές, η τύχη δεν είναι υπολογίσιμη και ποσοτικοποιήσιμη. Ποια είναι η ποσοστιαία κατανομή της τύχης σε μια δεδομένη περίπτωση επιτυχίας ή αποτυχίας; Ο Rothbard θίγει τον πυρήνα του ζητήματος :

Ωστόσο, πώς μπορεί να απομονωθεί και να αναγνωριστεί η τύχη; Θα πρέπει να είναι προφανές ότι είναι αδύνατο να γίνει αυτό. Σε κάθε δραστηριότητα της αγοράς, η τύχη είναι άρρηκτα συνυφασμένη (με την δραστηριότητα αυτή) και είναι αδύνατο να απομονωθεί. Συνεπώς, δεν υπάρχει καμία δικαιολογία για να λέμε ότι οι πλούσιοι είναι πιο τυχεροί από τους φτωχούς... Κανείς δεν μπορεί να πει ποια είναι η κατανομή της τύχης· επομένως, δεν υπάρχει καμία δικαιολογία εδώ για μια πολιτική «αναδιανομής».

Αν η επιτυχία αποδίδεται στην τύχη, και η τύχη αποτελεί επαρκή δικαιολογία για την κατάσχεση και την αναδιανομή, τότε οι ενάγοντες θα πρέπει τουλάχιστον να είναι σε θέση να απομονώσουν τη μεταβλητή της τύχης και να δείξουν τον βαθμό στον οποίο η τύχη συνέβαλε στην επιτυχία. Η επίρριψη ευθυνών στην τύχη είναι απλώς μια κατηγορία που διατυπώνεται χωρίς αιτιολόγηση.

Και λοιπόν; Τύχη, ιδιοκτησία και το κρατιστικό non sequitur

Ακόμα κι αν ένα επιθυμητό αποτέλεσμα μπορεί να αποδοθεί στην τύχη ή την σύμπτωση —εν μέρει ή εν όλω— αυτό δεν σημαίνει ότι το αποτέλεσμα είναι άδικο (σ.σ. με την έννοια του unjust, δηλαδή της αδικοπραξίας). Δεδομένου ότι η τύχη —στο βαθμό που κάτι τέτοιο υπάρχει πραγματικά— δεν μπορεί να μετρηθεί ή να ελεγχθεί, και δεδομένου ότι η ποικιλομορφία και η ανισότητα είναι φυσικές πραγματικότητες και θεμελιώδεις για την ανθρώπινη φύση, η εστίαση θα πρέπει να είναι στο κατά πόσον η ιδιοκτησία έχει αποκτηθεί νόμιμα, μέσω παραγωγής ή ανταλλαγής.

Αυτό το επιχείρημα σχετικά με την τύχη είναι ένα κλασικό παράδειγμα του κρατιστικού non sequitur. Η δήλωση του Rothbard καταδεικνύει αυτήν την εσφαλμένη παραδοχή:

«Αφού πρώτα ισχυριστεί ότι η αγορά απονέμει αδικαιολόγητες δάφνες στους τυχερούς, [ατεκμηρίωτο λογικό άλμα:] ο επικριτής της συνεχίζει ζητώντας την απαλλοτρίωση των «πλουσίων» (ή τυχερών) και την επιδότηση των «φτωχών» (ή άτυχων)».

Τα Ιδιοκτησιακά δικαιώματα φέρονται να είναι άσχετα ή τουλάχιστον ύποπτα, λόγω αυτής της μυστηριώδους δύναμης που ονομάζεται τύχη. Δεν συνεπάγεται ότι η περιουσία κάποιου μπορεί να απαλλοτριωθεί νόμιμα, επειδή κάποιος την παρήγαγε ή την έλαβε χάρη σε μια μη μετρήσιμη ποσότητα τύχης ή ευνοϊκών περιστάσεων.

Ο David Gordon το εκφράζει αυτό με ένα απλό ρητορικό ερώτημα: «Ακόμα κι αν η τύχη ευθύνεται για την ανισότητα, και λοιπόν; Ποιο είναι το πρόβλημα με αυτό;» Αν —κατά τα φαινόμενα— κάποιος εισπράξει ένα όφελος λόγω καθαρής τύχης, αυτό δεν σημαίνει ότι οι άλλοι έχουν μεγαλύτερη αξίωση στην ιδιοκτησία του. Αν ίσχυε αυτό, τότε απλώς η κατηγορία για την τύχη κάποιου άλλου θα ήταν αρκετή για να του ληστέψουν την περιουσία του και να το ονομάσουν αναδιανεμητική δικαιοσύνη.

Ακόμα κι αν δεχτούμε ότι η τύχη ευθύνεται για την άνιση κατανομή της ιδιοκτησία και του πλούτου, αυτό δεν συνεπάγεται ότι η κρατική εξουσία πρέπει να χρησιμοποιείται για την απαλλοτρίωση της. Και πάλι, ο David Gordon γράφει : «Ακόμα κι αν δεν αξίζετε ηθικά να επωφεληθείτε από τα φυσικά σας ταλέντα, δικαιούστε τον μεγαλύτερο πλούτο και το υψηλότερο εισόδημά σας, εφόσον τα αποκτάτε μέσω ενός δίκαιου συστήματος απόκτησης και μεταβίβασης της ιδιοκτησίας».

Σύνοψη

Μια φιλοσοφία που θεωρεί την τύχη ή τις περιστάσεις ως την ανεξάρτητη, καθοριστική μεταβλητή, αποδυναμώνει τους ανθρώπους και ενθαρρύνει τον φθόνο και την ζηλοφθονία, επειδή αποσυνδέει τα αποτελέσματα από τις πράξεις. Εάν μια αιτιώδης σύνδεση μεταξύ μέσων και σκοπών δεν μπορεί να αποδειχθεί ουσιαστικά, ακόμη και αν το αποτέλεσμα είναι πάντα αβέβαιο, λόγω αυτής της αόριστης έννοιας της τύχης, τότε η δράση είναι άνευ νοήματος.

Το να κατηγορούμε την τύχη —σε όποιο βαθμό κι αν υπάρχει— για την επιτυχία είναι απλώς μια απόπειρα να κηρυχθεί κάτι αθέμιτο χωρίς αποδεικτικά στοιχεία. Η υπεράσπιση του εξισωτισμού της τύχης προέρχεται από τους αδαείς ή/και τους ζηλόφθονους, που βλέπουν αποτελέσματα τα οποία παρερμηνεύουν και αποδοκιμάζουν. Το να κατηγορούμε την τύχη ανοίγει την πιθανότητα απαλλοτρίωσης των «τυχερών» και επιτρέπει στους υποστηρικτές του εξισωτισμού της τύχης να πιστεύουν ότι η μόνη ουσιαστική διαφορά μεταξύ αυτών και των επιτυχημένων, τους οποίους απεχθάνονται, είναι μια ανεξέλεγκτη, μυστηριώδης δύναμη που ονομάζεται τύχη.

Share

[Πηγή άρθρου: The Luck Fallacy and Luck Egalitarianism]

Ετικέτες: Φόροι και δαπάνες, Κράτος, Δημοκρατία
21/10/2015 • Άρθρο του Per Bylund

Είτε το πιστεύετε είτε όχι, υπάρχει ένας φόρος που θα μπορούσα να υποστηρίξω ως φιλελεύθερος. Στην πραγματικότητα, είναι ένας φόρος που θα ήθελα να δω να εφαρμόζεται. Διότι διορθώνει το πρόβλημα των υποχρηματοδοτούμενων κρατικών προϋπολογισμών και ευθυγραμμίζει επίσης τον εκλογικό πληθυσμό με το ρίσκο να «επενδύσει» στην κυβέρνησή του. Με την αντικατάσταση του υφιστάμενου φορολογικού κώδικα από αυτόν τον έναν φόρο, τα προβλήματα των κινήτρων με την κυβέρνηση επιλύονται ουσιαστικά.

Ορίστε η αρχή πίσω από το σκεπτικό: όσοι ασκούν το «δικαίωμά» τους να ψηφίζουν επωμίζονται επίσης το τίμημα για το γεγονός ότι ψηφίζουν. Με άλλα λόγια, η φορολογική βάση αποτελείται αποκλειστικά και μόνο από όσους ψήφισαν στις εκλογές. Η ψήφος, με άλλα λόγια, όχι μόνο σας παρέχει το «δικαίωμα» να «επιλέξετε» την κυβέρνησή σας, αλλά σας κλειδώνει ως εταίρο σε αυτήν μέχρι τις επόμενες εκλογές.

Αντί για έναν ενιαίο (ισόποσο) φόρο για όλους, που θα ανάγκαζε τους φτωχούς και τους καταναλωτές φόρων να μην ψηφίζουν, οραματίζομαι αυτόν τον φόρο ως αναλογικό ποσοστό του ετήσιου εισοδήματος. Αν λοιπόν ψηφίζετε και ο κρατικός προϋπολογισμός είναι το 75% του συνολικού εισοδήματος του τμήματος του πληθυσμού που ψήφισε (σ.σ. όχι απαραίτητα το κυβερνών κόμμα), τότε ο φορολογικός συντελεστής είναι 75%. Επομένως, η κυβέρνηση δεν μπορεί να ξοδέψει περισσότερα χρήματα από αυτά που έχουν στην πραγματικότητα εκείνοι που την υποστηρίζουν. Ο προϋπολογισμός πρέπει υποχρεωτικά να εξισορροπεί τα έσοδα και τις δαπάνες, αλλά αυτό δεν είναι πρόβλημα όταν ο πληθυσμός ζει πέρα ​​από τις δυνατότητές του (δηλαδή, όταν η κυβέρνηση ξοδεύει περισσότερο από το 100% του εισοδήματος των ψηφοφόρων) : ο φόρος μπορεί απλώς να αυξηθεί.

Συχνά ακούμε να λένε πως οι πλούσιοι δεν πληρώνουν το «μερίδιο» τους, αλλά αυτό το σύστημα θα έλυνε το πρόβλημα. Και είναι πιθανό και οι προοδευτικοί να υποστηρίξουν αυτήν την ιδέα, καθώς όσοι δεν έχουν εισόδημα μπορούν να ψηφίσουν χωρίς κανέναν κίνδυνο για το δικό τους κεφάλαιο. Μπορούν πραγματικά να ψηφίσουν για να πάρουν το «μερίδιο» τους από τον πλούτο των εύπορων (τουλάχιστον, αυτών που -ψηφίζοντας- είναι μέσα στο σύστημα). Έτσι το σύστημα αυτό αναδιανέμει το εισόδημα των ψηφοφόρων με τρόπο «δίκαιο» (βλέπε: παίρνεις αυτό που σου αξίζει).

Φυσικά, εμείς οι υπόλοιποι -εμείς, οι μη ψηφοφόροι- δεν θα υποκείμεθα σε φορολογία. Μολονότι μπορεί να μας κατηγορήσουν για «λαθρεπιβίβαση» (σ.σ. για χρήση κρατικών υπηρεσιών που δεν εξαναγκαστήκαμε να χρηματοδοτήσουμε), είναι εύκολο για την κυβέρνηση απλώς να εγκαταλείψει την κατασκευή δρόμων, εάν είναι πολύ δαπανηρή.

Οι ψηφοφόροι αποφασίζουν επιλέγοντας τους υποψηφίους κυβερνώντες που υπόσχονται να ξοδέψουν τα χρήματά τους (δηλαδή των ψηφοφόρων) σε συνετά πράγματα. Αν οι κυβερνώντες δαπανούν αυτά τα χρήματα σε μη αποκλειστικά αγαθά (σ.σ. σε αγαθά που η χρήση τους δεν μπορεί να περιοριστεί μόνο σε όσους τα χρηματοδότησαν, όπως λ.χ. η αντιπυραυλική άμυνα), τότε αυτό είναι δικό τους πρόβλημα και των ψηφοφόρων τους. Είναι θέμα γενναιοδωρίας προς τους φτωχούς που δεν ψηφίζουν, καθώς και ανάλυσης κόστους-οφέλους: πόσο πραγματικά σημαντικό είναι για αυτούς τους ανθρώπους να χρηματοδοτούν το κρατικό σύστημα αυτοκινητοδρόμων; Εάν δεν είναι αρκετά πολύτιμο, ίσως η κυβέρνηση θα πρέπει να βγει από αυτόν το τομέα εντελώς (ιδιωτικοποίηση, δηλαδή).

Να λοιπόν ένας φόρος που θα έλυνε τα περισσότερα από τα πραγματικά δύσκολα προβλήματα της σύγχρονης δημοκρατίας. Οι φόροι θα χρησιμοποιούνται όπου χρειάζονται, και για να έχεις φωνή πρέπει να βάλεις τα χρήματά σου σε όσα υποστηρίζεις με τα λόγια σου (‘‘put your money where your mouth is’’). Κατά συνέπεια, η κυβέρνηση θα ήταν πιο νόμιμη, αφού οι υπηρεσίες της θα παρέχονταν μόνο σε όσους ψηφίζουν: δηλαδή σε αυτούς που υποστηρίζουν το κράτος αρκετά ώστε να το πληρώνουν, και σε αυτούς που δεν έχουν εισόδημα και θέλουν κρατικές επιδοτήσεις. Ο δεσμός μεταξύ λήπτη αποφάσεων και υπηκόου... ε... ψηφοφόρου γίνεται επίσης ισχυρότερος.

Απελευθερώνει επίσης τις επιχειρηματικές δυνάμεις του πληθυσμού που ψηφίζει, καθώς τα κίνητρά τους θα ήταν όμορφα ευθυγραμμισμένα με τα αληθινά τους συμφέροντα - και με τα τραπεζικά τους βιβλιάρια. Με άλλα λόγια, θα ψήφιζαν για αυτό που πραγματικά θέλουν και που είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν, όχι απλώς για αυτό που μοιάζει ή ακούγεται καλό. Και αν δεν υπάρχει τίποτα αρκετά καλό διαθέσιμο, υπάρχει πάντα η επιλογή να μην ψηφίσετε και επομένως να μην χρειαστεί να πληρώσετε για αυτό.

Φυσικά, κάποιος μπορεί να πει ότι δεν πρόκειται για πραγματική φορολογία, επειδή οι άνθρωποι έχουν την επιλογή να εξαιρεθούν. Και αυτό είναι αλήθεια, στέκομαι με το ένα πόδι στην Ονειροχώρα. Τι θα ήταν το κράτος χωρίς την δυνατότητά του να μας εξαναγκάζει όλους, είτε το θέλουμε είτε όχι; Θα ήταν ένας άλλος κόσμος.

Share

[Πηγή άρθρου: A Tax I Can Support]

Ετικέτες: Υπολογισμός και Γνώση, Παρεμβατισμός, Μεγάλο Κράτος

Άρθρο του Τζόσουα Μόγουορτερ, δημοσιευμένο στις 20/06/2025 από το Mises Institute. Μπορείτε να ακούσετε αυτό το άρθρο, και δεκάδες προηγούμενα, μέσω της εφαρμογής του Substack για κινητά.

Το φοβερό και τρομερό ερώτημα που πρέπει να αντιμετωπίσει κάθε ένας μας που αυτοπροσδιορίζεται ως φιλελεύθερος είναι το διαβόητο «Χωρίς το κράτος, ποιος θα κατασκεύαζε τους δρόμους;» Έχω ασχοληθεί με την αντίρρηση για τους δρόμους εκτενέστερα σε μια προηγούμενη εργασία (όπως και πολλοί άλλοι). Είναι αυτό που αποκαλώ το «κρατικό non sequitur», δηλαδή ένα πρόβλημα για το οποίο το κράτος θεωρείται πως είναι η μόνη λύση. Είναι επίσης ένα σφάλμα άγνοιας/αποτυχίας της φαντασίας - ότι η έλλειψη γνώσης σχετικά με το πώς θα λειτουργούσε κάτι υπονοεί ότι είναι αδύνατο χωρίς το κράτος. Ωστόσο, το ερώτημα αυτού του άρθρου είναι, χωρίς τους κρατικούς δρόμους, πώς θα ήταν η κυκλοφορία;

Οι δρόμοι δεν είναι κάτι ξεχωριστό

Οι δρόμοι δεν είναι ιδιαίτεροι · δεν είναι κάποιο μαγικό, εξαιρετικό αγαθό, πέρα ​​από το πεδίο εφαρμογής των οικονομικών νόμων. Μολονότι υπάρχουν ιδιαιτερότητες σε κάθε επιχείρηση (π.χ., η διάθεση ευπαθών φρούτων στην αγορά), η παραγωγή των δρόμων έχει να κάνει με ζητήματα προσφοράς και ζήτησης, οικονομικού υπολογισμού, ανταγωνισμού και κέρδους και ζημίας. Με άλλα λόγια, ποια είναι η σωστή ποσότητα δρόμων σε σχέση με τη ζήτηση των καταναλωτών;

Ακόμη και ορισμένοι πιο συμβατικοί οικονομολόγοι (που αναφέρονται από τον Block) αναγνωρίζουν ότι βασικές αρχές της οικονομίας θα μπορούσαν να εφαρμοστούν στους δρόμους και ότι η μη εφαρμογή τους οδηγεί σε αναποτελεσματικότητα. Για παράδειγμα, ο Gabriel Roth στο Paying for Roads—The Economics of Traffic Congestion, έγραψε (σελ. 16) :

... Υπάρχει μια προσέγγιση στο πρόβλημα της κυκλοφοριακής συμφόρησης - η οικονομική προσέγγιση - η οποία προσφέρει μια ορθολογική και πρακτική λύση.... Το πρώτο βήμα είναι να αναγνωρίσουμε ότι ο οδικός χώρος είναι ένας σπάνιος πόρος. Το δεύτερο, να εφαρμόσουμε σε αυτόν τις οικονομικές αρχές που βρίσκουμε χρήσιμες στην κατασκευή και την διανομή άλλων σπάνιων πόρων, όπως η ηλεκτρική ενέργεια ή τα αυτοκίνητα ή η βενζίνη. Δεν υπάρχει τίποτα καινοφανές ή ασυνήθιστο σε αυτές τις αρχές, ούτε είναι ιδιαίτερα δύσκολες. Αυτό που είναι δύσκολο είναι να τις εφαρμόσουμε στους δρόμους, πιθανώς επειδή έχουμε ανατραφεί να θεωρούμε τους δρόμους ως κοινοτικά περιουσιακά στοιχεία, ελεύθερα διαθέσιμα σε όλους. (η έμφαση προστέθηκε)

Οι O.H. Brownlee και Walter W. Heller, στο «Highway Development and Financing», American Economic Review (Μάιος 1956), ουσιαστικά θίγουν ζητήματα οικονομικού υπολογισμού υπό γραφειοκρατικές συνθήκες: «Τα κριτήρια κατανομής πόρων και κατασκευής που χρησιμοποιούμε καθιστούν δύσκολη την αξιολόγηση του συστήματος των αυτοκινητοδρόμων και των σχεδίων για την μελλοντική τους ανάπτυξη σύμφωνα με τα οικονομικά κριτήρια που θα ήθελε κανείς να εφαρμόσει». Αναγνωρίζουν ότι η μη εμπορευματική φύση του συστήματος εμποδίζει την εφαρμογή της προσφοράς και της ζήτησης. Συνεχίζουν:

Η κατάσταση των αυτοκινητοδρόμων μπορεί να βελτιωθεί σημαντικά οπτικοποιώντας τις ομοιότητες μεταξύ του προβλήματος των αυτοκινητοδρόμων και μιας σειράς συγκρίσιμων προβλημάτων στα οποία οι οικονομολόγοι έχουν εφαρμόσει κάποιες μάλλον αρχαίες ιδέες: δηλαδή, αυτές της « παλιάς καλής ανάλυσης προσφοράς και ζήτησης ». ( η έμφαση προστέθηκε)

Ο David Winch στο βιβλίο του The Economics of Highway Planning (σελ. 141) αναγνώρισε ότι όλες οι ίδιες θεμελιώδεις και βασικές οικονομικές αρχές ισχύουν και για τους δρόμους,

Η παροχή αυτοκινητοδρόμων συνεπάγεται βασικά τα ίδια προβλήματα με οποιαδήποτε άλλη οικονομική δραστηριότητα. Οι σπάνιοι πόροι πρέπει να χρησιμοποιούνται για την ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών μέσω της παροχής αγαθών και υπηρεσιών και πρέπει να λαμβάνονται αποφάσεις σχετικά με το πόσοι από τους πόρους μας θα διατεθούν σε μια συγκεκριμένη υπηρεσία και ποιος θα κάνει την απαραίτητη θυσία. (η έμφαση προστέθηκε)

Δημόσια αγαθά: Η διάζευξη μεταξύ εσόδων και υπηρεσιών

Όπως και με άλλα αγαθά και υπηρεσίες, υπάρχει ζήτηση για υπηρεσίες οδοποιίας. Οι επιχειρηματίες στον τομέα των οδοποιίας - όπως όλοι οι άλλοι επιχειρηματίες - θα πρέπει να χρησιμοποιήσουν οικονομικούς υπολογισμούς για να προσδιορίσουν το κόστος των εισροών σε χρηματικές τιμές, να αγοράσουν και να κανονίσουν παράγοντες για τη δημιουργία δρόμων και να προσφέρουν την υπηρεσία αυτή στους καταναλωτές, σε τιμή που τους προσελκύει και αποφέρει κέρδος. Ομοίως, θα πρέπει να το κάνουν αυτό στο πλαίσιο του ανταγωνισμού και με προσοχή στα σχόλια των καταναλωτών - προβλήματα, ασφάλεια, ευκολία κ.λπ. Όπως εξηγεί ο Walter Block , «Ο επιχειρηματίας στον τομέα των οδοποιίας θα πρέπει να προσπαθήσει να περιορίσει την κυκλοφοριακή συμφόρηση, να μειώσει τα τροχαία ατυχήματα, να σχεδιάσει νέες εγκαταστάσεις σε συντονισμό με τους ήδη υπάρχοντες αυτοκινητόδρομους, καθώς και με τα σχέδια άλλων για νέα επέκταση». Σε αυτήν την περίπτωση, θα εξακολουθούσαν να υπάρχουν προβλήματα και κάποιο επίπεδο κυκλοφορίας, ωστόσο, οι εταιρείες πρέπει να ανταποκρίνονται στα σχόλια των καταναλωτών, επειδή εξαρτώνται από τη συνεχή υποστήριξη για τα έσοδά τους.

Αυτή είναι η απλή, αλλά βαθιά, διορατικότητα του βιβλίου Γραφειοκρατία του Mises — οι ιδιωτικές επιχειρήσεις πρέπει να ικανοποιούν τους καταναλωτές για να κερδίζουν έσοδα μέσω της οικειοθελούς χρηματοδότησης, ενώ οι κυβερνητικές γραφειοκρατίες ή/και οι εταιρείες που έχουν συμβληθεί με την κυβέρνηση λαμβάνουν τα έσοδά τους από την καταναγκαστική φορολογία, επομένως, η υπηρεσία που προσφέρουν είναι ουσιαστικά αποσυνδεδεμένη από την εθελούσια επιλογή του καταναλωτή. Μια ιδιωτική εταιρεία προσφέρει αγαθά σε καταναλωτές, οι οποίοι παρέχουν άμεση και μη αγνοήσιμη ανατροφοδότηση μέσω της επιλογής να τα αγοράσουν οικειοθελώς, να μην τα αγοράσουν. Μια ιδιωτική εταιρεία δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς κέρδη. Οι ζημίες καταδεικνύουν ότι ένας επιχειρηματίας ή μια εταιρεία δεν έχει καταφέρει να οργανώσει τους συντελεστές παραγωγής με τρόπο που να ικανοποιεί τους καταναλωτές. Σε αυτή την περίπτωση, πρέπει είτε να προσαρμοστούν είτε να κλείσουν. Η σύνδεση μεταξύ της υπηρεσίας και των εσόδων είναι άμεση.

Αντιθέτως, όταν μια κυβέρνηση φορολογεί καταναγκαστικά τους πολίτες, δίνει στη γραφειοκρατία έναν προϋπολογισμό (ο οποίος υπάρχει ισχυρό κίνητρο να επεκταθεί) και στη συνέχεια η γραφειοκρατία είτε δημιουργεί μια υπηρεσία είτε προσφέρει μια σύμβαση σε ιδιωτικές εταιρείες για την παροχή της υπηρεσίας (προσελκύοντας την ευνοιοκρατία), η υπηρεσία αποσυνδέεται από τον καταναλωτή, ο οποίος έχει ήδη υποχρεωθεί να πληρώσει για αυτήν. Χωρίς κέρδος και ζημία, αυτοί οι πάροχοι δεν διαθέτουν μηχανισμό ανατροφοδότησης σχετικά με το πόσο να παρέχουν σε σχέση με το πόσο απαιτούν οι καταναλωτές. Επιπλέον, υπάρχει ελάχιστος έως καθόλου ανταγωνισμός σε αυτή τη διαδικασία (αν και η ελεύθερη αγορά μερικές φορές παρέχει ανταγωνιστικές εναλλακτικές λύσεις στις κρατικές υπηρεσίες). Ακόμα και αν υποθέσουμε ότι υπάρχουν οι καλύτερες προθέσεις, οι αποφάσεις της αγοράς μετατρέπονται σε πολιτικές αποφάσεις. Ως εκ τούτου, όταν οι κυβερνήσεις ή/και οι κρατικές εταιρείες κατασκευής δρόμων παρέχουν δρόμους, ο οικονομικός υπολογισμός δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τον προσδιορισμό της σωστής προσφοράς σε σχέση με τη ζήτηση. Εάν η προσφορά είναι πολύ χαμηλή, τότε η κυκλοφοριακή συμφόρηση είναι ένα από τα αποτελέσματα.

Και πάλι, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, οι οικονομολόγοι Brownlee και Heller δήλωσαν το 1956: «Είναι κοινός τόπος ότι η ανάπτυξη των αυτοκινητοδρόμων δεν έχει συμβαδίσει με την αύξηση του αριθμού των οχημάτων ή των διανυθέντων χιλιομέτρων στον αυτοκινητόδρομο». Περισσότερα οχήματα και περισσότεροι άνθρωποι στους δρόμους σημαίνουν περισσότερη κυκλοφορία. Δυστυχώς, αντί για μια λύση της αγοράς που να ανταποκρίνεται στα ζητήματα προσφοράς και ζήτησης, οι περισσότεροι απλώς ζητούν περισσότερη χρηματοδότηση για τη δημιουργία περισσότερων δρόμων.

Ο Ρόθμπαρντ διευκρίνισε ότι όλες οι κυβερνητικές λειτουργίες έχουν αυτό το εγγενές και άλυτο πρόβλημα - η παρεχόμενη υπηρεσία είναι αποσυνδεδεμένη από τα εισπραχθέντα έσοδα:

Οι πόροι που απαιτούνται για την παροχή της δωρεάν κυβερνητικής υπηρεσίας αντλούνται από την υπόλοιπη παραγωγή. Η πληρωμή, ωστόσο, δεν γίνεται από τους χρήστες βάσει των εθελοντικών αγορών τους, αλλά μέσω μιας αναγκαστικής εισφοράς στους φορολογούμενους. Έτσι, πραγματοποιείται μια βασική διάζευξη μεταξύ πληρωμής και λήψης της υπηρεσίας. Αυτή η διάζευξη είναι εγγενής σε όλες τις κυβερνητικές λειτουργίες.
( η έμφαση είναι στο πρωτότυπο)

Αυτό —όχι η γραφειοκρατική ανικανότητα ή δολιότητα— είναι το βασικό οικονομικό ζήτημα στις κυβερνητικές υπηρεσίες. Δεν είναι ότι μια κυβέρνηση δεν μπορεί να εξαναγκάσει την κατασκευή ενός δρόμου ή να αναθέσει σε μια ιδιωτική εταιρεία την κατασκευή ενός δρόμου. Όταν, ωστόσο, η υπηρεσία αποσυνδέεται από την πληρωμή, τότε οι μηχανισμοί των τιμών της αγοράς, του κόστους ευκαιρίας, του οικονομικού υπολογισμού, της προσφοράς που καλύπτει τη ζήτηση και των κερδών αφαιρούνται. Ο πάροχος των υπηρεσιών λαμβάνει έσοδα είτε ωφελείται ο καταναλωτής είτε όχι. Δεν υπάρχει ορθολογικός τρόπος για να υπολογιστεί η ζήτηση για το πόσος δρόμος πρέπει να παρασχεθεί.

Δεδομένου ότι οι κρατικές υπηρεσίες είναι συχνά μονοπώλια ή ολιγοπώλια —ακόμα και όταν έχουν συναφθεί συμβάσεις με ιδιωτικές εταιρείες— είναι άτρωτες από τον ανταγωνισμό που θα τις έθετε εκτός λειτουργίας και, ακόμη και αν παρέχεται ουσιαστική ανατροφοδότηση σχετικά με την ποσότητα και την ποιότητα, τα έσοδα δεν εξαρτώνται ποτέ από την ανταπόκριση των πολιτών. Για παράδειγμα, θα λάβει άραγε σοβαρά υπόψη η κυβέρνηση ή η εταιρεία που έχει συνάψει συμβόλαιο για την κατασκευή ενός αυτοκινητόδρομου την αξιολόγησή σας στο διαδίκτυο; Μπορείτε να αρνηθείτε να πληρώσετε για αυτόν ή να στραφείτε σε άλλον πάροχο; Θα γνωρίζει ή θα ενδιαφέρεται μια κρατική εταιρεία κατασκευής δρόμων για το ότι δεν υπάρχουν αρκετές λωρίδες κυκλοφορίας; Ποιος είναι υπεύθυνος για τους θανάτους ή τους τραυματισμούς που συμβαίνουν σε αυτούς τους δρόμους; Επομένως, μεγάλο μέρος της κυκλοφορίας που παρατηρούμε και βιώνουμε οφείλεται στο γεγονός ότι οι γραφειοκρατίες δεν μπορούν να υπολογίσουν την προσφορά των δρόμων για να καλύψουν τη ζήτηση για δρόμους. Οι αποφάσεις της αγοράς έχουν αντικατασταθεί από αυθαίρετες πολιτικές αποφάσεις.

Σκεπτόμενοι την κίνηση που αντιμετωπίζετε, σκεφτείτε την επόμενη φράση του Rothbard και πώς εφαρμόζεται:

Πολλές σοβαρές συνέπειες προκύπτουν από αυτή την διάζευξη (κόστους-απόδοσης) αλλά και από την «δωρεάν» υπηρεσία. Όπως σε όλες τις περιπτώσεις όπου η τιμή είναι χαμηλότερη από την τιμή της ελεύθερης αγοράς, διεγείρεται μια τεράστια και υπερβολική ζήτηση για το αγαθό, πολύ πέρα ​​από την προσφορά της διαθέσιμης υπηρεσίας. Κατά συνέπεια, θα υπάρχουν πάντα «ελλείψεις» του δωρεάν αγαθού, συνεχή παράπονα για ανεπάρκεια, υπερπληρότητα κ.λπ. Ένα παράδειγμα είναι τα αέναα παράπονα για... κυκλοφοριακή συμφόρηση σε δρόμους και αυτοκινητόδρομους που ανήκουν στο κράτος κ.λπ. Σε καμία περιοχή της ελεύθερης αγοράς δεν υπάρχουν τέτοια χρόνια παράπονα για ελλείψεις, ανεπάρκειες και υπηρεσίες χαμηλής ποιότητας.

Ο Ρόθμπαρντ παρέχει ένα παράδειγμα όπου το σύστημα του μετρό της Νέας Υόρκης προσπάθησε να διαχειριστεί την υπερβολική ζήτηση αυξάνοντας τα εισιτήρια. Κατά ειρωνικό τρόπο, τα ακριβότερα εισιτήρια οδήγησαν πολλούς στην αγορά και την οδήγηση των δικών τους αυτοκινήτων, «επιδεινώνοντας έτσι ακόμη περισσότερο το διαρκές πρόβλημα της κυκλοφορίας (την έλλειψη χώρου στους δημόσιους δρόμους)». Ο Ρόθμπαρντ εντόπισε το γεγονός ότι οι επίμονες ελλείψεις και οι συγκρούσεις συνεχίζουν να εμφανίζονται στις κυβερνητικές υπηρεσίες: «νεανική παραβατικότητα, κυκλοφοριακή συμφόρηση, υπερπλήρη σχολεία, έλλειψη χώρου στάθμευσης κ.λπ.»

Δεν είναι μόνο η διάζευξη πληρωμών και υπηρεσιών, αλλά και αρκετές άλλες κυβερνητικές πολιτικές συμβάλλουν στην επιβαρυμένη κυκλοφορία. Για παράδειγμα, ενώ θα μπορούσαμε να προσθέσουμε πολλούς περισσότερους κανονισμούς, εξετάστε τους νόμους περί χωροταξίας και τον έλεγχο των ενοικίων. Σε μια εργασία με τίτλο «Η επίδραση του ελέγχου ενοικίων στους χρόνους μετακίνησης», οι Krol και Svorny γράφουν, «επιβεβαιώνουμε ότι η έλλειψη κινητικότητας των νοικοκυριών ευθύνεται για τις μεγαλύτερες μετακινήσεις.... Οι πιο περιοριστικές διατάξεις [ελέγχου ενοικίων] έχουν την ισχυρότερη επίδραση στους χρόνους μετακίνησης». Λόγω της κακής κατανομής των κατοικιών εξαιτίας του κρατικού ελέγχου των ενοικίων, οι άνθρωποι είτε δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να ζήσουν σε ορισμένες περιοχές, είτε δεν βρίσκουν διαθέσιμη στέγη κοντά στην εργασία τους. Αυτό οδηγεί σε μεγαλύτερους χρόνους μετακίνησης. Με περισσότερους ανθρώπους στο δρόμο και χωρίς αναπροσαρμογή στην προσφορά δρόμων, αυτό επιδείνωσε την κυκλοφορία. Πρόκειται για ένα τέλειο παράδειγμα του πώς μια πολιτική μπορεί να έχει ακούσιες συνέπειες σε τομείς που θεωρούνται εντελώς άσχετοι.

Μια σύντομη ιστορία

Για μια «περίοδο αιχμής» (από την Ημέρα των Ευχαριστιών ως τα Χριστούγεννα) εργάστηκα ως οδηγός προσωπικής παράδοσης οχημάτων για την UPS. Μερικές από τις παραδόσεις μου με έφεραν πίσω σε έναν δρόμο στον οποίο οδηγούσα καθώς μεγάλωνα και όσο πήγαινα στο κολέγιο. Ωστόσο, από τότε, είχε γίνει μια απλή αλλαγή που επιδείνωσε σημαντικά την κυκλοφορία ανάμεσα σε λίγα φανάρια - ένας δρόμος τεσσάρων λωρίδων (δύο λωρίδες ανά κατεύθυνση) συμπτύχθηκε σε δρόμο δύο λωρίδων. Δύο από τις προηγούμενες λωρίδες προορίζονταν πλέον για κυκλοφορία ποδηλάτων, ωστόσο, αυτή δεν ήταν μια απόφαση που καθοδηγήθηκε από την αγορά, βασισμένη σε κάποιον μεγάλο όγκο κυκλοφορίας ποδηλάτων (ο οποίος ήταν ελάχιστος), αλλά ήταν αποτέλεσμα πολιτικής απόφασης.

Και, αν τυγχάνει να έχετε μεγάλη επιτυχία συμμετέχοντας στη διαδικασία της εθελούσιας παραγωγής και ανταλλαγής αγαθών κι υπηρεσιών (στην ελεύθερη αγορά δηλαδή) —αφού φορολογηθείτε για να πληρώσετε για τους δρόμους, αφού χάσετε χρόνο στην κυκλοφοριακή συμφόρηση που προκαλεί η κυβέρνηση, κι αφού πλοηγηθείτε σε ένα πολύπλοκο και δαπανηρό κανονιστικό περιβάλλον— να θυμάστε ότι ορισμένες κυβερνητικές ελίτ θα διεκδικήσουν τα εύσημα, θα υποστηρίξουν την αύξηση της φορολόγησης και θα ισχυριστούν ότι η επιτυχία σας δεν είναι δική σας επειδή —όσον αφορά τους δρόμους— «Δεν το χτίσατε εσείς αυτό!»

Share

Subscribe now

[Πηγή άρθρου: How Government Helps to Create Congested Traffic]

Ετικέτες: Φόροι και Δαπάνες, Αναρχοκαπιταλισμός, Κράτος

27/5/2026 • Άρθρο του Joshua Mawhorter

[ Σημείωση: Οι σύνδεσμοι με το έντονο πορτοκαλί χρώμα περιέχουν τα αντίστοιχα άρθρα μεταφρασμένα στα ελληνικά. ]

Στον σύγχρονο, δυτικό κόσμο μας, πολλοί δικαιολογούν το κράτος και τις πολιτικές του εξαιτίας της παραδοχής ότι το κράτος —και αποκλειστικά το κράτος— είναι ένας απαραίτητος πάροχος βασικών υπηρεσιών, που δεν θα παρέχονταν, ή δεν θα μπορούσαν καν να παρασχεθούν από την ελεύθερη αγορά, ή οι οποίες θα παρέχονταν σε ανεπαρκή ποσότητα, αν δεν υπήρχε η συλλογική παροχή τους από το κράτος. Αυτό είναι το επιχείρημα των δημόσιων αγαθών.

Έχει γίνει κλισέ για τους υπερασπιστές του κράτους να ρωτούν τους επικριτές, ιδίως τους φιλελεύθερους, «Αλλά χωρίς το κράτος, ποιος θα κατασκεύαζε τους δρόμους;» Είναι εκπληκτικό το γεγονός ότι ήταν ευκολότερο να πειστούν οι άνθρωποι να στείλουν τα παιδιά τους να σκοτώνουν και να σκοτώνονται σε πολέμους, να πληρώνουν υπερβολικούς φόρους, να βλέπουν την αγοραστική τους δύναμη να εξατμίζεται μέσω του πληθωρισμού και να παρατηρούν παθητικά τη γενική εγκληματική συμπεριφορά των πολιτικών ελίτ, παρά να πειστούν οι άνθρωποι ότι οι δρόμοι θα μπορούσαν να κατασκευαστούν χωρίς το κράτος.

Ενώ οι δρόμοι και άλλες δημόσιες υποδομές θεωρούνται «δημόσια αγαθά», υπάρχουν επίσης ορισμένες υπηρεσίες που έχουν συνδεθεί άρρηκτα με το κράτος, έτσι ώστε το να μην υπάρχει το κράτος ισοδυναμεί με το να μην υπάρχουν αυτές οι υπηρεσίες - εθνική άμυνα, συλλογική ασφάλεια, αστυνομία, δικαστήρια κ.λπ.

Η θεωρία των δημόσιων αγαθών παρουσιάζεται σαν επιστημονική, οικονομική θεωρία απαλλαγμένη από (υποκειμενικές) αξίες, ωστόσο, εισάγει έμμεσα κανονιστικές προϋποθέσεις που οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το σύγχρονο έθνος-κράτος, και μόνο το κράτος, πρέπει να παρέχει ορισμένα βασικά αγαθά και υπηρεσίες, γεγονός που νομιμοποιεί το κράτος και τις πράξεις του ως απαραίτητες και θεμιτές. Ιστορικά, πολλές εφαρμογές της θεωρίας των δημόσιων αγαθών αναδύθηκαν λιγότερο ως ουδέτερες επιδείξεις της κρατικής αναγκαιότητας και περισσότερο ως αναδρομικές δικαιολογίες για λειτουργίες που τα κράτη είχαν ήδη μονοπωλήσει.

Θεωρία του Χομπς + θεωρία κοινωνικού συμβολαίου (παραδοχές περί σιωπηρής συναίνεσης) + νεοκλασικές παραδοχές = Ένας νομιμοποιητικός μύθος για το κράτος

Η θεωρία περί δημόσιων αγαθών —και διάφορα επιχειρήματα που προβάλλονται υπέρ του κράτους λόγω της υιοθέτησής της— είναι ένας επικίνδυνος συνδυασμός αρκετών εσφαλμένων ιδεών. Αυτά τα σφάλματα περιλαμβάνουν 1) την θεωρία του Χομπς για το σύγχρονο έθνος-κράτος, η οποία υποστήριζε την αναγκαιότητα και τη νομιμότητα του κράτους λόγω ανασφάλειας· 2) διάφορες θεωρίες περί κοινωνικού συμβολαίου και παραδοχές σιωπηρής συναίνεσης που υποστήριζαν ότι οι άνθρωποι όχι μόνο χρειάζονται το κράτος αλλά συμφωνούν με αυτό· και, 3) νεοκλασικές οικονομικές υποθέσεις σχετικά με την ισορροπία ως ρεαλιστικό και κανονιστικό στόχο, την αποτυχία της αγοράς και τον τέλειο ανταγωνισμό. Όταν αυτές οι εσφαλμένες θεωρίες συνδυάζονται, η θεωρία των δημόσιων αγαθών γίνεται απολογητική του κράτους.

Λόγω των προηγούμενων υποθέσεων, υποστηρίζεται ακόμη και ότι, επειδή κάποιος χρησιμοποίησε τα δημόσια αγαθά —για τα οποία ήταν υποχρεωμένος να πληρώσει μέσω φορολογίας— οτιδήποτε παράγει με επιτυχία σε ένα τέτοιο σύστημα εμπίπτει σε κάποια μορφή συλλογικής ιδιοκτησίας και στον έλεγχο του κράτους. Επομένως, δεδομένου ότι το κράτος διεκδικεί την επιτυχία, τα αποτελέσματα της επιτυχίας μπορούν νόμιμα να απαλλοτριωθούν από το κράτος.

Για παράδειγμα, σύμφωνα με τον Μπαράκ Ομπάμα και την Ελίζαμπεθ Γουόρεν, αντίστοιχα,

Αν έχεις πετύχει, δεν τα κατάφερες μόνος σου. Δεν τα κατάφερες μόνος σου. Πάντα με εντυπωσιάζουν οι άνθρωποι που σκέφτονται, «Λοιπόν, πρέπει να τα κατάφερα επειδή ήμουν τόσο έξυπνος», υπάρχουν πολλοί έξυπνοι άνθρωποι εκεί έξω. «Πρέπει να είναι επειδή δούλεψα σκληρότερα από όλους τους άλλους», επιτρέψτε μου να σας πω κάτι, υπάρχουν ένα σωρό σκληρά εργαζόμενοι άνθρωποι εκεί έξω. Αν πέτυχες, κάποιος σε κάποιο σημείο σου έδωσε κάποια βοήθεια. Υπήρχε ένας σπουδαίος δάσκαλος κάπου στη ζωή σου. Κάποιος βοήθησε να δημιουργηθεί αυτό το απίστευτο αμερικανικό σύστημα που έχουμε και σου επέτρεψε να ευδοκιμήσεις. Κάποιος επένδυσε σε δρόμους και γέφυρες. Αν έχεις μια επιχείρηση, δεν την έχτισες εσύ. Κάποιος άλλος το έκανε να συμβεί. Το διαδίκτυο δεν εφευρέθηκε μόνο του. (η έμφαση προστέθηκε)

Δεν υπάρχει κανείς σε αυτή τη χώρα που να πλούτισε μόνος του. Κανείς. Χτίσατε ένα εργοστάσιο εκεί έξω, μπράβο σας. Αλλά θέλω να είμαι ξεκάθαρος, μεταφέρατε τα προϊόντα σας στην αγορά στους δρόμους που οι υπόλοιποι από εμάς πληρώσαμε, προσλάβατε εργάτες που οι υπόλοιποι από εμάς πληρώσαμε για να εκπαιδευτούν, ήσασταν ασφαλείς στο εργοστάσιό σας χάρη στις αστυνομικές και πυροσβεστικές δυνάμεις που οι υπόλοιποι από εμάς πληρώσαμε, δεν χρειαζόταν να ανησυχείτε ότι ομάδες βανδάλων θα έρχονταν για να αρπάξουν όλα όσα υπήρχαν στο εργοστάσιό σας, ούτε να προσλάβετε κάποιους για να σας προστατεύσουν, λόγω της δουλειάς που κάναμε οι υπόλοιποι από εμάς (σ.σ. εννοεί την κρατική αστυνομία). Τώρα, χτίσατε ένα εργοστάσιο και μετατράπηκε σε κάτι καταπληκτικό ή σε μια σπουδαία ιδέα, ο Θεός να σας ευλογεί! Κρατήστε ένα μεγάλο μέρος του. Αλλά μέρος του υποκείμενου κοινωνικού συμβολαίου είναι ότι παίρνετε ένα μέρος από αυτό και πληρώνετε [μέσω του κράτους] για τον επόμενο νεαρό που θα ακολουθήσει τα χνάρια σας.
(η έμφαση προστέθηκε)

Αναμφίβολα, θα μπορούσαν να διατυπωθούν πολλές κριτικές σχετικά με τις παραπάνω δηλώσεις, ωστόσο, το παρόν άρθρο επικεντρώνεται στο επιχείρημα ότι η συλλογική παροχή δημόσιων αγαθών είναι η ανεξάρτητη μεταβλητή σε κάθε επιτυχία. Εάν γίνει αποδεκτή η θεωρία των δημόσιων αγαθών, τότε το κράτος δεν θεωρείται πλέον απλώς ως ένας θεσμός μεταξύ πολλών μέσα στην κοινωνία, αλλά ως η απαραίτητη προϋπόθεση για την ίδια την κοινωνία, ο απαραίτητος πάροχος των βασικών συλλογικών αγαθών και το θεσμικό πλαίσιο από το οποίο εξαρτώνται τελικά η παραγωγή, η ανταλλαγή, η τάξη και η ασφάλεια. Σε συνδυασμό με τις θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου και της υπόρρητης συναίνεσης, η συνεχιζόμενη χρήση κρατικών υπηρεσιών αντιμετωπίζεται στη συνέχεια ως απόδειξη της δημόσιας συναίνεσης, της πολιτικής υποχρέωσης και της νομιμότητας των συνεχιζόμενων παρεμβάσεων του κράτους.

Η κυκλικότητα των δημόσιων αγαθών

Κατά την εξέταση επιχειρημάτων, υπάρχουν δύο κύρια ζητήματα που πρέπει να αναζητηθούν: η ασυνέπεια ή/και η αυθαιρεσία. Με άλλα λόγια, ένα επιχείρημα θα πρέπει να είναι εσωτερικά συνεπές -ή απαλλαγμένο από αντιφάσεις- και πρέπει να είναι δικαιολογημένο. Ένα από τα πιο συνηθισμένα σφάλματα στην επιχειρηματολογία είναι η υποβολή ερωτήσεων, η κυκλική επιχειρηματολογία ή η ένα non seqvitur (ένα αδικαιολόγητο άλμα λογικής). Ενώ διακρίνονται μεταξύ τους, αυτά τα σφάλματα περιλαμβάνουν επιχειρήματα που υποθέτουν αυτό που επιδιώκουν να αποδείξουν.

Με βάση αυτό, το νόημα αυτού του άρθρου είναι πολύ απλό: Η θεωρία των δημόσιων αγαθών συχνά υποθέτει αυτό που επιδιώκει να αποδείξει, δηλαδή ότι το κράτος είναι η απαραίτητη προϋπόθεση της παραγωγής, παρόλο που το ίδιο το κράτος εξαρτάται από την προηγούμενη παραγωγή για κάθε πόρο που κατέχει. Το κράτος δεν έχει μια ανεξάρτητη πηγή πλούτου και επομένως δεν μπορεί να είναι η απόλυτη πηγή της ευημερίας, την οποία ισχυρίζεται ότι διευκολύνει. Με άλλα λόγια, για να υπάρχει και να λειτουργεί το κράτος, πρέπει να απαλλοτριώνει πλούτο από την ιδιωτική-παραγωγική οικονομία, επομένως, δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι είναι η απόλυτη βάση του πλούτου και της παραγωγής.

Σε έναν αυτοτροφοδοτούμενο κύκλο, το κράτος πρώτα απαλλοτριώνει τον πλούτο από τα παραγωγικά άτομα μέσω της φορολογίας, στη συνέχεια χρησιμοποιεί ένα μέρος αυτού του πλούτου για την παροχή υπηρεσιών και τέλος επισημαίνει την ύπαρξη αυτών των υπηρεσιών ως απόδειξη ότι ο ίδιος ο πλούτος εξαρτάται τελικά από το κράτος:

1. Οι ιδιώτες δημιουργούν πλούτο μέσω της παραγωγής και της οικειοθελούς ανταλλαγής (αγαθών κι υπηρεσιών).

2. Το κράτος, εκ φύσεως, αποσπά καταναγκαστικά πόρους από ιδιώτες παραγωγούς μέσω της φορολογίας.

3. Το κράτος παρέχει ορισμένες υπηρεσίες ως «δημόσια αγαθά» (π.χ., δρόμους, εθνική άμυνα, αστυνομία, δικαστήρια, συλλογική ασφάλεια), συχνά αφού μονοπωλήσει ή παραγκωνίσει τους εναλλακτικούς παρόχους.

4. Οι ιδιώτες χρησιμοποιούν αυτές τις κρατικές υπηρεσίες, παρά το γεγονός ότι έχουν ήδη υποχρεωθεί να τις χρηματοδοτήσουν.

5. Η ύπαρξη και η χρήση αυτών των υπηρεσιών που χρηματοδοτούνται από τους φορολογούμενους χρησιμοποιείται σαν επίκληση, στη συνέχεια, για να δικαιολογηθεί το κράτος, οι παρεμβάσεις του και ο ισχυρισμός ότι η παραγωγική ανταλλαγή και η δημιουργία αξίας δεν θα υπήρχαν -ή δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν- χωρίς την παροχή των «δημόσιων αγαθών» από το κράτος.

Έτσι, η παραγωγικότητα που προϋποτίθεται από την κρατική δραστηριότητα μετασχηματίζεται ρητορικά σε απόδειξη της αναντικατάστατης φύσης του κράτους.

Στο βιβλίο του «Ανθρώπινη Δράση» , ο Mises σημειώνει κάτι από την κυκλικότητα αυτού του είδους της επιχειρηματολογίας σχετικά με τα κεφαλαιουχικά αγαθά,

Η ιστορία δεν παρέχει κανένα παράδειγμα συσσώρευσης κεφαλαίου που να επιτυγχάνεται από μια κυβέρνηση. Όσον αφορά τις κυβερνήσεις που επένδυσαν στην κατασκευή δρόμων, σιδηροδρόμων και άλλων χρήσιμων δημόσιων έργων, το απαραίτητο κεφάλαιο προερχόταν από τις αποταμιεύσεις των μεμονωμένων πολιτών και το δανειζόταν η κυβέρνηση. Αλλά το μεγαλύτερο μέρος του δημόσιου χρέους δαπανείτο για τις τρέχουσες δαπάνες. Ό,τι είχαν εξοικονομήσει τα άτομα διασκορπιζόταν από την κυβέρνηση.

Επιχειρήματα όπως αυτά που προέβαλαν ο Ομπάμα και η Γουόρεν αντιστρέφουν έμμεσα τον αιτιώδη χαρακτήρα της παραγωγής. Το κράτος μπορεί να παρέχει δρόμους, σχολεία, αστυνομία και υποδομές μόνο αφού πρώτα δημιουργηθούν και συσσωρευτούν οι πόροι εντός της παραγωγικής οικονομίας. Ωστόσο, οι δημόσιες δαπάνες που προκύπτουν στη συνέχεια επικαλούνται σαν απόδειξη ότι η ίδια η ιδιωτική παραγωγή οφείλει την ύπαρξή της στο κράτος.

Μια τέτοια επιχειρηματολογία χρησιμοποιεί κατασκευασμένα στοιχεία — κρατική παροχή αγαθών κι υπηρεσιών μετά από την μονοπώλησή τους — για να αποδείξει το συμπέρασμα της αναγκαιότητας του κράτους, το οποίο υποτέθηκε στα βήματα που δημιούργησαν τα στοιχεία. Η θεωρία των δημόσιων αγαθών παρέχει στη συνέχεια μια συνεχή λειτουργική δικαιολόγηση για τη συνεχιζόμενη ύπαρξη, επέκταση και νομιμότητα του κράτους.

Αξίζει επίσης να αναφερθεί το στοιχείο του κρατικού μονοπωλίου. Το κράτος απαλλοτριώνει την ιδιωτική περιουσία, μονοπωλεί την ασφάλεια, την δικαστική εξουσία και άλλα αγαθά και υπηρεσίες, καταστέλλει ή εκτοπίζει εναλλακτικές λύσεις και στη συνέχεια παρουσιάζεται ως απαραίτητο επειδή δεν υπάρχουν ανταγωνιστές.

Σύνοψη και συμπέρασμα

Για να είμαστε δίκαιοι, και όπως έχει υποστηρίξει και στο παρελθόν ο υποφαινόμενος, οι θεσμικές συνθήκες είναι καθοριστικές για την ανάπτυξη και την διατήρηση του πλούτου: ιδιοκτησιακά δικαιώματα ιδιοκτησίας, ελευθερία συναλλαγών, νομοκρατία, υγιές χρήμα κ.λπ. Όμως, συχνά θεωρείται δεδομένο ότι αυτές είναι αποκλειστικά αποτέλεσμα του θεσμού του σύγχρονου έθνους-κράτους. Ωστόσο, αυτές οι συνθήκες μπορούν να υπάρχουν σε ένα πλαίσιο αποκέντρωσης, όπως στην Ευρώπη και την Αμερική.

Επιπλέον, το επιχείρημα των δημόσιων αγαθών θα μπορούσε να είναι επιχείρημα βαθμού, το οποίο θα ήταν ένα σπειροειδές και όχι κυκλικό επιχείρημα. Για παράδειγμα, το επιχείρημα θα μπορούσε να είναι ότι το κράτος, στην πραγματικότητα, εξαρτάται από τον πλούτο και την παραγωγή της ιδιωτικής-παραγωγικής οικονομίας για έσοδα, αλλά ότι οι συλλογικές υπηρεσίες που παρέχει το κράτος επιτρέπουν μεγαλύτερη παραγωγή πλούτου υπό πιο σταθερές συνθήκες. Αυτό, ωστόσο, απέχει παρασάγγας από το να λέμε στους φορολογούμενους παραγωγούς: «Δεν το χτίσατε εσείς αυτό!» και να ισχυριζόμαστε ότι θα έπρεπε να φορολογούνται περισσότερο.

Με όλα αυτά, ενώ στοιχεία αυτού του επιχειρήματος περί κυκλικότητας κατά των δημόσιων αγαθών υπάρχουν στην αυστρο-φιλελεύθερη βιβλιογραφία - ειδικά στους Bastiat, Mises, Rothbard και Hoppe - και πέραν αυτών, φαίνεται ότι το απλό επιχείρημα περί κυκλικότητας που εμπλέκεται στην ταυτόχρονη εξάρτηση του κράτους από τον πλούτο της ιδιωτικής-παραγωγικής οικονομίας και στον ισχυρισμό ότι τελικά επιτρέπει τον πλούτο της ιδιωτικής-παραγωγικής οικονομίας δεν έχει εκφραστεί πλήρως. Με άλλα λόγια, αυτό το θέμα μπορεί να είναι καλό για περαιτέρω έρευνα. Για παράδειγμα, αξίζει να σημειωθεί εν συντομία ότι η θεωρία των δημόσιων αγαθών εισάγει αρκετές αμφισβητήσιμες ή ατεκμηρίωτες παραδοχές :

1. Οι νεοκλασικές υποθέσεις του τέλειου ανταγωνισμού, της τέλειας γνώσης, των συνθηκών ισορροπίας και της «βέλτιστης παροχής», από τις οποίες συνάγεται η «αποτυχία» της αγοράς·

2. Η «πλάνη της Νιρβάνα», η οποία συνίσταται στη σύγκριση των αγορών του πραγματικού κόσμου με υποθετικά ιδανικά αποτελέσματα, στην αντιμετώπιση των αποκλίσεων από τη θεωρητική βελτιστοποίηση ως «αποτυχία» και, στη συνέχεια, στην εξαγωγή συμπερασμάτων για την ανωτερότητα της πολιτικής παρέμβασης, παρά τα προβλήματα κινήτρων, υπολογισμών, γνώσης και συντονισμού του ίδιου του κράτους.

3. Ότι το κράτος —το οποίο αναγκαστικά αντλεί τους πόρους του από την παραγωγική οικονομία— αποτελεί το ίδιο την πρωταρχική βάση της δημιουργίας πλούτου, της παραγωγής ή της κοινωνικής τάξης·

4. Ότι ορισμένα αγαθά ή υπηρεσίες δεν θα μπορούσαν, δεν θα έπρεπε ή δεν θα μπορούσαν να προκύψουν μέσω εθελούσιων θεσμών χωρίς κρατική παροχή·

5. Ότι η τρέχουσα μονοπωλιακή παροχή ορισμένων υπηρεσιών καταδεικνύει την αναγκαιότητα ή την ανωτερότητα της μονοπωλιακής κρατικής παροχής υπηρεσιών·

6. Ότι αυτή η ίδια η κρατική παροχή αγαθών κι υπηρεσιών δεν έχει εκτοπίσει, απαγορεύσει, παραγκωνίσει ή εμποδίσει την εμφάνιση ανταγωνιστικών εθελούσιων θεσμών.

7. Ότι η χρήση υπηρεσιών που χρηματοδοτούνται από τους φόρους συνεπάγεται την σιωπηρή συναίνεση προς την πολιτική τάξη που τις χρηματοδοτεί και τις μονοπωλεί·

8. Ότι η αδυναμία ενός ατόμου να φανταστεί μια εθελοντική ή βασισμένη στην αγορά λύση δικαιολογεί την καταναγκαστική παρέμβαση του κράτους

Αυτά τα επιχειρήματα προϋποθέτουν την αναγκαιότητα της κρατικής παροχής αντί να την αποδεικνύουν.

Share

[Πηγή άρθρου: The Public Goods Circular Argument]

Ετικέτες: Εθνικοσοσιαλισμός, Σοσιαλισμός, Ιστορία
Άρθρο του John Kennedy, δημοσιευμένο στις 7/5/2022

Όταν ο μέσος άνθρωπος σκέφτεται τους Ναζί, αυτό που του έρχεται συχνά στο μυαλό είναι ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος, το Ολοκαύτωμα και οι εξεγερτικές ομιλίες μίσους. Ωστόσο, οι εθνικοσοσιαλιστές είχαν επίσης οικονομικές και πολιτικές πολιτικές, πολιτικές που πολλοί απλά υποθέτουν ότι ήταν είτε της ελεύθερης αγοράς είτε έργα δημοσίων έργων τύπου New Deal, όπως η Autobahn. Όμως η ναζιστική πολιτική δεν ήταν τόσο ξεκάθαρη.

Οι Ναζί ήταν σοσιαλιστές και αυτό φάνηκε σε πολλές από τις πολιτικές που εφάρμοσαν μετά την ανάληψη της εξουσίας το 1933. Πρώτον, όπως και οι Σοβιετικοί, οι Ναζί ξεκίνησαν έναν πόλεμο κατά της ατομικής ιδιοκτησίας. Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα περιορίστηκαν σοβαρά από τον εθνικοσοσιαλισμό στο όνομα της δημόσιας ευημερίας.

Πώς πολέμησαν οι εθνικοσοσιαλιστές την ιδιωτική ιδιοκτησία στη Γερμανία; Το πρώτο βήμα έγινε λίγο μετά την ανάληψη του ελέγχου από τους Ναζί, όταν κατήργησαν την ατομική ιδιοκτησία. Το άρθρο 153 του Συντάγματος της Βαϊμάρης εγγυόταν την ατομική ιδιοκτησία, με την απαλλοτρίωση να γίνεται μόνο στο πλαίσιο της νόμιμης διαδικασίας, αλλά το άρθρο αυτό ακυρώθηκε με διάταγμα στις 28 Φεβρουαρίου 1933.

Έτσι, η νέα εθνικοσοσιαλιστική κυβέρνηση είχε τον πλήρη έλεγχο της ιδιωτικής ιδιοκτησίας στη Γερμανία. Αν και δεν πήραν τον πλήρη έλεγχο της γης, όπως έκαναν οι Μπολσεβίκοι στη Ρωσία το 1917, οι Ναζί εξέδωσαν ποσοστώσεις για τις βιομηχανίες και τα αγροκτήματα και αργότερα αναδιοργάνωσαν όλη τη βιομηχανία σε εταιρείες που διοικούνταν από μέλη του Ναζιστικού Κόμματος.

Ο πόλεμος κατά των επιχειρήσεων

Ο Peter Temin έγραψε γι' αυτό στο βιβλίο του Soviet and Nazi Economic Planning, αναφέροντας:

Και οι δύο κυβερνήσεις αναδιοργάνωσαν τη βιομηχανία σε μεγαλύτερες μονάδες, φαινομενικά για να αυξήσουν τον κρατικό έλεγχο της οικονομικής δραστηριότητας. Οι Ναζί αναδιοργάνωσαν τη βιομηχανία σε 13 διοικητικές ομάδες με μεγαλύτερο αριθμό υποομάδων, για να δημιουργήσουν μια ιδιωτική ιεραρχία για τον κρατικό έλεγχο. Το κράτος μπορούσε επομένως να κατευθύνει τις δραστηριότητες μιας επιχείρησης χωρίς να αποκτήσει άμεση ιδιοκτησία των επιχειρήσεων. Η προϋπάρχουσα τάση για τη δημιουργία καρτέλ ενθαρρύνθηκε, ώστε να εξαλειφθεί ο ανταγωνισμός που θα αποσταθεροποιούσε τις τιμές.

Οι Ναζί, ειρωνικά, ονόμασαν αυτή την αναδιοργάνωση «ιδιωτικοποίηση», αν και οι ιδιοκτήτες αυτών των εταιρειών είτε απομακρύνθηκαν από τις θέσεις των διοικητικών συμβουλίων και αντικαταστάθηκαν από μέλη του Ναζιστικού Κόμματος είτε ξεπουλήθηκαν και έγιναν μέλη του Ναζιστικού Κόμματος. Σε αυτές περιλαμβάνονταν η IG Farben και το εργοστάσιο αεροσκαφών Junkers. Η IG Farben ήταν μια χημική εταιρεία που ιδρύθηκε το 1925 από τους Carl Bosch και Carl Duisberg, οι οποίοι ήταν και οι δύο Εβραίοι, και είχε κεφαλαιοποίηση περίπου ένα δισεκατομμύριο μάρκα μέχρι το 1926. Μέχρι το 1938, όλοι οι Εβραίοι εργαζόμενοι της εταιρείας είχαν εκκαθαριστεί και το εποπτικό συμβούλιο είχε αντικατασταθεί από Ναζί (βλ. το βιβλίο του Joseph Borkin The Crime and Punishment of I.G. Farben).

Η IG Farben ήταν ένα σαφές παράδειγμα της αναδιοργάνωσης της βιομηχανίας που ανέλαβαν οι Ναζί προς όφελός τους. Η Sybille Steinbacher, καθηγήτρια μελετών του Ολοκαυτώματος, έγραψε για τη σύμπραξη δημόσιου και ιδιωτικού τομέα στο βιβλίο της Auschwitz, αναφέροντας:

Ο Otto Ambros και ο διευθυντής της IG Farben Fritz ter Meer πραγματοποίησαν μια συνάντηση στο Βερολίνο με τον Carl Krauch, ο οποίος δεν ήταν μόνο μέλος του διοικητικού συμβουλίου της IG Farben, αλλά και μέλος του κύκλου των βιομηχάνων γύρω από τον Reichsfurhrer-SS, γνωστού ως «Κύκλος Φίλων του Χίμλερ».

Μετά την ανάληψη της εξουσίας από τους Ναζί, αυτού του είδους η συνεργασία ήταν συνηθισμένη. Οι ιδιωτικές επιχειρήσεις έγιναν απλώς δημόσιοι οργανισμοί και οι βιομήχανοι που αντιστάθηκαν στους ναζιστές κομισάριους και τις πολιτικές τους απομακρύνθηκαν από τις θέσεις τους και οι επιχειρήσεις τους κατασχέθηκαν.

Το εργοστάσιο αεροσκαφών Junkers δεν τα πήγε πολύ καλύτερα, σύμφωνα με τον Temin, ο οποίος έγραψε:

Ο καθηγητής Junkers του εργοστασίου αεροπλάνων Junkers αρνήθηκε να ακολουθήσει τις προσφορές της κυβέρνησης το 1934. Οι Ναζί ανέλαβαν κατόπιν το εργοστάσιο, αποζημιώνοντας τον Junkers για την απώλειά του. Αυτό ήταν το πλαίσιο στο οποίο γίνονταν οι διαπραγματεύσεις για άλλες συμβάσεις.

Αυτός ο ναζιστικός πόλεμος κατά των επιχειρήσεων έκανε τους βιομηχάνους και άλλους επιχειρηματίες να ανησυχούν ότι θα τους έκλεβαν τα προς το ζην, όπως εξηγεί ο Günter Reimann στο βιβλίο του The Vampire Economy.

Ο Reimann παραθέτει μια επιστολή ενός Γερμανού επιχειρηματία προς έναν Αμερικανό επιχειρηματία:

Η διαφορά μεταξύ αυτού και του ρωσικού (σ.σ. κομμουνιστικού) συστήματος είναι πολύ μικρότερη από ό,τι νομίζετε, παρά το γεγονός ότι επισήμως εξακολουθούμε να είμαστε ανεξάρτητοι επιχειρηματίες.

Η επιστολή συνεχίζει:

Ορισμένοι επιχειρηματίες έχουν μάλιστα αρχίσει να μελετούν τις μαρξιστικές θεωρίες, ώστε να κατανοήσουν καλύτερα το σημερινό οικονομικό σύστημα.

Αυτός ο Γερμανός επιχειρηματίας παραπονέθηκε επίσης για τις «αυθαίρετες κυβερνητικές αποφάσεις σχετικά με την ποσότητα, την ποιότητα και τις τιμές των ξένων πρώτων υλών». Ωστόσο οι επιχειρηματίες δεν ήταν τα μόνα μέλη του ιδιωτικού τομέα που αντιμετώπιζαν τεράστια γραφειοκρατία και έλεγχο. Το ίδιο αντιμετώπιζαν και οι αγρότες.

Ο πόλεμος κατά της γεωργίας

Όταν οι Ναζί ανέβηκαν στην εξουσία το 1933, ένα σημαντικό ενδιαφέρον τους ήταν ο Lebensbraum (ζωτικός χώρος) για τον «καθαρό» Γερμανό πολίτη. Ο καθηγητής Adam Tooze μιλάει για το «κληρονομημένο αγρόκτημα» στο βιβλίο του Wages of Destruction:

Για τον σκοπό της προστασίας της αγροτιάς ως «αιμοδότη του γερμανικού λαού», ο νόμος πρότεινε τη δημιουργία μιας νέας κατηγορίας αγροτικών εκμεταλλεύσεων, την Erbhof (κληρονομική εκμετάλλευση), προστατευμένη από κάθε χρέος και προστατευμένη από τις δυνάμεις της αγοράς.

Αυτά τα αγροκτήματα έπρεπε να μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά για να διατηρείται το έδαφος «καθαρό» και οι αξιωματούχοι του Ράιχ πίστευαν ακόμη ότι «οι αγρότες του Erbhof θα έπρεπε να αναλάβουν την συλλογική ευθύνη για τα χρέη του ενός προς τον άλλο». Αυτή η πολιτική εισήχθη και υποστηρίχθηκε από την κεντρική τράπεζα του Ράιχ και τους αξιωματούχους του Reichsnährstand (RNS, Κρατική Εταιρεία Τροφίμων).

Οι επιδοτήσεις των τιμών των γεωργικών προϊόντων ήταν επίσης συνήθεις στο ναζιστικό Ράιχ, ακόμη και πριν ξεσπάσει ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος. Το RNS δημιουργήθηκε για να καθορίζει τις τιμές και να καθιερώσει ελέγχους παραγωγής στη γεωργία. Στο βιβλίο του Hitler's Beneficiaries, ο Γερμανός ιστορικός Götz Aly περιγράφει τα μέτρα που έλαβε η γερμανική κυβέρνηση στον αγροτικό τομέα.

Ο Götz αναφέρει: «Οι τιμές που πληρώνονταν οι παραγωγοί για το γάλα και τις πατάτες αυξήθηκαν κατά 25 έως 35 τοις εκατό κατά τη διάρκεια του πολέμου». Αυτές οι επιδοτήσεις θα προκαλούσαν ελλείψεις ήδη από τον Αύγουστο του 1939, όταν επιβλήθηκε δελτίο κρέατος και αυγών, για να παραμείνει η βιομηχανία επικεντρωμένη στην παραγωγή σιτηρών.

Η ζωή στην προπολεμική Γερμανία

Στα σχολικά εγχειρίδια ιστορίας του λυκείου, πολύ λίγες σελίδες είναι αφιερωμένες στην προπολεμική Γερμανία (1933-39). Ωστόσο, δύο λεπτομέρειες καλύπτονται πάντα: η Νύχτα των Σπασμένων Κρυστάλλων (Kristallnacht), κατά την οποία βανδαλίστηκαν και καταστράφηκαν χιλιάδες εβραϊκές επιχειρήσεις, και η Autobahn, ένα τεράστιο πρόγραμμα δημοσίων έργων που βελτίωσε πολλές ζωές και διευκόλυνε τις μετακινήσεις.

Εξαιτίας αυτού, οι άνθρωποι μπορεί να καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι η προπολεμική ζωή ήταν κακή για τους Εβραίους, αλλά ευεργετική για τους μη Εβραίους πολίτες. Είναι αλήθεια ότι οι Εβραίοι υπέφεραν πάρα πολύ, όχι μόνο κοινωνικά αλλά και οικονομικά. Στις αρχές του 1933, υπολογίζεται ότι υπήρχαν εκατό χιλιάδες εβραϊκές επιχειρήσεις, ενώ το 1938 είχαν απομείνει μόνο 39.552. Την ίδια χρονιά, επιβλήθηκε εισφορά κεφαλαίου στους Εβραίους- έπρεπε να δηλώσουν όλα τα περιουσιακά τους στοιχεία στην τοπική εφορία, η οποία τους επέβαλε εισφορά κεφαλαίου ύψους 20 τοις εκατό και αργότερα 25 τοις εκατό.

Αλλά και για τους απλούς μη Εβραίους πολίτες, η ζωή ήταν επίσης δύσκολη. Οι ιδιωτικές διαπραγματεύσεις πώλησης υπόκειντο σε επίσημους κανόνες, οι οποίοι όριζαν τις τιμές πώλησης για οποιοδήποτε αγαθό κατείχε κάποιος. Αν ένας έμπορος ήθελε να αυξήσει τις τιμές του, έπρεπε να πάρει ειδική άδεια από έναν κομισάριο τιμών, ο οποίος χρειαζόταν μια λεπτομερή δήλωση αναγκαιότητας και άλλα στοιχεία, όπως το κόστος παραγωγής και διανομής.

Το βιβλίο War and Economy in the Third Reich του R.J. Overy και το βιβλίο Third Reich in Power του Richard Evans μιλούν για τις ελλείψεις που προέκυψαν από τις βιομηχανίες σε αυτές τις περιόδους. Το 1936, οι χαλυβουργοί της Γερμανίας παρήγαγαν μόνο το 26% των εγχώριων αναγκών παραγωγής της Γερμανίας. Η γερμανική κυβέρνηση το 1937 ενθάρρυνε τους πολίτες να παραδίδουν τα παλιοσίδερα και την ίδια χρονιά, οι αρχές, συμπεριλαμβανομένης της Χιτλερικής Νεολαίας, έψαχναν τα σπίτια των ανθρώπων για παλιά μεταλλικά κλειδιά.

Το μέταλλο διατίθετο αυστηρά με δελτίο και επιβάλλονταν πρόστιμα στους εργολάβους οικοδομών που εγκαθιστούσαν μεταλλικούς σωλήνες κεντρικής θέρμανσης. Οι σιδερένιοι στύλοι και τα κάγκελα αντικαταθίσταντο από ξύλινα, αλλά αυτό σταμάτησε όταν εμφανίστηκε έλλειψη ξύλου, η οποία οδήγησε επίσης σε έλλειψη χαρτιού.

Όλα αυτά συνέβησαν το 1937, δύο χρόνια πριν από τον πόλεμο. Τα οικοδομικά έργα έπρεπε να περιορίσουν τη χρήση ξύλου και οι άνθρωποι ενθαρρύνονταν να καίνε τύρφη αντί για ξύλο. Ακόμα και ο άνθρακας ήταν με δελτίο. Όλες οι βιομηχανίες που βρίσκονταν υπό έλεγχο τιμών βρίσκονταν στην ίδια κατάσταση, όπως η γεωργία, όπου οι ελλείψεις σε αυγά και γαλακτοκομικά οδήγησαν στη διανομή δελτίων σίτισης.

Συμπέρασμα

Η ναζιστική κυβέρνηση ανέλαβε τον έλεγχο της οικονομίας, πράγμα που αναμένει κανείς από τον σοσιαλισμό.

Δυστυχώς, η οικονομία των ΗΠΑ (σ.σ. και ακόμα περισσότερο της Ε.Ε.) σήμερα έχει ομοιότητες με τη ναζιστική οικονομία, από τις τεράστιες επιδοτήσεις μέχρι τον έλεγχο των τιμών, ενώ οι υποστηρικτές της οικονομίας των «κοινωνικών εταίρων» (βλ. WEF) προβάλλουν ακόμη πιο παράλογες απαιτήσεις. Η ιστορία μας λέει πού οδηγούν αυτές οι πολιτικές: στο δρόμο προς τη δουλεία.

Share

[Πηγή άρθρου: Yes, They Were Socialists: How the Nazis Waged War on Private Property]

Ετικέτες: Πολιτισμικός μαρξισμός, ΜΜΕ και Πολιτισμός
9/1/2019 • Άρθρο του Allen Mendenhall

Ο Samuel Moyn, καθηγητής Νομικής στο Yale, ρώτησε πρόσφατα : «Τι είναι ο «πολιτισμικός μαρξισμός»;» Η απάντησή του: «Τίποτα τέτοιο δεν υπάρχει στην πραγματικότητα». Ο Moyn αποδίδει τον όρο πολιτισμικός μαρξισμός στην «αχαλίνωτη φαντασία της εναλλακτικής δεξιάς (alt-right)», ισχυριζόμενος ότι εμπλέκει παράλογες θεωρίες συνωμοσίας και ότι «διαχέεται εδώ και χρόνια μέσα από τους παγκόσμιους υπονόμους του μίσους».

Ο Alexander Zubatov, δικηγόρος που γράφει στην Tablet, αντέτεινε ότι «ο κάπως ασαφής και αμφισβητούμενος» όρος πολιτιστικός μαρξισμός «κυκλοφορεί για πάνω από σαράντα χρόνια». Επιπλέον, έχει «απόλυτα αξιοσέβαστες χρήσεις έξω από τα σκοτεινά, υγρά σιλό της ακροδεξιάς». Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο πολιτιστικός μαρξισμός δεν είναι ούτε «συνωμοσία» ούτε «απλή δεξιά «φαντασμαγορία»», αλλά ένα «συνεκτικό πνευματικό πρόγραμμα, ένας αστερισμός επικίνδυνων ιδεών».

Σε αυτή τη συζήτηση, συντάσσομαι με τον Zubatov. Να γιατί:

Παρά το εκπληκτικό εύρος των αντιπαραθέσεων και των νοημάτων που του αποδίδονται, ο πολιτισμικός μαρξισμός (ο όρος και το κίνημα) έχει μια βαθιά, σύνθετη ιστορία στη Θεωρία. Η λέξη «Θεωρία» (με κεφαλαίο Θ) είναι η γενική επικεφαλίδα για την έρευνα στους ερμηνευτικούς κλάδους των ανθρωπιστικών επιστημών, γνωστούς ως πολιτισμικές και κριτικές σπουδές, λογοτεχνική κριτική και λογοτεχνική θεωρία — καθένας από τους οποίους περιλαμβάνει μια ποικιλία προσεγγίσεων από τη φαινομενολογική έως την ψυχαναλυτική. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η Θεωρία διδάσκεται και εφαρμόζεται συνήθως στα τμήματα Φιλολογίας, αν και η επιρροή της είναι αισθητή σε όλες τις ανθρωπιστικές επιστήμες.

Μια σύντομη γενεαλογία διαφορετικών σχολών Θεωρίας — οι οποίες προήλθαν εκτός των τμημάτων της Φιλολογίας, μεταξύ φιλοσόφων και κοινωνιολόγων για παράδειγμα, αλλά έγιναν μέρος των βασικών προγραμμάτων σπουδών των τμημάτων Φιλολογίας — δείχνει όχι μόνο ότι ο πολιτισμικός μαρξισμός είναι ένα φαινόμενο που μπορεί να κατονομάσει και να περιγράψει κανείς, αλλά και ότι εξαπλώνεται πέρα ​​από την ακαδημαϊκή κοινότητα.

Οι μελετητές που ασχολούνται με τη Θεωρία είναι εύλογα καχύποπτοι απέναντι στις ωμές, μεροληπτικές απεικονίσεις του πεδίου τους. Παρ’ όλα αυτά, αυτοί οι τομείς διατηρούν στοιχεία του Μαρξισμού που, κατά την άποψή μου, απαιτούν έναν ενισχυμένο και διαρκή έλεγχο. Δεδομένων των εκτιμήσεων ότι ο κομμουνισμός σκότωσε πάνω από 100 εκατομμύρια ανθρώπους, πρέπει να συζητήσουμε ανοιχτά και ειλικρινά εκείνα τα ρεύματα του Μαρξισμού που διατρέχουν διαφορετικούς τρόπους ερμηνείας και σχολές σκέψης. Για να αποφύγουμε, επιπλέον, τη συνενοχή, πρέπει να αναρωτηθούμε εάν και γιατί οι μαρξιστικές ιδέες, όσο εξασθενημένες κι αν είναι, εξακολουθούν να παρακινούν κορυφαίους μελετητές και να εξαπλώνονται στην ευρύτερη κουλτούρα.

Τα τμήματα Φιλολογίας εμφανίστηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, εισάγοντας ολοένα και πιο επαγγελματικές σπουδές λογοτεχνίας και άλλων μορφών αισθητικής έκφρασης. Καθώς η φιλολογία έγινε ξεχωριστός πανεπιστημιακός κλάδος με το δικό της πρόγραμμα σπουδών, απομακρύνθηκε από τη μελέτη της βρετανικής λογοτεχνίας και των κανονικών έργων της δυτικής παράδοσης στη μετάφραση και στράφηκε προς τις φιλοσοφίες που καθοδηγούν την ερμηνεία των κειμένων.

Αν και μια σύντομη, εκτεταμένη επισκόπηση των όσων ακολούθησαν μπορεί να μην ικανοποιήσει όσους ασχολούνται με το θέμα, παρέχει σε άλλους το σχετικό υπόβαθρο.

Η Νέα Κριτική

Η πρώτη μεγάλη σχολή που καθιερώθηκε στα τμήματα αγγλικής φιλολογίας ήταν η Νέα Κριτική. Το αντίστοιχο της ήταν ο ρωσικός φορμαλισμός, που χαρακτηριζόταν από προσωπικότητες όπως ο Βίκτορ Σκλόφσκι και ο Ρόμαν Γιάκομπσον, οι οποίοι επιχείρησαν να διακρίνουν τα λογοτεχνικά κείμενα από άλλα κείμενα, εξετάζοντας ποιες ιδιότητες έκαναν τις γραπτές αναπαραστάσεις ποιητικές, συναρπαστικές, πρωτότυπες ή συγκινητικές και όχι απλώς πρακτικές ή χρηστικές.

Μια τέτοια ιδιότητα ήταν η ανοικειοποίηση. Με άλλα λόγια, η λογοτεχνία ανοικειοποιεί τη γλώσσα χρησιμοποιώντας ήχο, σύνταξη, μεταφορά, παρήχηση, ομοφωνία και άλλα ρητορικά μέσα.

Η Νέα Κριτική, η οποία ήταν κυρίως παιδαγωγική, έδινε έμφαση στην προσεκτική ανάγνωση, υποστηρίζοντας ότι οι αναγνώστες που αναζητούν νόημα πρέπει να απομονώνουν το υπό εξέταση κείμενο από εξωτερικούς παράγοντες όπως η πρόθεση του συγγραφέα, η βιογραφία του ή το ιστορικό του πλαίσιο. Αυτή η μέθοδος είναι παρόμοια με τη νομική κειμενοκρατία, όπου οι δικαστές εξετάζουν αυστηρά τη γλώσσα ενός νόμου, όχι την ιστορία ή την πρόθεση της νομοθεσίας, για να ερμηνεύσουν τη σημασία ή το νόημα αυτού του νόμου. Οι Νέοι Κριτικοί επινόησαν τον όρο «σκόπιμη πλάνη» για να αναφερθούν στην αναζήτηση της σημασίας ενός κειμένου οπουδήποτε εκτός από το ίδιο το κείμενο. Η Νέα Κριτική συνδέεται με τους John Crowe Ransom, Cleanth Brooks, I.A. Richards και T.S. Eliot. Κατά κάποιο τρόπο, όλες οι μεταγενέστερες σχολές Θεωρίας αποτελούν απαντήσεις ή αντιδράσεις στη Νέα Κριτική.

Δομισμός (Στρουκτουραλισμός) και Μεταδομισμός

Ο δομισμός διαπέρασε τους γαλλικούς διανοητικούς κύκλους τη δεκαετία του 1960. Μέσω του δομισμού, στοχαστές όπως ο Μισέλ Φουκώ, ο Ζακ Λακάν, η Τζούλια Κρίστεβα και ο Λουί Αλτουσέρ εισήγαγαν την αριστερή πολιτική στην μελέτη των λογοτεχνικών κειμένων. Ο δομισμός έχει τις ρίζες του στη γλωσσολογία του Φερδινάνδου ντε Σωσσύρ, ενός Ελβετού γλωσσολόγου που παρατήρησε πώς τα γλωσσικά σημάδια διαφοροποιούνται μέσα σε ένα σύστημα γλώσσας. Όταν λέμε ή γράφουμε κάτι, το κάνουμε σύμφωνα με κανόνες και συμβάσεις στις οποίες λειτουργεί και το αναμενόμενο κοινό μας. Η υπονοούμενη τάξη που χρησιμοποιούμε και επικοινωνούμε είναι η «δομή» που αναφέρεται στον δομισμό.

Ο Γάλλος ανθρωπολόγος Κλοντ Λεβί-Στρος επέκτεινε τις ιδέες του Σωσσύρ σχετικά με το γλωσσικό σημείο στον πολιτισμό, υποστηρίζοντας ότι οι πεποιθήσεις, οι αξίες και τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα μιας κοινωνικής ομάδας λειτουργούν σύμφωνα με ένα σύνολο σιωπηρά γνωστών κανόνων. Αυτές οι δομές αποτελούν τον «λόγο», έναν όρο που περιλαμβάνει πολιτισμικούς κανόνες και όχι μόνο γλωσσικές πρακτικές.

Από τον δομισμό και τον μεταδομισμό αναδύθηκε ο Δομικός Μαρξισμός, μια σχολή σκέψης που συνδέεται με τον Αλτουσέρ και αναλύει τον ρόλο του κράτους στη διαιώνιση της κυριαρχίας της άρχουσας τάξης, των καπιταλιστών.

Μαρξισμός και Νεομαρξισμός

Στις δεκαετίες του 1930 και του 1940, η Σχολή της Φρανκφούρτης διέδωσε το είδος του έργου που συνήθως χαρακτηρίζεται ως «πολιτισμικός μαρξισμός». Προσωπικότητες που εμπλέκονται ή συνδέονται με αυτή τη σχολή περιλαμβάνουν τους Έριχ Φρομ, Τέοντορ Αντόρνο, Μαξ Χορκχάιμερ, Χέρμπερτ Μαρκούζε και Βάλτερ Μπένγιαμιν. Αυτοί οι άνδρες αναθεώρησαν, επαναπροσδιόρισαν και επέκτειναν τον κλασικό μαρξισμό δίνοντας έμφαση στον πολιτισμό και την ιδεολογία, ενσωματώνοντας γνώσεις από αναδυόμενους τομείς όπως η ψυχανάλυση και ερευνώντας την άνοδο των μαζικών μέσων ενημέρωσης και της μαζικής κουλτούρας.

Δυσαρεστημένοι με τον οικονομικό ντετερμινισμό και την απατηλή συνοχή του ιστορικού υλισμού —και εξαντλημένοι από τις αποτυχίες των σοσιαλιστικών και κομμουνιστικών κυβερνήσεων— αυτοί οι στοχαστές αναπροσάρμοσαν τις μαρξιστικές τακτικές και τις προκείμενες με τον δικό τους τρόπο, χωρίς να αποκηρύξουν εντελώς τα μαρξιστικά σχέδια ή τις φιλοδοξίες.

Ξεκινώντας από τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, ακαδημαϊκοί όπως ο Terry Eagleton και ο Fredric Jameson ασπάστηκαν ρητά τον Μαρξισμό. Απέρριψαν τις Νεοκριτικές προσεγγίσεις που διαχώριζαν τη λογοτεχνία από τον πολιτισμό, τονίζοντας ότι η λογοτεχνία αντανακλούσε το ταξικό και οικονομικό συμφέρον, τις κοινωνικές και πολιτικές δομές και την εξουσία. Συνεπώς, εξέτασαν πώς τα λογοτεχνικά κείμενα αναπαρήγαγαν (ή υπονόμευαν) τις πολιτισμικές ή οικονομικές δομές και συνθήκες.

Ο Σλάβοϊ Ζίζεκ αναμφισβήτητα έχει κάνει περισσότερα από οποιοδήποτε μέλος της Σχολής της Φρανκφούρτης για να ενσωματώσει την ψυχανάλυση σε εκδοχές του μαρξισμού. «Η ακαδημαϊκή έρευνα του Ζίζεκ κατέχει ιδιαίτερα υψηλή θέση στην πολιτισμική κριτική που επιδιώκει να εξηγήσει τις τομές μεταξύ ψυχανάλυσης και μαρξισμού», έγραψε η ακαδημαϊκός Έριν Λάμπι. 1 Πρόσθεσε: «Τα πληθωρικά γραπτά του Ζίζεκ για την ιδεολογία, που αποκαλύπτουν τις σχέσεις μεταξύ ψυχανάλυσης και μαρξισμού, έχουν αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζεται και πραγματοποιείται η λογοτεχνική και πολιτισμική κριτική σε βαθμό που οι περισσότεροι μελετητές δεν μπορούν πλέον να εμμένουν στην προηγούμενη αντίληψη ότι τα δύο πεδία βρίσκονται σε αντίθεση». 2 Ο Ζίζεκ είναι απλώς ένας από τους πολλούς Ευρωπαίους φιλοσόφους των οποίων οι μαρξιστικές και μαρξιστικά επηρεασμένες προβλέψεις τραβούν την προσοχή των Αμερικανών ακαδημαϊκών.

Αποδόμηση

Ο Ζακ Ντεριντά αναγνωρίζεται ως ο ιδρυτής της αποδόμησης. Δανείστηκε από τη θεωρία του Σωσσύρ ότι η σημασία ενός γλωσσικού σημείου εξαρτάται από τη σχέση του με το αντίθετό του ή με πράγματα από τα οποία διαφέρει. Για παράδειγμα, η σημασία του αρσενικού εξαρτάται από την έννοια του θηλυκού· η σημασία του χαρούμενου εξαρτάται από την έννοια του λυπημένου· και ούτω καθεξής. Έτσι, η θεωρητική διαφορά μεταξύ δύο αντίθετων, ή δυαδικών, όρων τους ενώνει στη συνείδησή μας. Και το ένα δυαδικό στοιχείο είναι προνομιούχο ενώ το άλλο υποτιμάται. Για παράδειγμα, το «όμορφο» είναι προνομιούχο έναντι του «άσχημου» και το «καλό» έναντι του «κακού».

Το αποτέλεσμα είναι μια ιεραρχία δυαδικών στοιχείων που είναι εξαρτώμενα από τα συμφραζόμενα ή αυθαίρετα, σύμφωνα με τον Ντεριντά, και δεν μπορούν να είναι σταθερά ή καθορισμένα στο χρόνο και τον χώρο. Αυτό συμβαίνει επειδή το νόημα υπάρχει σε μια κατάσταση ρευστότητας, χωρίς ποτέ να γίνεται μέρος ενός αντικειμένου ή μιας ιδέας.

Ο ίδιος ο Ντεριντά, έχοντας ξαναδιαβάσει το Κομμουνιστικό Μανιφέστο, αναγνώρισε την «φασματική» προώθηση ενός «πνεύματος» του Μαρξ και του Μαρξισμού. 3 Αν και η λεγόμενη «στοιχειολογία» του Ντεριντά αποκλείει τις μεσσιανικές μετα-αφηγήσεις του ανεκπλήρωτου μαρξισμού, οι σχολιαστές έχουν διασώσει από τον Ντεριντά έναν τροποποιημένο μαρξισμό για το κλίμα του σημερινού «ύστερου καπιταλισμού».

Ο Ντεριντά χρησιμοποίησε τον όρο diffèrance για να περιγράψει την αόριστη διαδικασία που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι για να προσδώσουν νόημα σε αυθαίρετα σημεία, ακόμη και αν τα σημεία - οι κώδικες και οι γραμματικές δομές της επικοινωνίας - δεν μπορούν να αναπαραστήσουν επαρκώς ένα πραγματικό αντικείμενο ή ιδέα στην πραγματικότητα. Οι θεωρίες του Ντεριντά είχαν ευρύ αντίκτυπο που επέτρεψε σε αυτόν και τους οπαδούς του να εξετάσουν τα γλωσσικά σημεία και τις έννοιες που δημιουργούνται από αυτά τα σημεία, πολλά από τα οποία ήταν κεντρικά στη δυτική παράδοση και τον δυτικό πολιτισμό. Για παράδειγμα, η κριτική του Ντεριντά για τον λογοκεντρισμό αμφισβητεί σχεδόν όλα τα φιλοσοφικά θεμέλια που προέρχονται από την Αθήνα και την Ιερουσαλήμ.

Νέος Ιστορικισμός

Ο Νέος Ιστορικισμός, μια πολύπλευρη προσπάθεια, συνδέεται με τον μελετητή του Σαίξπηρ, Στίβεν Γκρίνμπλατ. Εξετάζει τις ιστορικές δυνάμεις και συνθήκες με ένα δομιστικό και μεταδομιστικό μάτι, αντιμετωπίζοντας τα λογοτεχνικά κείμενα ως προϊόντα αλλά και ως παράγοντες που συμβάλλουν στον λόγο και στις διαλογικές κοινότητες. Βασίζεται στην ιδέα ότι η λογοτεχνία και η τέχνη κυκλοφορούν μέσω του λόγου και διαμορφώνουν και αποσταθεροποιούν τους πολιτισμικούς κανόνες και θεσμούς.

Οι νέοι ιστορικιστές διερευνούν το πώς οι λογοτεχνικές αναπαραστάσεις ενισχύουν τις δομές εξουσίας ή λειτουργούν ενάντια στα εδραιωμένα προνόμια, αντλώντας συμπεράσματα από το παράδοξο του Φουκώ ότι η εξουσία αναπτύσσεται όταν ανατρέπεται επειδή είναι σε θέση να επαναβεβαιωθεί έναντι του ανατρεπτικού ατόμου ή να δράσει ως επίδειξη ισχύος. Ο μαρξισμός και ο υλισμός συχνά εμφανίζονται όταν οι νέοι ιστορικιστές επιδιώκουν να αναδείξουν κείμενα και συγγραφείς (ή λογοτεχνικές σκηνές και χαρακτήρες) όσον αφορά τις επιπτώσεις τους στον πολιτισμό, την τάξη και την εξουσία. Οι νέοι ιστορικιστές επικεντρώνονται σε άτομα χαμηλής τάξης ή περιθωριοποιημένα, παρέχοντάς τους φωνή ή περιθώρια δράσης και δίνοντάς τους την απαιτούμενη προσοχή. Αυτή η πολιτική αποκατάσταση, ενώ ισχυρίζεται ότι παρέχει πλαίσιο, ενέχει τον κίνδυνο να προβάλει σύγχρονες ανησυχίες σε έργα που βρίσκονται σε μια συγκεκριμένη κουλτούρα και ιστορική στιγμή.

Σύμφωνα με τα λόγια του (σ.σ. φιλελεύθερου) κριτικού λογοτεχνίας Πολ Κάντορ (Paul Cantor), «Υπάρχει διαφορά μεταξύ των πολιτικών προσεγγίσεων στη λογοτεχνία και των πολιτικοποιημένων προσεγγίσεων, δηλαδή μεταξύ εκείνων που λαμβάνουν ορθά υπόψη την κεντρικότητα των πολιτικών ανησυχιών σε πολλά κλασικά λογοτεχνικά έργα, και εκείνων που επιδιώκουν εσκεμμένα να επανερμηνεύσουν και να αναδημιουργήσουν εικονικά ταξικά έργα υπό το πρίσμα των σύγχρονων πολιτικών ατζεντών». 4

Ο πολιτισμικός μαρξισμός είναι πραγματικός

Μεγάλο μέρος της κατακραυγής για τον πολιτισμικό μαρξισμό είναι εξωφρενικό, αβάσιμο και συνωμοσιολογικό. Κάποια από αυτά απλοποιούν, αγνοούν ή υποβαθμίζουν τις ρωγμές και τις εντάσεις μεταξύ των αριστερών ομάδων και ιδεών. Ο πολιτισμικός μαρξισμός δεν μπορεί να αναχθεί, για παράδειγμα, σε «πολιτική ορθότητα» ή «πολιτική των ταυτοτήτων». (Συνιστώ το σύντομο άρθρο του Andrew Lynn με τίτλο «Cultural Marxism» στο τεύχος του φθινοπώρου 2018 του The Hedgehog Review για μια συνοπτική κριτική των πρόχειρων και παρανοϊκών προσεγγίσεων του πολιτισμικού μαρξισμού.)

Παρ’ όλα αυτά, ο Μαρξισμός διαπερνά τη Θεωρία, παρά τον ανταγωνισμό μεταξύ των διαφόρων ιδεών που καλύπτονται από αυτήν την ευρεία ετικέτα. Μερικές φορές αυτός ο Μαρξισμός είναι αυτονόητος· άλλες φορές, είναι υπολειμματικός και υπονοούμενος. Σε κάθε περίπτωση, έχει αποκτήσει έναν ξεχωριστό αλλά εξελισσόμενο χαρακτήρα καθώς οι λογοτεχνικοί μελετητές έχουν αναδιατυπώσει τον κλασικό Μαρξισμό για να εξηγήσουν τη σχέση της λογοτεχνίας και του πολιτισμού με την τάξη, την εξουσία και τον λόγο.

Φεμινισμός, σπουδές φύλου, κριτική θεωρία της φυλής, μετα-αποικιοκρατία, σπουδές αναπηρίας — αυτοί και άλλοι κλάδοι συνήθως έρχονται σε επαφή με ένα ή περισσότερα από τα θεωρητικά παραδείγματα που έχω περιγράψει. Το γεγονός ότι καθοδηγούνται από τον μαρξισμό ή υιοθετούν μαρξιστικούς όρους και έννοιες, ωστόσο, δεν τα καθιστά εκτός ορίων ή ανάξια προσοχής.

Αυτό με οδηγεί σε μια προειδοποίηση: Η καταδίκη αυτών των ιδεών ως απαγορευμένων, ως κινδύνων που διαφθείρουν τα νεαρά μυαλά, μπορεί να έχει ακούσιες συνέπειες. Τα μαρξιστικά υποπροϊόντα πρέπει να μελετηθούν για να γίνουν κατανοητά σε βάθος. Μην τα αφαιρείτε από το πρόγραμμα σπουδών: βάλτε τα στο πλαίσιο τους και αμφισβητήστε τα. Μην υποδηλώνετε ότι έχουν δύναμη αγνοώντας ή παραμελώντας τα.

Οι δημοφιλείς εκδοχές του πολιτισμικού μαρξισμού αποκαλύπτονται στην πρόχειρη χρήση όρων όπως «προνόμιο», «αποξένωση», «εμπορευματοποίηση», «φετιχισμός», «υλισμός», «ηγεμονία» ή «υπερδομή». Όπως έγραψε ο Ζουμπάτοφ για το Tablet, «Είναι ένα μικρό βήμα από την «ηγεμονία» του Γκράμσι, στα πλέον πανταχού παρόντα τοξικά μιμίδια της «πατριαρχίας», της «ετεροκανονικότητας», της «λευκής υπεροχής», του «λευκού προνομίου», της «λευκής ευθραυστότητας» και της λευκότητας». Προσθέτει, «Είναι ένα μικρό βήμα από τη μαρξιστική και πολιτισμική μαρξιστική υπόθεση ότι οι ιδέες είναι, στον πυρήνα τους, εκφράσεις εξουσίας, μέχρι την αχαλίνωτη, διχαστική πολιτική των ταυτοτήτων και την κανονικοποίηση του να κρίνονται οι άνθρωποι και οι πολιτισμικές τους συνεισφορές με βάση τη φυλή, το φύλο, τη σεξουαλικότητα και τη θρησκεία τους».

Η σύντομη περίληψή μου είναι μόνο η απλοποιημένη, κατά προσέγγιση εκδοχή μιας πολύ μεγαλύτερης και πιο σύνθετης ιστορίας, αλλά προσανατολίζει τους φιλοπερίεργους αναγνώστες που επιθυμούν να μάθουν περισσότερα για τον πολιτισμικό μαρξισμό στις λογοτεχνικές σπουδές. Σήμερα, τα τμήματα της Φιλολογίας υποφέρουν από την έλλειψη σαφώς καθορισμένης αποστολής, σκοπού και ταυτότητας. Έχοντας χάσει την αυστηρότητά τους, υπέρ της αριστερής πολιτικής ως κύριου στόχου σπουδών τους, τα τμήματα Φιλολογίας σε πολλά πανεπιστήμια κινδυνεύουν από την ανανεωμένη έμφαση στις πρακτικές δεξιότητες και την επαγγελματική κατάρτιση. Όπως ακριβώς τα τμήματα Φιλολογίας αντικατέστησαν τα τμήματα θρησκευτικών και κλασικών σπουδών ως τους κύριους χώρους μελέτης του πολιτισμού, έτσι και τα μελλοντικά τμήματα ή οι σχολές θα μπορούσαν να αντικαταστήσουν τα τμήματα Φιλολογίας.

Και αυτά τα μέρη μπορεί να μην ανέχονται τις πολιτικές αναταραχές που παρουσιάζονται ως παιδαγωγική τεχνική.

Το θέμα, ωστόσο, είναι ότι ο πολιτισμικός μαρξισμός υπάρχει. Έχει ιστορία, οπαδούς, υποστηρικτές και άφησε ένα αισθητό σημάδι σε ακαδημαϊκά θέματα και ερευνητικές κατευθύνσεις. Ο Moyn μπορεί να επιθυμεί να εξαφανιστεί ή να τον απορρίπτει σαν μπαμπούλα, αλλά είναι πραγματικός. Πρέπει να γνωρίζουμε τις επιπτώσεις του στην κοινωνία και με ποιες μορφές υλοποιείται στον πολιτισμό μας. Η ασυγκράτητη πολεμική του Moyn καταδεικνύει, στην πραγματικότητα, την επείγουσα ανάγκη και τη σημασία της εξέτασης του πολιτισμικού μαρξισμού, αντί να κλείνουμε τα μάτια μας στο νόημα, τις ιδιότητες και τη σημασία του.

Share

Σημείωση του συντάκτη: Η πρόσφατη βιντεοσκοπημένη συνέντευξη του Allen Mendenhall με το Martin Center θίγει θέματα από αυτό το άρθρο.

Αυτό το άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά από το Martin Center.

[Πηγή άρθρου: Cultural Marxism Is Real]

1 Erin F. Labbie, «Žižek Avec Lacan: Splitting the Dialectics of Desire», Slovene Studies, Vol. 25 (2003), σ. 23.

2 Στο ίδιο.

3Jacques Derrida, Specters of Marx (Peggy Kamuf, μτφρ.) (Νέα Υόρκη και Λονδίνο: Routledge, 1994), σελ. 3-4.

4 Paul Cantor, «Shakespear—«For all time?» The Public Interest , Τεύχος 110 (1993), σελ. 35.

Ετικέτες: Μεγάλο κράτος, Γραφειοκρατία και Ρύθμιση, Δημοκρατία, Πολιτική

22/5/2026 • Άρθρο του Joshua Mawhorter

Φέτος στις Ηνωμένες Πολιτείες, γιορτάζουμε την 250ή επέτειο από την τελική παρουσίαση της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας στις 4 Ιουλίου 1776. Για τους ενημερωμένους αναγνώστες της Διακήρυξης —που γράφτηκε κυρίως από τον Τόμας Τζέφερσον, αλλά με τη βοήθεια άλλων— είναι προφανές ότι ο Τζέφερσον δανείστηκε έννοιες και φρασεολογία από τον Τζον Λοκ όσον αφορά τα δικαιώματα, τον ρόλο της κυβέρνησης και την συναίνεση.

Προκειμένου να ασκήσει κριτική στη βρετανική κυβέρνηση και να υποστηρίξει την ανεξαρτησία, ο Τζέφερσον δανείστηκε στοιχεία από τη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου του Λοκ για να καταδείξει τον περιορισμένο ρόλο της νόμιμης κυβέρνησης ως προστάτη των δικαιωμάτων και τη συναίνεση ως βάση για τη διακυβέρνηση. Στην πιθανώς πιο γνωστή δήλωση προς το ξεκίνημα της, η Διακήρυξη αναφέρει :

Θεωρούμε αυτές τις αλήθειες αυταπόδεικτες, ότι όλοι οι άνθρωποι δημιουργούνται ίσοι, ότι είναι προικισμένοι από τον Δημιουργό τους με ορισμένα αναφαίρετα Δικαιώματα, ότι μεταξύ αυτών είναι η Ζωή, η Ελευθερία και η επιδίωξη της Ευτυχίας. -- Ότι για να διασφαλιστούν αυτά τα δικαιώματα, εγκαθιδρύονται Κυβερνήσεις μεταξύ των Ανθρώπων, αντλώντας τις δίκαιες εξουσίες τους από τη συγκατάθεση των κυβερνωμένων, -- Ότι κάθε φορά που οποιαδήποτε μορφή διακυβέρνησης καθίσταται καταστροφική για αυτούς τους σκοπούς, είναι Δικαίωμα του Λαού να την τροποποιήσει ή να την καταργήσει και να θεσπίσει νέα Διακυβέρνηση, θέτοντας τα θεμέλιά της σε τέτοιες αρχές και οργανώνοντας τις εξουσίες της με τέτοια μορφή, ώστε να φαίνεται σε αυτούς πιο πιθανό να επηρεάσουν την Ασφάλεια και την Ευτυχία τους.

Αν και δεν είναι απολύτως συνεκτική από κάθε άποψη, η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας - ως πράξη απόσχισης - μπορεί να γίνει κατανοητή ως μία από τις πρώτες σημαντικές προκλήσεις για την κεντρική, σύγχρονη, κυρίαρχη εξουσία εντός του αναδυόμενου συστήματος των εθνών-κρατών. Αν και δημιούργησε νέα κράτη αντί να καταργήσει την ίδια την κρατική εξουσία, αποκέντρωσε και επέβαλε όρια στην βρετανική αυτοκρατορική κυριαρχία μέσω μιας επίκλησης στην αυτοδιοίκηση και την εθνική αυτοδιάθεση.

Προς μεγάλη τους τιμή, ο Λοκ και ο Τζέφερσον επιβεβαίωσαν και οι δύο τα προ-πολιτικά φυσικά δικαιώματα, ότι ο μόνος νόμιμος ρόλος της κυβέρνησης είναι να προστατεύει αυτά τα δικαιώματα, και ότι τα δικαιώματα παραμένουν δικαιώματα και τα εγκλήματα παραμένουν εγκλήματα, είτε κάποιος είναι ιδιώτης είτε μέλος της κρατικής ελίτ. Στη Δεύτερη Πραγματεία περί Διακυβέρνησης, ο Λοκ έγραψε :

...όπου υπάρχει δυνατότητα προσφυγής στο νόμο και στους διορισμένους δικαστές, αλλά η θεραπεία απορρίπτεται από μια πρόδηλη διαστρέβλωση της δικαιοσύνης και μια απροκάλυπτη παραβίαση των νόμων για την προστασία ή την αποζημίωση της βίας ή των τραυματισμών ορισμένων ανδρών ή μιας ομάδας ανθρώπων, εκεί είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς οτιδήποτε άλλο εκτός από μια κατάσταση πολέμου: γιατί όπου χρησιμοποιείται βία και προκαλείται βλάβη, αν και από χέρια διορισμένα για την απονομή δικαιοσύνης, εξακολουθεί να είναι βία και βλάβη, όσο χρωματισμένη κι αν είναι με το όνομα, τα προσχήματα ή τις μορφές του νόμου, ο σκοπός του οποίου είναι η προστασία και η αποκατάσταση των αθώων, μέσω μιας αμερόληπτης εφαρμογής του, σε όλους όσους υπόκεινται σε αυτόν... (η έμφαση είναι στο πρωτότυπο)

Μέχρι ενός σημείου, ο Λοκ ουσιαστικά παρουσίασε μια φιλελεύθερη, μη κρατική μορφή για την πολιτική διακυβέρνηση. Αν η κυβέρνηση σεβόταν την αυτοκυριότητα και την ιδιωτική περιουσία και ήταν απλώς μια μη μονοπωλιακή εθελοντική οργάνωση για την συλλογική αυτοάμυνα, την διατήρηση της δημόσιας τάξης και την τιμωρία του εγκλήματος, η οποία λειτουργούσε με βάση συμβόλαια, συμφωνίες ή διαθήκες, επέτρεπε την είσοδο και την έξοδο και χρηματοδοτούνταν από εισφορές, τότε θα αποτελούσε διακυβέρνηση χωρίς το κράτος. Ωστόσο, πρακτικά και ιστορικά, οι κυβερνήσεις δεν έχουν ποτέ περιοριστεί σε αυτές τις νόμιμες δραστηριότητες, ειδικά όχι τα σύγχρονα έθνη-κράτη.

Δυστυχώς, οι θεωρίες περί διακυβέρνησης τόσο του Λοκ όσο και του Τζέφερσον δεν ήταν απολύτως συνεπείς και μοιράζονταν έναν κοινό Χομπσιανό πυρήνα - την λεγόμενη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου.

Η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου

Η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου φέρεται να χρησιμοποιήθηκε αρχικά για την κριτική της αυθαίρετης κυβερνητικής εξουσίας, ωστόσο, κατά τραγική ειρωνεία, κατέληξε να αποτελέσει τη βάση της νομιμότητας για το σύγχρονο έθνος-κράτος.

Οι Τόμας Χομπς, Τζον Λοκ και Ζαν-Ζακ Ρουσσώ διατύπωσαν πολύ διαφορετικές θεωρίες κοινωνικού συμβολαίου, που διαμόρφωσαν και συνεχίζουν να διαμορφώνουν τη σύγχρονη, δυτική πολιτική σκέψη. Αυτή η σκέψη έλαβε χώρα κατά τη διάρκεια του Διαφωτισμού, ο οποίος αμφισβήτησε τα παραδοσιακά κέντρα εξουσίας, συμπεριλαμβανομένου του κράτους. Ωστόσο, οι θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου επιχείρησαν να συνδυάσουν το κράτος με την λογική, την ηθική και την ανθρώπινη βούληση.

Η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου αρχικά εμφανίστηκε εν μέρει ως απάντηση στις θεωρίες του θεϊκού δικαιώματος για τη βασιλεία, αλλά και στις απολυταρχικές αξιώσεις για εξουσία. Οι στοχαστές προσπάθησαν να βασίσουν την πολιτική εξουσία στην ανθρώπινη συναίνεση και όχι στη θεϊκή εντολή. Ωστόσο, παραδόξως, αυτή η προσπάθεια εξανθρωπισμού και περιορισμού της εξουσίας κατέληξε να παράσχει ακόμη πιο ισχυρά θεμέλια για την κρατική εξουσία. Πρόκειται για μια πλήρη αντιστροφή. Έτσι, η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου μετατράπηκε από περιορισμό σε δικαιολόγηση του κράτους.

Αυτή η θεωρητικοποίηση συσκότισε την αληθινή φύση και ιστορία του κράτους. Οι θεωρίες του κοινωνικου συμβολαίου για την κυβέρνηση συνεπάγονται έναν εννοιολογικό αναχρονισμό, στον οποίο μια σύγχρονη θεωρία της εξουσίας του κράτους ανάγεται στην ιστορία και σε καταστάσεις όπου μια τέτοια έννοια δεν υπήρχε. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν ότι - αντί να αμφισβητούν και να περιορίζουν την εξουσία και τη ισχύ του κράτους - οι θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου παρείχαν στο κράτος μια σύγχρονη απολογητική, στην οποία το κράτος χρησιμεύει ως η απαραίτητη βάση της κοινωνίας.

Αυτές οι θεωρίες περί κοινωνικού συμβολαίου έχουν βασικές κοινές πτυχές: 1) κριτική της αυθαίρετης διακυβέρνησης· 2) αντικατάσταση της θεϊκής νομιμότητας από την ανθρώπινη συναίνεση· 3) μετασχηματισμός της «συναίνεσης» σε δικαιολόγηση της πολιτικής υποχρέωσης· και 4) τελική ιεροποίηση του κράτους ως ενσάρκωσης της ίδιας της κοινωνίας. Η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου είναι επομένως περισσότερο μια εκ των υστέρων εκλογίκευση της υπάρχουσας κρατικής εξουσίας, παρά μια γνήσια φιλοσοφική βάση για την πολιτική εξουσία.

Κοινωνικό συμβόλαιο και επιχειρήματα περί συναίνεσης: Κάνοντας τον εξαναγκασμό να φαίνεται οικειοθελής

Η εγγενής αντίφαση έγκειται στην προσπάθεια να καταστεί ο καταναγκασμός συμβατός με την ατομική ελευθερία και την συναίνεση. Το αποτέλεσμα είναι ότι, σε αντίθεση με προηγούμενες θεωρίες περί κυβερνητικής νομιμοποίησης, το σύγχρονο κράτος μπορεί να ισχυριστεί μέσω της θεωρίας του κοινωνικού συμβολαίου - παρά τις όποιες αντιρρήσεις περί του αντιθέτου - ότι είναι νόμιμο και ότι εσείς στην πραγματικότητα συμφωνείτε.

Στη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου του Χομπς, όλη η εξουσία που έχει το κράτος (υποτίθεται ότι) προέρχεται από την αρχική συμφωνία με την οποία οι άνθρωποι δημιούργησαν το κράτος και εξουσιοδότησαν αυτόν τον επικυρίαρχο να ενεργεί για λογαριασμό τους. Αυτό είναι κρίσιμο για τη νομιμοποίηση των ενεργειών του κράτους. Επομένως, κατά την εκτίμηση του Χομπς, όλες οι ενέργειες των κρατικών ελίτ δεν είναι μόνο εξουσιοδοτημένες και νόμιμες, αλλά και συναινετικές.

Από αυτόν τον θεσμό μιας Κοινωνίας προέρχονται όλα τα Δικαιώματα και οι Ιδιότητες αυτού ή αυτών στους οποίους απονέμεται η Κυρίαρχη Εξουσία με τη συγκατάθεση του συγκεντρωμένου Λαού.

Σύμφωνα με την επιχειρηματολογία του Χομπς, εφόσον το κράτος προέκυψε με τη συναίνεση των υπηκόων του και τους αντιπροσωπεύει, οι πράξεις του κράτους είναι πράξεις των υπηκόων του.

...αυτός που παραπονιέται για βλάβη από τον Κυρίαρχό του, παραπονιέται για αυτό του οποίου ο ίδιος είναι ο Δημιουργός· και επομένως δεν πρέπει να κατηγορεί κανέναν άλλον εκτός από τον εαυτό του · όχι, ούτε τον εαυτό του· επειδή το να βλάψει κανείς τον εαυτό του είναι αδύνατο. Είναι αλήθεια ότι όσοι έχουν Κυρίαρχη εξουσία μπορούν να διαπράξουν Αδικία· αλλά όχι Αδικία ή Βλάβη με την ορθή έννοια. (η έμφαση προστέθηκε)

Δυστυχώς, η θεωρία της διακυβέρνησης του Τζον Λοκ —ενώ έτεινε πολύ περισσότερο προς την ελευθερία από ό,τι του Χομπς— επίσης δεν ήταν απολύτως συνεπής, και αυτές οι ασυνέπειες έτειναν προς την παραχώρηση δικαιολογιών για το κράτος. Μολονότι ο Λοκ υποστήριζε τη νομιμότητα της σύμβασης και της συναίνεσης, όσον αφορά την διακυβέρνηση, υποστήριζε ότι η κυβέρνηση αντλεί την νομιμότητά της μέσω της σιωπηρής ή υποτιθέμενης συναίνεσης του λαού.

Ο Λοκ υποστήριξε επίσης ότι κάθε άτομο που έχει περιουσία ή λαμβάνει κάποιες κρατικές υπηρεσίες (π.χ. ασφάλεια, κρατικούς δρόμους κ.λπ.) εντός μιας συγκεκριμένης επικράτειας έχει συναινέσει σιωπηρά στην κυβέρνηση και τις πολιτικές της, ακόμη και αν δεν συναινεί ρητά, και μάλιστα ακόμη και αν αντιτίθεται. Στη συνέχεια - λόγω των δυσχερειών - η συναίνεση της πλειοψηφίας θεωρείται ότι είναι η συναίνεση όλων. Αυτό το σκεπτικό εντοπίζει την πολιτική εξουσία στον μεγαλύτερο αριθμό πολιτών. Ωστόσο, στην πραγματικότητα εντοπίζει την πολιτική εξουσία εντός μιας «πλειοψηφίας» που μπορεί, στην πραγματικότητα, να είναι μια αριθμητική μειοψηφία - η πλειοψηφία όσων είναι εξουσιοδοτημένοι και παρόντες να συμμετάσχουν σε μια δεδομένη ψηφοφορία, ψηφίζοντας με περιορισμένες, κρατικά παρεχόμενες επιλογές.

Μόλις η συναίνεση γίνει υποθετική, αναδρομική, κληρονομική ή υπόρρητη, η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου αρχίζει να λειτουργεί λιγότερο ως περιορισμός της εξουσίας και περισσότερο ως νομιμοποιητικός μύθος. Αυτό που ξεκίνησε φαινομενικά ως μια προσπάθεια περιορισμού και νομιμοποίησης της πολιτικής εξουσίας μέσω της αρχής της συναίνεσης, τελικά μετατράπηκε σε μια από τις πιο ισχυρές δικαιολογίες για την εκτεταμένη κρατική εξουσία. Αυτή η αντιστροφή αντιπροσωπεύει μια από τις πιο σημαντικές εξελίξεις στη σύγχρονη πολιτική σκέψη.

Η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου δεν εξαλείφει αυτόν τον καταναγκασμό — απλώς παρέχει ένα φιλοσοφικό επίχρισμα που τον κάνει να φαίνεται συναινετικός. Μόλις αποδεχτούμε ότι όλοι έχουμε «συμφωνήσει» με την εξουσία του κράτους, φαίνεται να μην υπάρχει όριο αρχών σε ό,τι μπορεί να κάνει το κράτος στο όνομα του κοινού καλού ή της γενικής βούλησης. Άλλωστε, αν έχουμε συναινέσει να κυβερνούμαστε, δεν έχουμε άραγε συναινέσει και σε οτιδήποτε παράγει η δημοκρατική διαδικασία;

Από επαναστατικό εργαλείο σε προπύργιο συντήρησης

Η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου έπαιξε επαναστατικό ρόλο στην ίδρυση της Αμερικής, παρέχοντας διανοητικά πυρομαχικά κατά της βρετανικής κυριαρχίας. Οι άποικοι μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τα επιχειρήματα του Τζον Λοκ σχετικά με τα φυσικά δικαιώματα, την ελευθερία, τον ρόλο της κυβέρνησης και την συναίνεση κατά της βρετανικής κυβέρνησης. Όπως αναφέρθηκε, η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας και το επιχείρημά της για το δικαίωμα της απόσχισης - αντί να επιχειρηθεί να «αλλάξει» ή να «καταργήσει» την υπάρχουσα κυβέρνηση - αποτελούσε μια σημαντική πρόκληση για το κράτος του Χομπς εντός του αναδυόμενου συστήματος του έθνους-κράτους. Το κράτος μπορούσε να περιοριστεί μέσω της αποκέντρωσης και της αυτοδιάθεσης.

Η εξέταση της έκτασης του αμερικανικού κράτους σήμερα εγείρει ένα σημαντικό και αινιγματικό ερώτημα: Πώς οι Ηνωμένες Πολιτείες μετατράπηκαν από μια από τις πιο αποκεντρωμένες και περιορισμένες κυβερνήσεις των τελών του δέκατου όγδοου αιώνα, στο αναμφισβήτητα ισχυρότερο κράτος στη σύγχρονη ιστορία, διαθέτοντας μια απαράμιλλη παγκόσμια στρατιωτική και οικονομική εμβέλεια; Με άλλα λόγια, γιατί οι ΗΠΑ φαίνονται να είναι ένα παράξενο μείγμα των θεωριών του Χομπς και του Λοκ;

Το βιβλίο του Rothbard “Conceived in Liberty” —ιδιαίτερα ο τόμος 5 για το Σύνταγμα— επιχειρεί να απαντήσει σε κάποιο βαθμό σε αυτό το ερώτημα. Το “Cronyism” του Patrick Newman —ιδιαίτερα το κεφάλαιο 3— απαντά επίσης περαιτέρω. Ο συγγραφέας αυτός έχει επίσης επισημάνει ότι οι αμερικανικές αποικίες —κυρίως διεξάγοντας τον πόλεμο για την ανεξαρτησία εντός ενός κρατιστικού παραδείγματος, λειτουργώντας υπό ένα Ηπειρωτικό Κογκρέσο— δημιούργησαν και ανταποκρίθηκαν σε συνθήκες κατά τη διάρκεια του πολέμου και στη συνέχεια σε μεγαλύτερο συγκεντρωτισμό. Επιπλέον, σε όλη τη διάρκεια, υπήρχαν επίσης εξέχουσες φωνές που ζητούσαν περισσότερο συγκεντρωτισμό για να κερδίσουν τον πόλεμο, αλλά και για να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες του πολέμου. Αυτό τελικά οδήγησε σε ένα τεράστιο βήμα συγκεντρωτισμού, που συχνά παρουσιάζεται ως κοινωνικό συμβόλαιο για τον περιορισμό της εθνικής εξουσίας—την Σύμβαση της Φιλαδέλφειας και το Σύνταγμα.

Εν ολίγοις, μόλις ιδρύθηκε το νέο αμερικανικό εθνικό κράτος, η ίδια θεωρία που δικαιολογούσε την ανεξαρτησία έγινε εργαλείο για την αποτροπή τυχόν αμφισβητήσεων της νέας τάξης πραγμάτων. Τώρα, η νέα εθνική κυβέρνηση είχε αναμφισβήτητα τη «συγκατάθεση των κυβερνωμένων», επειδή το Σύνταγμα τελικά επικυρώθηκε από συμβάσεις επικύρωσης με πλειοψηφία στις Πολιτείες, οι οποίες στην πραγματικότητα ήταν μικροσκοπικές μειονότητες του συνολικού πληθυσμού. (Για παράδειγμα, στη συνέλευση επικύρωσης της Βιρτζίνια το 1788, 89 αντιπρόσωποι ψήφισαν υπέρ της επικύρωσης έναντι 79, συμφωνώντας με το Σύνταγμα φαινομενικά για όλη τη Βιρτζίνια για πάντα). Σύμφωνα με το Σύνταγμα, οι Αμερικανοί μπορούσαν να φορολογούνται από τη νέα εθνική κυβέρνηση, αλλά τώρα κάτι τέτοιο θα λεγόταν ότι ήταν έγκυρο επειδή γινόταν με πολιτική εκπροσώπηση.

Μέσα σε λιγότερο από 80 χρόνια, ο Εμφύλιος Πόλεμος θα συνέτριβε την απόσχιση πολλών από τις ίδιες πολιτείες που είχαν αποσχιστεί από τη Βρετανία, όπως ακριβώς ο Λίνκολν χρησιμοποίησε τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας ως δικαιολογία. Το κράτος που υποτίθεται ότι ιδρύθηκε με βάση την ελευθερία, τη συναίνεση και το κοινωνικό συμβόλαιο μπορούσε να τα αποκηρύξει όλα αυτά στο όνομα της ελευθερίας και της δημοκρατίας: «...ότι η κυβέρνηση του λαού, από τον λαό, για τον λαό, δεν θα χαθεί από τη γη». Εξαιτίας του ότι «ο Λαός» συμφώνησε να ενταχθεί στην Ένωση μέσω πλειοψηφιών στις συμβάσεις επικύρωσης από το 1788-1790, οι μεταγενέστερες προσπάθειες απόσχισης μετατράπηκαν σε παράνομες απορρίψεις της συναίνεσης, αντί για ανάκληση της προηγηθείσας συναίνεσης. Στην Αμερική, η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου εξελίχθηκε από μια κριτική της κρατικής εξουσίας σε μια απολογητική της κρατικής εξουσίας.

Σύνοψη

Στο βιβλίο του «For A New Liberty» , ο Ρόθμπαρντ έγραψε :

...σε όλη την ιστορία της Δύσης, οι διανοούμενοι έχουν διατυπώσει θεωρίες που αποσκοπούσαν στον έλεγχο και στον περιορισμό της κρατικής εξουσίας, και κάθε κράτος μπόρεσε να χρησιμοποιήσει τους δικούς του διανοούμενους για να μετατρέψει αυτές τις ιδέες σε περαιτέρω νομιμοποιήσεις της επέκτασης της εξουσίας του.

Η τραγωδία της θεωρίας του κοινωνικού συμβολαίου είναι ότι, προσπαθώντας να καταστήσει το κράτος συμβατό με την ανθρώπινη ελευθερία, κατέληξε να κάνει την ανθρώπινη ελευθερία, τα δικαιώματα και τη συναίνεση να μοιάζουν εξαρτώμενα από το κράτος. Αντί να περιορίζει την εξουσία, παρείχε στην εξουσία την πιο εκλεπτυσμένη δικαιολόγησή της. Αντί να προστατεύει τα ατομικά δικαιώματα, τα υπέταξε σε συλλογικές αποφάσεις που λαμβάνονται μέσω πολιτικών διαδικασιών. Αντί να επικαλείται τον Θεό για την νομιμοποίηση της κυβέρνησης, όπως στο θεϊκό δικαίωμα των βασιλιάδων, η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου μετέτρεψε κάθε πολίτη σε συνυπογράφοντα της ίδιας του της υποταγής.

Share

[Πηγή άρθρου: How Social Contract Theory Became State Apologetics]

Ετικέτες: Φιλελευθερισμός, Πρόσωπα, Ιστορία

12/5/2026 • Άρθρο της Γουαντζίρου Ντζόγια

Πολλοί άνθρωποι σήμερα θεωρούν την προοπτική μιας σοσιαλιστικής ουτοπίας πολύ ελκυστική. Ακόμα κι αν δεν πιστεύουν ότι μια τέτοια ουτοπία είναι εφικτή με την πιο αγνή της έννοια, πιστεύουν ότι είναι κάτι προς το οποίο όλοι πρέπει να εργαστούμε.

Για πολλούς αριστερούς και κεντροαριστερούς («liberals») που φλερτάρουν με τον σοσιαλισμό, ένα από τα πιο σαγηνευτικά χαρακτηριστικά του σοσιαλισμού είναι το όραμά του για έναν κόσμο γεμάτο καλούς ανθρώπους, που είναι γενικά αλτρουιστές και δεν χρειάζονται κίνητρα για να εργαστούν για το κοινό καλό — κάνουν το σωστό από την καλή τους την καρδιά, επειδή είναι αρκετά έξυπνοι για να συνειδητοποιούν ότι η κοινωνία στο σύνολό της θα ωφεληθεί. Όλοι στη συνέχεια παρωθούνται προς τη σωστή κατεύθυνση χάρη στις σωστές κυβερνητικές παρεμβάσεις.

Ο ρόλος του Τζον Στιούαρτ Μιλ στην προώθηση αυτής της άποψης για τον σοσιαλισμό μεταξύ των κλασικών φιλελευθέρων επικρίθηκε από τον Ludwig von Mises στο βιβλίο του «Socialism». Ο Mises υποστήριξε ότι τα ουτοπικά επιχειρήματα του Mill

«έχουν αποτελέσει για δεκαετίες ένα από τα κύρια στηρίγματα της σοσιαλιστικής ιδέας και έχουν συμβάλει στην δημοτικότητά της περισσότερο από τα εμπνευσμένα από το μίσος -και συχνά αντιφατικά- επιχειρήματα των σοσιαλιστών αγκιτατόρων».

Ο Mill απεικόνισε τις σοσιαλιστικές αρχές με τρόπο που θα φαινόταν ελκυστικός στους φιλελεύθερους, οι οποίοι αγωνίζονται συνεχώς να δημιουργήσουν έναν καλύτερο κόσμο. Η αναζήτηση της ουτοπίας -ή όσο το δυνατόν πιο κοντά στην ουτοπία με τις σωστές κυβερνητικές παρεμβάσεις- είναι η πεμπτουσία της νοοτροπίας του προοδευτικού αριστερού. Ο Mises εξηγεί :

...Ο Mill βυθίζεται στα όνειρα των Ουτοπιστών και θεωρεί πιθανό ότι η κοινή γνώμη θα είναι αρκετά ισχυρή ώστε να υποκινήσει το άτομο σε αυξημένο ζήλο για εργασία, ότι η φιλοδοξία και η αλαζονεία θα είναι αποτελεσματικά κίνητρα, και ούτω καθεξής. Αρκεί να πούμε ότι δυστυχώς δεν έχουμε κανένα λόγο να υποθέσουμε ότι η ανθρώπινη φύση θα είναι διαφορετική υπό τον Σοσιαλισμό από ό,τι είναι τώρα.

Επιπλέον, στο βιβλίο του Φιλελευθερισμός: Η Κλασική Παράδοση, ο Mises περιέγραψε τον Mill ως «τον μεγάλο υποστηρικτή του σοσιαλισμού». Υποστήριξε ότι ο Mill παρείχε στους φιλελεύθερους εκλογικεύσεις, που απεικόνιζαν τον σοσιαλισμό ως συμβατό με τον κλασικό φιλελευθερισμό και όχι ως απειλή γι’ αυτόν. Ο Mises γράφει :

Χωρίς μια ενδελεχή μελέτη του Mill, είναι αδύνατο να κατανοήσουμε τα γεγονότα των δύο τελευταίων γενεών, καθώς ο Mill είναι ο μεγάλος υποστηρικτής του σοσιαλισμού. Όλα τα επιχειρήματα που θα μπορούσαν να προβληθούν υπέρ του σοσιαλισμού τα επεξεργάζεται με στοργική φροντίδα. Σε σύγκριση με τον Mill, όλοι οι άλλοι σοσιαλιστές συγγραφείς -ακόμα και ο Μαρξ, ο Ένγκελς και ο Λασάλ- δεν έχουν σχεδόν καμία σημασία.

Ο David Gordon έχει παρατηρήσει ότι ο Mill δεν ήταν μόνο ουτοπιστής, αλλά και «ένας προπαγανδιστής που ήθελε να αντικαταστήσει τον Χριστιανισμό με μια Θρησκεία της Ανθρωπιάς, καθοδηγούμενη από διανοούμενους όπως ο ίδιος». Υπό αυτή την έννοια, ο Mill μπορεί να θεωρηθεί ως τυπικός εκπρόσωπος των «χρισμένων» (annointed) όπως τους προσδιόρισε ο Thomas Sowell. Οι χρισμένοι είναι διανοούμενοι που πιστεύουν ότι η ουτοπία τους είναι ένα τόσο σπουδαίο όραμα για τον κόσμο, που θα έπρεπε να επιβληθεί στην κοινωνία για το καλό όλων.

Όπως βλέπουν τα πράγματα οι χρισμένοι, κάποιοι άνθρωποι μπορεί να μην είναι αρκετά σοφοί ή έξυπνοι για να ξέρουν τι είναι καλό για αυτούς, επομένως οι [κεντρο]αριστεροί που είναι πνευματικά ανώτεροί τους και κατανοούν τι απαιτείται για να διορθωθεί και να βελτιωθεί η κοινωνία θα πρέπει να παρακάμψουν τις τυχόν αντιρρήσεις - οι οποίες, άλλωστε, δεν είναι άξιες σεβασμού - και να επιβάλουν την ουτοπία στον κόσμο. Όσοι απέτυχαν να ακούσουν την λογική θα είναι ευγνώμονες όταν δουν ότι ήταν για το καλό τους. Ή τουλάχιστον έτσι πιστεύουν οι χρισμένοι.

Ο Ralph Raico τόνισε επίσης τον ουτοπισμό και την «επικριτική» φύση του Mill: «ήταν, σύμφωνα με τα λόγια του Μορίς Κάουλινγκ, «ένας από τους πιο επικριτικούς ηθικολόγους του δέκατου ένατου αιώνα». Επέκρινε συνεχώς τις συνήθειες, τις στάσεις, τις προτιμήσεις και τα ηθικά πρότυπα μεγάλου αριθμού ανθρώπων για τους οποίους δεν γνώριζε τίποτα». Ονειρευόταν αυτό που μπορεί καλύτερα να περιγραφεί ως μια ουτοπική κοινωνική τάξη:

...η ελευθερία της γνώμης η οποία υποστηρίζεται στο βιβλίο του Mill Περί Ελευθερίας ήταν, σε μεγάλο βαθμό, μέρος της μεγάλης στρατηγικής του Mill — να κατεδαφίσει τη θρησκευτική πίστη, ιδιαίτερα τον Χριστιανισμό, και τα ήθη και έθιμα, στο δρόμο για την οικοδόμηση μιας κοινωνικής τάξης βασισμένης στη «θρησκεία της ανθρωπιάς». Η αληθινή ατομικότητα θα ενσαρκωνόταν στον μελλοντικό «άνθρωπο του Mill», τον οποίο ονειρεύτηκαν ο Mill και η Harriet Taylor, ένα ον στο οποίο ο εγωισμός και η απληστία θα αντικαθίσταντο από τον αλτρουισμό και τη συνεχή καλλιέργεια των υψηλότερων ικανοτήτων.

Για παράδειγμα, ο Mill θεωρούσε τους Ιησουίτες σκλάβους του θρησκευτικού τους τάγματος, οι οποίοι έπρεπε να απελευθερωθούν, για το καλό τους. Όπως επισημαίνει ο Gordon, αυτή δεν ήταν μια απλή κριτική της θρησκείας ή του τάγματος των Ιησουιτών. Ήταν μια προσπάθεια του Mill να αυτοανακηρυχθεί, ως φιλελεύθερος διανοούμενος, ο κριτής του πώς θα έπρεπε να ζουν οι άνθρωποι σε μια «φιλελεύθερη» κοινωνία - στην πραγματικότητα, ευνοούσε μια «διανοητική δικτατορία από μια ελίτ». Ο Gordon εξηγεί :

Ο Mill δεν υποστήριζε απλώς ως ιδιωτική άποψη ότι τα κυρίαρχα θρησκευτικά δόγματα της εποχής του ήταν κίβδηλα. Αντιθέτως, ήθελε οι δικές του απόψεις να επικρατήσουν στον πληθυσμό.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο Murray Rothbard είπε ότι η εκδοχή του κλασικού φιλελευθερισμού του Mill ήταν «συγχυμένη και ασυνεπής». Σχετικά με το ζήτημα του Πολέμου για την Ανεξαρτησία του αμερικανικού Νότου, ο Mill σίγουρα είχε απόψεις που ήταν εντελώς αντίθετες με εκείνες του Ρόθμπαρντ. Η άποψη του Ρόθμπαρντ για την υπόθεση του Νότου ήταν η ίδια με αυτή του φιλελεύθερου Λόρδου Άκτον, ο οποίος, στην αλληλογραφία του με τον Ρόμπερτ Ε. Λι, έγραψε ότι θρηνούσε την απώλεια της Συνομοσπονδίας ως απώλεια της ελευθερίας.

Ο Mill είδε την προσπάθεια του Νότου για ανεξαρτησία από μια εντελώς διαφορετική οπτική γωνία. Δεν σταμάτησε να υποστηρίζει ότι η δουλεία ήταν ηθικά λανθασμένη και έπρεπε να καταργηθεί αμέσως, μια άποψη που συμμεριζόταν και ο Λόρδος Άκτον. Ο Mill προχώρησε ένα βήμα παραπέρα, πιστεύοντας ένθερμα στο δικαίωμα της Βρετανίας να παρεμβαίνει στις εξωτερικές υποθέσεις - για να κάνει τον κόσμο ένα καλύτερο μέρος, φυσικά. Προέτρεψε τη βρετανική κυβέρνηση να μην αναγνωρίσει τις Συνομόσπονδες Πολιτείες της Αμερικής, όπως είχαν προτείνει ορισμένοι βουλευτές. Εξέφρασε την επιθυμία του να δει την προσπάθεια του Νότου για ανεξαρτησία να «καταστέλλεται άμεσα».

Ο Mill απέρριψε κατηγορηματικά όλα τα επιχειρήματα που προέβαλαν οι Νότιες πολιτείες για να εξηγήσουν τους λόγους της απόσχισής τους, για παράδειγμα, τα παράπονά τους σχετικά με το ζήτημα των δασμών. Δεν θεωρούσε την υπόθεση του Νότου καν άξια συζήτησης. Δήλωνε ότι όλες οι εξηγήσεις τους για τη στάση τους ήταν εντελώς ψευδείς, ένα σκέτο πρόσχημα που κατασκευάστηκε για να καλύψει την επιθυμία τους για την επίδειξη σκληρότητας εναντίον των συνανθρώπων τους. Έχοντας ανακοινώσει ότι ο «αληθινός» λόγος της απόσχισης δεν είχε καμία σχέση με μια συνταγματική διαμάχη, αλλά ήταν απλώς ένα πρόσχημα που επινόησε ο Νότος για να δικαιολογήσει «το δικαίωμα να καίει ζωντανά ανθρώπινα πλάσματα», κατά συνέπεια έδωσε την ετυμηγορία του ότι η Συνομοσπονδία ήταν κακή.

Φυσικά, είναι πολύ εύκολο να καταγγείλουμε οποιονδήποτε αν ξεκινήσουμε απορρίπτοντας ό,τι λέει και αντικαθιστώντας τις πράξεις του με τη δική μας ερμηνεία. Είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα των επικριτικών ανθρώπων ότι είναι αφοσιωμένοι στο να «ενημερώνουν» τους άλλους για τις λανθασμένες αιτίες και τα εσφαλμένα κίνητρα για οποιανδήποτε πράξη τους.

Όπως έχει υποστηρίξει ο ιστορικός Κλάιντ Γουίλσον, αυτό συχνά δεν συνεπάγεται τίποτα περισσότερο από το να επιλέγουν οι ηγετικές φυσιογνωμίες την προτιμώμενη πολιτική αφήγηση: «Σχεδόν σε κάθε περίπτωση υπάρχουν αντικρουόμενες μαρτυρίες ή ανεπαρκείς πηγές, έτσι ώστε η κρίση να γίνεται θέμα του ποιοι πιστεύετε ότι είναι οι καλοί και ποιοι είναι οι κακοί».

Η συλλογιστική περί του Ανθρώπου τύπου Mill είναι: Δεν μου αρέσει η Συνομοσπονδία και, ως εκ τούτου, όλα όσα είπαν οι ηγέτες της Συνομοσπονδίας ήταν ψέματα. Αυτή είναι μια μορφή καφκικής συλλογιστικής, στην οποία οι αντίπαλοι κάποιου καταδικάζονται συνοπτικά ως αναξιόπιστοι, κάτι που με τη σειρά του καθιστά απαράδεκτο οτιδήποτε λένε για την υπεράσπισή τους. Είναι πολύ βολικό επειδή τα επιχειρήματά τους μπορούν να απορριφθούν εντελώς χωρίς να μπει στον κόπο να αντιμετωπιστούν τα ζητήματα που εγείρονται.

Ο Λόρδος Άκτον δεν ήταν άνθρωπος τύπου Mill. Έβλεπε την υπόθεση του Νότου, όπως την εξήγησε στην επιστολή του προς τον Ρόμπερτ Ε. Λι, ως την υπόθεση της ελευθερίας:

Είδα στα Δικαιώματα των Πολιτειών τον μόνο αποτελεσματικό έλεγχο της απολυταρχίας της κυρίαρχης βούλησης, και η απόσχιση με γέμισε ελπίδα, όχι ως καταστροφή αλλά ως λύτρωση της Δημοκρατίας... Θεώρησα ότι δίνατε τις μάχες της ελευθερίας μας, της προόδου μας και του πολιτισμού μας. Και θρηνώ για το διακύβευμα που χάθηκε στο Ρίτσμοντ πιο βαθιά από ό,τι χαίρομαι για αυτό που διασώθηκε στο Βατερλώ.

Share

[Πηγή άρθρου: The Inconsistencies of John Stuart Mill]

Ετικέτες: Κορπορατισμός, Δημοκρατία, Πολιτική, Προοδευτισμός

7/5/2026 • Άρθρο του Sako Garabedian

Μας έχουν μάθει να ανησυχούμε για τους ηλίθιους ανθρώπους που βρίσκονται στην εξουσία. Αυτός είναι ο λάθος φόβος. Τα προβληματικά συστήματα δεν επιβιώνουν επειδή κανείς δεν είναι αρκετά έξυπνος για να τα δει. Επιβιώνουν επειδή οι άνθρωποι που βρίσκονται στην καλύτερη θέση για να τα αποκαλύψουν είναι συνήθως οι άνθρωποι που ανταμείβονται περισσότερο για το γεγονός ότι τα διατηρούν άθικτα. Η απειλή δεν είναι η έλλειψη νοημοσύνης, είναι η νοημοσύνη που έχει εξαγοραστεί - αθόρυβα και σταδιακά, μέσω κινήτρων και κύρους και μέσω της αργόσυρτης άνεσης του να ανήκεις σε ένα θεσμικό όργανο. Αυτό περιλαμβάνει, πρέπει να πούμε, τη νοημοσύνη οποιουδήποτε διατυπώνει αυτό το επιχείρημα.

Η νοημοσύνη δεν σημαίνει ανεξαρτησία

Υπάρχει ένα κολακευτικό αφήγημα που λέμε για τους έξυπνους ανθρώπους: ότι είναι πιο λογικοί, λιγότερο προκατειλημμένοι, καλύτεροι στο να ακολουθούν τα στοιχεία, όπου κι αν οδηγούν. Το αφήγημα αυτό είναι ως επί το πλείστον εσφαλμένο. Αυτό που σου δίνει στην πραγματικότητα η υψηλή νοημοσύνη είναι ένα καλύτερο σύνολο εργαλείων εκλογίκευσης. Ένας μέτριας νοημοσύνης άνθρωπος θα υπερασπιστεί έναν κατεστραμμένο θεσμό με μια τυπική αφοσίωση. Ένας ευφυής άνθρωπος θα τον υπερασπιστεί με αναδρομές, παραπομπές και με το δανεικό λεξιλόγιο οποιασδήποτε πνευματικής παράδοσης έχει κυριεύσει ο θεσμός του.

Η έρευνα του Jonathan Haidt καθιστά τη μέθοδο απλή: η ηθική και πολιτική συλλογιστική συντελείται σχεδόν πάντα εκ των υστέρων. Καταλήγουμε πρώτα σε συμπεράσματα - μέσω του προσωπικού μας συμφέροντος, μέσω της ταυτότητάς μας, μέσω του ποιος υπογράφει τις επιταγές μας - και στη συνέχεια κατασκευάζουμε επιχειρήματα για να τα δικαιολογήσουμε. Όσο πιο έξυπνος είσαι, τόσο πιο πειστικά γίνονται αυτά τα επιχειρήματα. Όμως το συμπέρασμα συχνά μαγειρεύεται προτού ξεκινήσει η συλλογιστική.

Αυτό προφανώς δεν σημαίνει ότι οι έξυπνοι άνθρωποι σφάλλουν πάντα. Σημαίνει ότι η συσχέτιση μεταξύ νοημοσύνης και θεσμικής αφοσίωσης είναι ισχυρότερη από ό,τι θα ήθελαν να παραδεχτούν οι περισσότεροι έξυπνοι άνθρωποι.

Η κουλτούρα της πιστοποίησης υπερασπίζεται τον εαυτό της

Δείτε ποιος αγωνίζεται περισσότερο για να υπερασπιστεί τα συστήματα πιστοποίησης: οι άνθρωποι που βρίσκονται μέσα σε αυτά. Δεν πρόκειται για ένα οριζόντιο κατηγορητήριο. Τα πιστοποιητικά μερικές φορές μετρούν όντως την ικανότητα. Οι χειρουργοί με πιστοποίηση από τον σύλλογό τους είναι, κατά μέσο όρο, καλύτεροι στη χειρουργική από τους μη πιστοποιημένους. Το βραβευμένο με Νόμπελ έργο του Joseph Stiglitz σχετικά με τις ασυμμετρίες πληροφοριών προσφέρει την ισχυρότερη διανοητική επιχειρηματολογία υπέρ της πιστοποίησης. Σε αγορές όπου οι αγοραστές δεν μπορούν να αξιολογήσουν άμεσα την ποιότητα, η πιστοποίηση μπορεί να είναι ένα γνήσιο σύστημα που βελτιώνει τα αποτελέσματα. Αυτό το επιχείρημα αξίζει σεβασμού.

Αλλά το ίδιο το πλαίσιο του Stiglitz, αν το ακολουθήσουμε με ειλικρίνεια, προβλέπει και το πρόβλημα της θεσμικής αιχμαλωσίας. Όταν ο φορέας της πιστοποίησης ελέγχεται από τον κάτοχο της πιστοποίησης, όταν ο αδειούχος ορίζει τους όρους αδειοδότησης, το σύστημα διαφθείρεται. Σταματά να μετρά την ικανότητα και αρχίζει να μετρά τη συμμόρφωση με όποιον ελέγχει τις πύλες εισόδου. Το Ινστιτούτο Δικαιοσύνης των ΗΠΑ έχει τεκμηριώσει ότι η αδειοδότηση καλύπτει πλέον περίπου το 25% των Αμερικανών εργαζομένων, από το περίπου 5% στη δεκαετία του ‘50. Αυτή η επέκταση δεν έχει εντοπίσει καμία αναγνωρίσιμη αύξηση στην βλάβη των καταναλωτών από μη αδειοδοτημένους επαγγελματίες. Έχει εντοπίσει, με αξιοσημείωτη συνέπεια, την άσκηση πίεσης από τους κατεστημένους επαγγελματίες. Ο Stiglitz μας έδωσε τη θεωρία όσον αφορά το γιατί η πιστοποίηση μπορεί να λειτουργήσει. Τα δεδομένα δείχνουν σε τι καταλήγει συνήθως.

Το ευρύτερο επιχείρημα του Bryan Caplan ακολουθεί την ίδια λογική, καταλήγοντας σε ένα σαφέστερο συμπέρασμα: η επίσημη εκπαίδευση σηματοδοτεί σε μεγάλο βαθμό τον κομφορμισμό και όχι την συμμόρφωση σε κάποια στάνταρ. Αν έχει δίκιο, κάθε πιστοποιημένος διανοούμενος έχει άμεσο οικονομικό συμφέρον στο να κάνει λάθος - και θα επιχειρηματολογήσει αναλόγως, ειλικρινά, επειδή το ανθρώπινο μυαλό είναι πραγματικά καλό στο να πιστεύει αυτά που χρειάζεται να πιστέψει.

Κι οι αγορές αιχμαλωτίζουν θεσμούς

Εδώ είναι που το επιχείρημα πρέπει να είναι ειλικρινές με τον εαυτό του, αλλιώς απλώς υποδύεται την ανεξαρτησία αντί να την ασκεί. Οι οίκοι αξιολόγησης πιστοληπτικής ικανότητας - Moody’s, Standard & Poor’s, Fitch - είναι ιδιωτικοί οργανισμοί που λειτουργούν σε ανταγωνιστικές αγορές. Στα χρόνια πριν από το 2008, αξιολογούσαν τους τίτλους που υποστηρίζονται από στεγαστικά δάνεια γεμάτα με ενυπόθηκα δάνεια ως AAA - την υψηλότερη δυνατή βαθμολογία, υπονοώντας σχεδόν μηδενικό κίνδυνο αθέτησης. Δεν ήταν κυβερνητικοί γραφειοκράτες. Ήταν μόνιμοι καθηγητές. Ήταν ιδιώτες αναλυτές που επιδίωκαν το κέρδος και είχαν χτίσει ένα επιχειρηματικό μοντέλο γύρω από την πληρωμή τους από τους εκδότες τίτλων, των οποίων τα προϊόντα αξιολογούσαν. Η τελική έκθεση της FCIC κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι αποτυχίες τους ήταν το απαραίτητο συστατικό για την κατάρρευση.

Ο μηχανισμός ήταν πανομοιότυπος με αυτόν που περιγράφει το παρόν άρθρο στον δημόσιο τομέα: μια κάστα εμπειρογνωμόνων, της οποίας η θεσμική επιβίωση εξαρτιόταν από το να μην βλέπουν αυτό που βρισκόταν ακριβώς μπροστά στα μάτια τους. Ιδιωτικοί φορείς πιστοποίησης, αυτορρυθμιζόμενοι οργανισμοί του κλάδου και έρευνα που χρηματοδοτείται από εταιρείες παρουσιάζουν όλα το ίδιο μοτίβο. Η μορφή του θεσμού αλλάζει, αλλά η δυναμική των κινήτρων δεν αλλάζει.

Το άρθρο του Χάγιεκ «Η Χρήση της Γνώσης στην Κοινωνία» παραμένει το ισχυρότερο επιχείρημα υπέρ των αποκεντρωμένων συστημάτων: αυτά συγκεντρώνουν τις διάσπαρτες πληροφορίες, που καμία κεντρική αρχή δεν μπορεί να κατέχει. Αυτό είναι αληθές και σημαντικό. Αλλά το επιχείρημά του αφορά την ανωτερότητα των διαδικασιών της αγοράς έναντι του κεντρικού σχεδιασμού - δεν είναι μια εγγύηση ότι οι θεσμοί της αγοράς είναι άτρωτοι στον τρόπο της αποτυχίας που περιγράφει αυτό το δοκίμιο. Μια αγορά μπορεί να κατανείμει σωστά τους πόρους και μολαταύτα να παράγει έναν οργανισμό αξιολόγησης που χαρακτηρίζει το τοξικό χρέος ασφαλές, επειδή τα έσοδα του οργανισμού αξιολόγησης εξαρτώνται από το να το πει αυτό. Το να αντιπαραθέτει κανείς αυτούς τους δύο τρόπους αποτυχίας αποδυναμώνει τα επιχειρήματα αμφότερων των πλευρών.

Η αποτυχία γίνεται χρηματοδότηση

Σε μια πραγματική αγορά, η αποτυχία έχει συνέπειες. Στην κάστα των ειδικών, η αποτυχία λειτουργεί διαφορετικά. Όταν ένα πρόγραμμα καταρρέει, το δίδαγμα σχεδόν ποτέ δεν είναι ότι το πρόγραμμα πρέπει να τερματιστεί. Αντιθέτως: χρειάζεται περισσότερους πόρους, καλύτερη ηγεσία, ένα νέο πλαίσιο, μια προμήθεια. Η αποτυχία δεν συρρικνώνει τη δικαιοδοσία του ειδικού, την διευρύνει.

Ο Πόλεμος κατά της Φτώχειας απαιτεί κάποια ακρίβεια εδώ. Τα ιστορικά στοιχεία της Υπηρεσίας Απογραφής δείχνουν ότι τα ποσοστά μειώθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960 - οι υπερασπιστές του προγράμματος έχουν δίκιο σε αυτό. Αυτό που είναι πιο δύσκολο να υπερασπιστεί κανείς είναι η επακόλουθη εξέλιξη: συνεχείς δαπάνες με μειούμενες και αμφισβητούμενες αποδόσεις, ένας διοικητικός μηχανισμός που αυξανόταν ανεξάρτητα από τα αποτελέσματά του και μια σχεδόν πλήρης θεσμική αδυναμία να συμπεράνει κανείς ότι λιγότερα έξοδα μπορεί να παράγουν περισσότερα ωφέλη. Το ερώτημα δεν είναι αν κάποιο πρόγραμμα κατά της φτώχειας βοήθησε ποτέ κανέναν. Το ερώτημα είναι αν οι θεσμοί που τα εφάρμοσαν ήταν δομικά ικανοί να συστήσουν τη δική τους συρρίκνωση. Εξήντα χρόνια στοιχείων υποδηλώνουν ότι δεν ήταν.

Η εξωτερική πολιτική ακολουθεί το ίδιο μοτίβο. Κάθε αποτυχημένη άσκηση οικοδόμησης κρατών παράγει λογοτεχνία αντί για λογοδοσία - έγγραφα, ομάδες συζητήσεων και μεταθανάτιες αναλύσεις - που έχουν γραφτεί από τους ίδιους ανθρώπους που σχεδίασαν την εν λόγω αποτυχία. Το think tank δεν καταρρέει όταν οι προβλέψεις του είναι λανθασμένες. Αντίθετα, διοργανώνει ένα συνέδριο.

Ο Ζυλιέν Μπέντα είδε τη μορφή αυτού του φαινομένου πριν από έναν αιώνα στο La Trahison des Clercs : ένα ιερατείο που είχε εγκαταλείψει την ανιδιοτελή έρευνα, για να υπηρετήσει το ταξικό συμφέρον και την θεσμική εξουσία. Αυτό που ο Μπέντα ονόμαζε προδοσία, είναι πλέον μια συνηθισμένη επαγγελματική πορεία. Η προδοσία δεν συμβαίνει σε μια μόνο δραματική στιγμή. Συμβαίνει επιχορήγηση με την επιχορήγηση, προαγωγή με την προαγωγή, μέχρι να γίνει αόρατη στο άτομο που την διαπράττει.

Η πολυπλοκότητα ως καμουφλάζ

Όταν οι υπερασπιστές των θεσμών αρχίζουν να χάνουν το επιχείρημα επί της ουσίας, το κάνουν πιο περίπλοκο. Το σχολείο που παράγει αναλφάβητους αποφοίτους δεν έχει αποτύχει. Έχει «μια πολυδιάστατη αλληλεπίδραση κοινωνικοοικονομικών μεταβλητών, ιστορικών ανισοτήτων και κενών εφαρμογής». Ο αιχμαλωτισμένος ρυθμιστικός φορέας δεν έχει πρόβλημα διαφθοράς. Αντιμετωπίζει «μια δύσκολη ισορροπία μεταξύ της εμπλοκής των ενδιαφερόμενων μερών και της εντολής του για την επιβολή των ρυθμίσεων». Μέρος αυτής της γλώσσας αντανακλά μια υπαρκτή πολυπλοκότητα. Τα εκπαιδευτικά αποτελέσματα διαμορφώνονται πράγματι από κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες και το να προσποιείται κανείς το αντίθετο δείχνει το δικό του μεροληπτικό σκεπτικό.

Όμως η ουσία είναι η ασυμμετρία: η πολυπλοκότητα ενεργοποιείται απαρέγκλιτα όταν οι θεσμοί αντιμετωπίζουν την κριτική, ενώ όταν διεκδικούν τα εύσημα εξαφανίζεται. Στο βιβλίο του «Interventionism: An Economic Analysis», (Παρεμβατισμός: Μια Οικονομική Ανάλυση) ο Mises εξήγησε ότι κάθε παρέμβαση δημιουργεί στρεβλώσεις που φαίνεται να απαιτούν περαιτέρω παρεμβάσεις, παράγοντας μια κάστα εμπειρογνωμόνων, της οποίας η εξουσία αυξάνεται ανάλογα με τα προβλήματα που η εξουσία αυτή συνέβαλε στη δημιουργία τους. Η πολυπλοκότητα δεν είναι τυχαία, αλλά επωμίζεται ένα βάρος.

Ο λιγότερο ελεγχόμενος νους —και τα όριά του

Το άτομο που είναι πιο πιθανό να πει το προφανές για έναν κατεστραμμένο θεσμό είναι συνήθως αυτό που έχει τα λιγότερα να χάσει λέγοντάς το. Οι απ’ έξω βλέπουν αυτό που οι από μέσα έχουν εκπαιδευτεί να μην βλέπουν. Όμως το επιχείρημα πρέπει να στραφεί εναντίον του εαυτού του εδώ, διαφορετικά δεν αποδεικνύει τίποτα.

Η παράδοση σκέψης από την οποία εμφορείται αυτό το άρθρο - η οποία είναι σκεπτική απέναντι στη συγκεντρωτική εξουσία, στη συναίνεση των ειδικών, στη θεσμική μονιμότητα - έχει τις δικές της διεξόδους για να στηρίξει το δικό της κοινό, του οποίου τις υποθέσεις θα ήταν επαγγελματικά άβολο να αμφισβητήσει. Ο ισχυρισμός ότι οι ειδικοί που ανήκουν στο κατεστημένο συστηματικά εκλογικεύουν τα θεσμικά τους συμφέροντα είναι είτε μια καθολική παρατήρηση σχετικά με τα ανθρώπινα κίνητρα είτε η ειδική του έκκληση. Αν είναι καθολική, ισχύει και εδώ.

Τι θα διέψευδε αυτή τη θέση; Αν άτομα με πιστοποίηση εκ των έσω απαρνούνταν τακτικά και οικειοθελώς την θεσμική τους εξουσία ως απάντηση σε αποτυχίες -διαλυμένα προγράμματα, συνιστώμενη απορρύθμιση των δικών τους τομέων, δημοσιευμένο έργο που υπονομεύει το δικό τους κύρος- αυτό θα αποτελούσε σοβαρό πρόβλημα για το επιχείρημα. Τέτοιες περιπτώσεις υπάρχουν. Είναι αρκετά σπάνιες για να είναι αξιοσημείωτες, κάτι που αποτελεί από μόνο του ένα δεδομένο. Όμως μια θεωρία που δεν μπορεί να εξηγήσει τις εξαιρέσεις της δεν θα ήταν θεωρία, θα ήταν μια αφήγηση.

Οι πληροφορίες που κατέχει κάποιος που είναι πραγματικά ελεύθερος να τις χρησιμοποιήσει είναι τρομερές. Οι πληροφορίες που κατέχει κάποιος του οποίου το εισόδημα και η ταυτότητα εξαρτώνται από το γεγονός ότι ένα σύνολο θεσμών παραμένει αξιοσέβαστο είναι κάτι άλλο: ο πιο εξελιγμένος δικηγόρος υπεράσπισης που είχε ποτέ ένα κατεστραμμένο σύστημα. Ο κίνδυνος δεν είναι ότι οι έξυπνοι άνθρωποι δεν μπορούν να δουν τι πάει στραβά, αλλά ότι είναι αρκετά έξυπνοι για να ξέρουν ακριβώς πώς να το δικαιολογήσουν - και περιστασιακά αρκετά ειλικρινείς για να πιάσουν τον εαυτό τους να το κάνει.

Share

[Πηγή άρθρου: The Intelligence Trap: Why Smart People Defend Broken Systems]

Ετικέτες: Βιβλία, ΜΜΕ και Πολιτισμός, Φιλοσοφία, Πόλεμος και Εξωτερική Πολιτική

24/4/2026 • Άρθρο του David Gordon

Ο Jeff McMahan έγραψε ένα πραγματικά επαναστατικό βιβλίο, με τίτλο, «Killing in War» (2009), με το οποίο αποκάλυψε ένα σφάλμα στην τυπική θεωρία περί δίκαιου πολέμου. Η συμβατική άποψη διαχωρίζει αυστηρά την ηθική που οδηγεί στον πόλεμο — jus ad bellum — από την ηθική εν καιρώ πολέμου — jus in bello. Σύμφωνα με την άποψη αυτή, το εάν ένας πόλεμος είναι δίκαιος ή όχι δεν επηρεάζει την ηθική του τρόπου διεξαγωγής του.

Οι στρατιώτες απαγορεύεται να παραβιάζουν τους νόμους του πολέμου. Ωστόσο, (στην τυπική θεωρία) δεν επιβάλλονται μεγαλύτεροι περιορισμοί σε όσους πολεμούν για έναν άδικο σκοπό από ό,τι σε εκείνους των οποίων ο σκοπός πληροί τις προϋποθέσεις του jus ad bellum. Αυτό ακριβώς απορρίπτει ο McMahan. Οι στρατιώτες που συμμετέχουν σε έναν άδικο σκοπό δεν έχουν, ως επί το πλείστον, κανένα δικαίωμα να εμπλακούν σε μια βίαιη δράση εναντίον στρατιωτών που πολεμούν για έναν δίκαιο σκοπό. Όχι μόνο δεν έχουν ηθικό έρεισμα για να εμπλακούν σε έναν επιθετικό πόλεμο, αλλά δεν μπορούν δικαιολογημένα να εμπλακούν ούτε σε αμυντικό πόλεμο (σ.σ. ενόσω είναι σε θέση άμυνας κατά την διάρκεια ενός άδικου πολέμου που οι ίδιοι έχουν ξεκινήσει), στις περισσότερες των περιπτώσεων.

Ο McMahan διατυπώνει τη βασική του θέση ως εξής:

Ο ισχυρισμός αυτού του βιβλίου είναι ότι η κοινή λογική και οι κυρίαρχες πεποιθήσεις σχετικά με την ηθική της δολοφονίας στον πόλεμο είναι βαθιά εσφαλμένες. Η επικρατούσα άποψη είναι ότι σε μια συνθήκη πολέμου, η πρακτική της δολοφονίας διέπεται από διαφορετικές ηθικές αρχές από εκείνες που διέπουν τις πράξεις της δολοφονίας σε άλλα πλαίσια. Η άποψη αυτή προϋποθέτει ότι το κατά πόσον είναι ηθικά επιτρεπτή η δολοφονία ενός άλλου ατόμου μπορεί να επηρεάζεται από το εάν οι πολιτικοί ηγέτες κάποιου έχουν κηρύξει πόλεμο στην χώρα αυτού του (δολοφονημένου) ατόμου. Σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη, επομένως, οι πολιτικοί ηγέτες μπορούν μερικές φορές να προκαλέσουν την εξάλειψη των ηθικών δικαιωμάτων κάποιων άλλων ανθρώπων, απλώς διατάζοντας τους στρατούς τους να τους επιτεθούν. Όταν διατυπώνεται με αυτόν τον τρόπο, η αποδεκτή άποψη φαίνεται προφανώς παράλογη.

Μόλις αναπτυχθεί, η θέση του McMahan φαίνεται προφανής, και η σημαντική φιλοσοφική του αξιοσύνη είναι το να μας κάνει να συνειδητοποιήσουμε το πόσο προφανής είναι. Όσοι πολεμούν σε έναν άδικο πόλεμο, υποθετικά, στρέφουν τη βία τους εναντίον ανθρώπων στους οποίους δεν έχουν δικαίωμα να επιτεθούν. Αν, για παράδειγμα, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είχαν δικαίωμα να εισβάλουν στο Ιράκ το 2003, τότε οι Αμερικανοί στρατιώτες χρησιμοποίησαν αθέμιτη βία εναντίον των Ιρακινών στρατιωτών. Αν είναι έτσι, πώς μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι έχουν ηθικό δικαίωμα να το κάνουν;

Επιπλέον, δεν έχουν άραγε το δικαίωμα να αντισταθούν όσοι αντιμάχονται μια τέτοια επιθετικότητα; Εάν έχουν αυτό το δικαίωμα, τότε οι επιτιθέμενοι δεν μπορούν να αντεπιτεθούν, ακόμη και σε αυτοάμυνα. Εάν ένας αστυνομικός πυροβολήσει νόμιμα έναν ύποπτο, ο ύποπτος δεν μπορεί να διεκδικήσει το δικαίωμα να αντεπιτεθεί σε αυτοάμυνα. Ο McMahan υποστηρίζει ότι τα πράγματα από αυτή την άποψη δεν αλλάζουν όταν βρισκόμαστε σε εμπόλεμη κατάσταση.

Ο McMahan υποστηρίζει περαιτέρω ότι η άποψή του δεν έχει απλώς θεωρητική σημασία: Εξαιτίας του γεγονότος ότι οι άνθρωποι αποδέχονται την εσφαλμένη άποψη ότι οι στρατιώτες που πολεμούν σε έναν άδικο πόλεμο δεν διαπράττουν κάτι άδικο, εφόσον υπακούουν στους νόμους του πολέμου, είναι πιο πιθανό να συμμετάσχουν σε τέτοιους πολέμους. Αυτό, με την σειρά του, καθιστά τους πολέμους πιο πιθανούς:

[Παρόλο που] η ιδέα ότι κανείς δεν αδικεί ή δεν ενεργεί ανεπίτρεπτα, απλώς και μόνο επειδή πολεμά σε έναν πόλεμο που αποδεικνύεται εντέλει άδικος [...] έχει ως στόχο να έχει ανασταλτική επίδραση στην διεξαγωγή ενός πολέμου, η ευρεία αποδοχή αυτής της ιδέας διευκολύνει επίσης [...] το να μαχόμαστε στον πόλεμο χωρίς ενδοιασμούς για το αν ο πόλεμος είναι άδικος.

Όπως αναφέρθηκε, φαίνεται προφανές, από την στιγμή που θα διατυπωθεί, ότι όσοι εμπλέκονται σε έναν άδικο πόλεμο δεν έχουν το δικαίωμα να επιτίθενται εναντίον άλλων ατόμων. Αλλά μήπως είναι πολύ αυστηρό δόγμα να ισχυρίζεται κανείς ότι δεν έχουν το δικαίωμα να αμυνθούν, εάν δεχτούν επίθεση από μαχητές που έχουν το δίκιο με το μέρος τους; Αντιθέτως, ο McMahan επισημαίνει ότι η άποψή του εφαρμόζει μια τυπική θέση της διαπροσωπικής ηθικής στην ηθική του πολέμου:

Για πολλούς αιώνες υπάρχει η γενική συμφωνία ότι, τόσο από ηθικής όσο και από νομικής άποψης, «όπου η επιθετικότητα είναι δικαιολογημένη, δεν μπορεί να υπάρξει νόμιμη άμυνα». Αυτά τα λόγια γράφτηκαν από τον Pierino Belli το 1563 και επαναλήφθηκαν λίγο περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα από τον John Locke, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι «Η βία δεν αντιτίθεται σε τίποτα άλλο παρά στην άδικη και παράνομη βία».

Ο McMahan είναι ένας πολύ προσεκτικός φιλόσοφος. Μόλις διατυπώσει μια θέση, σκέφτεται τις επιφυλάξεις, τις αντιρρήσεις και τις ενδεχόμενες αντικρούσεις. Σημειώνει ένα παράδειγμα όπου κάποιοι εν αδίκω μαχητές μπορούν επιτρεπτά να χρησιμοποιήσουν βία:

Η εξαίρεση στον ισχυρισμό ότι οι ευρισκόμενοι εν δικαίω μαχητές είναι αθέμιτοι στόχοι κατά την διάρκεια ενός πολέμου είναι όταν επιδιώκουν τον δίκαιο σκοπό τους με απαράδεκτα μέσα. Εάν, για παράδειγμα, οι εν δικαίω μαχητές επιχειρήσουν να επιτύχουν τον δίκαιο σκοπό τους χρησιμοποιώντας τρομοκρατικές τακτικές - δηλαδή, σκοτώνοντας και επιτιθέμενοι σκόπιμα σε αθώους ανθρώπους, όπως έκαναν οι Σύμμαχοι όταν βομβάρδισαν γερμανικές και ιαπωνικές πόλεις στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο - καθίστανται ηθικά υπεύθυνοι για εν αμύνη επίθεση και γίνονται νόμιμοι στόχοι ακόμη και για μαχητές που βρίσκονται εν αδίκω. (σελ. 16)

Αν ο McMahan υποστηρίζει ότι οι εν αδίκω μαχητές δεν έχουν ηθικά το δικαίωμα, στις περισσότερες περιπτώσεις, να χρησιμοποιούν βία, μήπως τους έχει θέσει παράλογες απαιτήσεις; Σε πολλές περιπτώσεις άνθρωποι στρατολογούνται στις ένοπλες δυνάμεις και υπηρετούν παρά τη θέλησή τους: στις μάχες, απλώς υπακούουν στις εντολές της κυβέρνησής τους. Αν αρνηθούν να υπηρετήσουν, μπορεί να αντιμετωπίσουν σοβαρές ποινικές κυρώσεις. Και, όταν τα εχθρικά στρατεύματα πυροβολούν εναντίον τους, δεν είναι μη ρεαλιστικό το να απαιτούμε να μην ανταποδώσουν τα πυρά;

Ωστόσο αυτές οι σκέψεις, στην καλύτερη περίπτωση, δίνουν στους εν αδίκω μαχητές μια δικαιολογία για τη συμπεριφορά τους: δεν καταδεικνύουν ότι αυτό που κάνουν είναι ηθικά σωστό. Επιπλέον, δεν είναι όλοι οι εν αδίκω μαχητές επιστρατευμένοι (σ.σ. δια της βίας)· και, όσον αφορά εκείνους που είναι, ορισμένες φορές έχει κανείς το ηθικό καθήκον να παρακούει τις άδικες εντολές, ακόμη και αν κάτι τέτοιο οδηγεί σε σκληρές τιμωρίες.

Το «απλώς ακολουθούσα εντολές» δεν είναι πάντα μια πειστική υπεράσπιση. Και η κατάσταση για τους στρατιώτες που επιθυμούν να ενεργήσουν σύμφωνα με το ηθικό τους καθήκον δεν είναι πάντοτε τόσο ζοφερή. Ο McMahan εφιστά την προσοχή στο έργο του S.L.A. Marshall, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, «μόνο περίπου το 15-20% των μαχητών είχαν χρησιμοποιήσει τα όπλα τους». Αν και δεν αποδέχονται όλοι τα στοιχεία του Marshall, δεν αμφισβητείται ότι πολλοί στρατιώτες στη μάχη δεν πολέμησαν. Αλλά, φυσικά, η πλειονότητα των μαχητών δεν φυλακίστηκαν για ανυπακοή. Οι στρατιώτες, λοιπόν, που επιθυμούν να παρακούσουν άδικες εντολές μπορεί να είναι σε θέση να αποφύγουν τις κυρώσεις.

Ο McMahan εξετάζει μια αντίρρηση στη θέση του, που προέβαλε ο David Estlund. Δεν ενεργούν άραγε λογικά οι στρατιώτες σε μια δημοκρατική χώρα, βασιζόμενοι στον ισχυρισμό της κυβέρνησής τους ότι ένας πόλεμος είναι δίκαιος; Άλλωστε, η κυβέρνηση είναι πιθανό να έχει πολύ πιο σχετικές πληροφορίες από τους στρατιώτες και, όπως υποστηρίζει ο Estlund, η δημοκρατική λήψη αποφάσεων έχει «επιστημολογική αξία». Δεδομένης της δημοκρατικής bona fide (καλής πίστης) της κυβέρνησης, οι στρατιώτες ενεργούν λογικά με το να μην επιχειρούν να αξιολογήσουν οι ίδιοι τη δικαιοσύνη ενός πολέμου.

Δεν είναι έτσι, απαντά ο McMahan.

Μεταξύ των δημοκρατικών χωρών, οι ΗΠΑ ξεχωρίζουν από δύο απόψεις: έχουν σχεδιάσει προσεκτικά ισχυρούς δημοκρατικούς θεσμούς και επίσης εμπλέκονται σε πολέμους συχνότερα από οποιαδήποτε άλλη δημοκρατική χώρα. Ποιες διαδικαστικές εγγυήσεις υπάρχουν ότι οι πόλεμοι που διεξάγουν θα είναι δίκαιοι; Η απάντηση είναι: καμία. Ο μόνος περιορισμός είναι η απαίτηση για έγκριση του Κογκρέσου - μια απαίτηση που μπορεί να παραποιηθεί.

Ο McMahan ήταν ένας αρκετά αυστηρός επικριτής της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής:

Τα Έγγραφα του Πενταγώνου αποκάλυψαν μια σωρεία ψεμάτων που ειπώθηκαν για να συγκεντρώσουν την υποστήριξη για τον πόλεμο στο Βιετνάμ. Ο Ρέηγκαν είπε ψέματα για το ποιόν των Κόντρας και τις πηγές χρηματοδότησής τους, προκειμένου να διεξάγει πόλεμο εναντίον της Νικαράγουας. Και μέλη της κυβέρνησης Τζορτζ Μπους είπαν επανειλημμένα ψέματα για τα όπλα μαζικής καταστροφής στο Ιράκ, προκειμένου να δικαιολογήσουν την εισβολή και την κατοχή αυτής της χώρας ενώπιον του ΟΗΕ, του Κογκρέσου και του αμερικανικού λαού.

Οι αναγνώστες που δεν είναι εξοικειωμένοι με την αναλυτική ηθική φιλοσοφία μπορεί να βρουν το βιβλίο του McMahan δύσκολο. Δεν λειτουργεί με βάση μια γενική θεωρία, αλλά προχωρά από περίπτωση σε περίπτωση, υφαίνοντας ένα περίπλοκο πλέγμα ανεπαίσθητων διακρίσεων. Η προσπάθεια που απαιτείται για να διαβάσει κανείς το βιβλίο, ωστόσο, αξίζει τον κόπο: Το «Killing in War» είναι μια διακεκριμένη συμβολή στην ηθική θεωρία.

Share

[Πηγή άρθρου: McMahan On Killing in War]

Ετικέτες: Πρόσωπα, Θρησκεία, Ιστορία, Φιλελευθερισμός, Δημοκρατία
14/4/2025 • Άρθρο του Joseph Solis Mullen

Κοιτάζοντας πίσω σε περισσότερο από έναν αιώνα επέκτασης των γραφειοκρατιών, φθίνουσας πολιτικής αρετής και της αυξανόμενης υποκατάστασης της ατομικής πρωτοβουλίας από τον κρατικό σχεδιασμό, το έργο του Alexis de Tocqueville [Αλεξίς ντε Τοκβίλ] παραμένει, δυστυχώς, προφητικό όπως πάντα. Ευτυχώς για τους σύγχρονους υπερασπιστές της ελευθερίας, ο Ralph Raico άφησε πίσω του ένα αδημοσίευτο χειρόγραφο για τον Tocqueville, το οποίο διατέθηκε μετά θάνατον από το Ινστιτούτο Mises. Ως διάσημος μελετητής του φιλελευθερισμού στις ευρωπαϊκές του ρίζες, η προσέγγιση του Tocqueville από τον Raico αποτελεί ένα αριστούργημα ιστορικής και πολιτικής διορατικότητας. Είναι επίσης ένα εξαιρετικό σημείο εισόδου για όποιον ενδιαφέρεται για το πώς ο Tocqueville διέγνωσε τις ανεπαίσθητες απειλές για την ελευθερία που αναδύονταν από την ίδια την επιτυχία των δημοκρατικών θεσμών.

Ο Ράικο, πιστός στην παράδοση, δεν αντιμετωπίζει τον Τοκβίλ ως έναν ανέγγιχτο σοφό, αλλά ως έναν άνθρωπο που διαμορφώθηκε από την ιστορική του στιγμή - έναν αριστοκράτη που αναγνώρισε το αναπόφευκτο της δημοκρατικής ισότητας, ενώ φοβόταν τις ηθικές και πολιτικές συνέπειες της ανεξέλεγκτης ανάπτυξής της. Αυτό που παρατήρησε ο Τοκβίλ στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τη διάρκεια της περιοδείας του το 1831, και αργότερα περιέγραψε λεπτομερώς στο βιβλίο του «Η Δημοκρατία στην Αμερική», ήταν ένα σύστημα εθελοντικής ένωσης, πολιτικής συμμετοχής και θρησκευτικής πεποίθησης, που λειτούργησε ως αντίβαρο σε αυτό που ονόμασε «ήπιο δεσποτισμό» - μια κατάσταση στην οποία ο λαός, ενώ τεχνικά είναι ελεύθερος, εξαρτάται τόσο πολύ από την κυβέρνηση για να καθοδηγήσει και να διαχειριστεί τη ζωή του, που η ελευθερία σβήνει αθόρυβα.

Ο Ράικο εστιάζει σε αυτή την προειδοποίηση. Σε αντίθεση με τις παραδοσιακές τυραννίες των βασιλιάδων ή των στρατιωτικών δικτατοριών, ο «ήπιος δεσποτισμός» του Τοκβίλ είναι πιο ύπουλος. Δεν συνοδεύεται από αλυσίδες και γκλομπ, αλλά από λίστες ελέγχου, επιδόματα και τεχνοκράτες. Είναι «απόλυτος, λεπτομερής, τακτικός, προνοητικός και ήπιος». Με την πάροδο του χρόνου, τα άτομα παραδίδουν την ανεξαρτησία τους όχι επειδή εξαναγκάζονται, αλλά επειδή συνηθίζουν να βασίζονται στο κράτος για τα πάντα, από την εκπαίδευση μέχρι την πρόνοια και τη ρύθμιση της απασχόλησης. Είναι, όπως τονίζει ο Ράικο, ο δρόμος όχι προς την ελευθερία, αλλά προς τη μετριότητα και την εξάρτηση.

Η ελπίδα του Τοκβίλ, ωστόσο, βασιζόταν σε αυτό που βρήκε στην Αμερική: έναν πληθυσμό εκπαιδευμένο στις συνήθειες της αυτονομίας και καθοδηγούμενο από αυτό που ο ίδιος ονόμαζε «φωτισμένη ιδιοτέλεια». Οι Αμερικανοί, παρατήρησε ο Τοκβίλ, κατανοούσαν ότι η προσωπική τους ευημερία ήταν συνδεδεμένη με τη γενική ευημερία και την έννομη τάξη της κοινότητας. Αλλά ούτε αυτό ήταν αρκετό. Ο Ράικο υπογραμμίζει την πιο βαθιά διορατικότητα του Τοκβίλ: ότι η θρησκεία είναι απαραίτητη για τη διατήρηση της ελευθερίας, όχι επειδή επιβάλλει κανόνες από ψηλά, αλλά επειδή προάγει την αρετή, την αυτοσυγκράτηση και την πίστη στα δικαιώματα που υπερβαίνουν την ανθρώπινη εξουσία.

Εδώ, ο κλασικός φιλελευθερισμός του ίδιου του Ράικο λάμπει. Υπογραμμίζει την επιμονή του Τοκβίλ ότι οι φιλελεύθερες κοινωνίες δεν μπορούν να επιβιώσουν μόνο με γνώμονα το προσωπικό συμφέρον. Εάν τα δικαιώματά μας στη ζωή, την ελευθερία και την ιδιοκτησία δεν προέρχονται από τον Θεό ή από κάποιον ανώτερο νόμο, είναι πιθανό να διαγραφούν ή να επαναπροσδιοριστούν από το κράτος. Ο ίδιος ο Τοκβίλ, αν και προσωπικά αποξενωμένος από τον Καθολικισμό της νεότητάς του, υποστήριξε ότι η θρησκευτική πίστη -ιδιαίτερα στο αμερικανικό πλαίσιο- παρείχε την ηθική βάση που προστάτευε την ελευθερία από το να εκτραπεί σε ασυλία ή απάθεια. Σημαντικό είναι ότι δεν ήταν θεοκράτης: απέρριπτε ρητά την ιδέα της θρησκείας που επιβάλλεται από το κράτος. Αυτό που πρότεινε ήταν πιο λεπτό: ότι οι πολιτικοί και τα δημόσια πρόσωπα θα έπρεπε να ενεργούν σαν να πιστεύουν, όχι από υποκρισία, αλλά επειδή η πίστη χρησίμευε ως ζωτικό προπύργιο κατά της δημοκρατικής διάβρωσης.

Ο Ράικο το σημειώνει αυτό με θαυμασμό και το βλέπει ως ένα πολύτιμο μάθημα για τους σύγχρονους φιλελεύθερους και τους κλασικούς φιλελεύθερους. Δεν μπορεί κανείς να διατηρήσει μια ελεύθερη κοινωνία απλώς μέσω νομικών μεταρρυθμίσεων ή οικονομικής απορρύθμισης. Πρέπει να καλλιεργήσει πολίτες ικανούς να ζουν ελεύθερα - και αυτό σημαίνει καλλιέργεια μιας κουλτούρας όπου τα δικαιώματα και οι ευθύνες της ελευθερίας εσωτερικεύονται. Ελλείψει ηθικής πεποίθησης, ο δημοκρατικός άνθρωπος γίνεται εύκολη λεία για τον τεχνοκράτη, τον γραφειοκράτη και τον δημαγωγό.

Το δοκίμιο προσφέρει επίσης μια ισχυρή κριτική για τα παράδοξα της δημοκρατίας. Ο Τοκβίλ κατανοούσε ότι το δημοκρατικό «τζίνι», άπαξ και απελευθερωθεί, δεν μπορεί να ξαναμπεί στο μπουκάλι. Πίστευε ότι η ισότητα ήταν αναπόφευκτη - «ένα θεϊκό γεγονός» που κινείτο αδυσώπητα προς τα εμπρός. Η πρόκληση δεν ήταν να της αντισταθούμε, αλλά να τη διαμορφώσουμε. Όπως ξεκαθαρίζει ο Ράικο, ο Τοκβίλ πίστευε ότι το κλειδί ήταν να αντισταθούμε στον συγκεντρωτισμό: να διασκορπίσουμε την εξουσία μέσω θεσμών όπως η κωμόπολη, το σώμα των ενόρκων και οι εθελοντικές ενώσεις, οι οποίες δίδασκαν στους πολίτες να αναλαμβάνουν την ευθύνη της πολιτικής και κοινωνικής τους ζωής. Όταν οι πολίτες χάνουν τη συνήθεια της αυτονομίας, προσκαλούν το κράτος να κυβερνήσει για λογαριασμό τους.

Ο Τοκβίλ του Ράικο δεν είναι ένας νοσταλγικός ρομαντικός που λαχταρά χαμένες αριστοκρατίες. Είναι ένας πολιτικός ρεαλιστής που καταλαβαίνει ότι το μεγαλείο της ψυχής και η ηθική ανύψωση είναι δύσκολο να καλλιεργηθούν σε δημοκρατικές κοινωνίες που έχουν εμμονή με την άνεση, την ισότητα και τη ωφέλεια. Ο κίνδυνος δεν είναι η τυραννία με την παλιά έννοια - είναι μια ισοπέδωση του ανθρώπινου πνεύματος, μια κουλτούρα ασήμαντης σημασίας και μια κοινωνία πολιτών απρόθυμη να σταθεί στα πόδια της.

Ο Ράικο είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικός με το να τοποθετεί τον Τοκβίλ στο ευρύτερο πλαίσιο του γαλλικού φιλελευθερισμού του 19ου αιώνα. Όπως και ο μέντοράς του, Φρανσουά Γκιζό [François Guizot], ο Τοκβίλ ήταν ένας ιστορικός και πολιτικός, που επιδίωξε να κατανοήσει πώς εξελίσσονται οι θεσμοί και πώς μπορεί να διατηρηθεί η ελευθερία. Ο Ράικο αναδεικνύει αυτή τη δυαδικότητα με κομψότητα, δείχνοντας το πώς ο Τοκβίλ συνδύαζε τη βαθιά μόρφωση με τον πολιτικό ακτιβισμό — τόσο στη συγγραφή του «Η Δημοκρατία στην Αμερική» όσο και στη μεταγενέστερη καριέρα του.

Συνολικά, αυτό το δοκίμιο αποτελεί ένα λαμπρό σημείο εκκίνησης για όποιον ενδιαφέρεται για τον Τοκβίλ, τον φιλελευθερισμό ή τα προβλήματα της δημοκρατικής διακυβέρνησης. Σε αυτό, ο Ράικο μας υπενθυμίζει ότι η ελευθερία δεν είναι αυτοσυντηρούμενη. Απαιτεί θεσμούς, συνήθειες και, πάνω απ’ όλα, μια ηθική τάξη που επιβεβαιώνει την αξιοπρέπεια του ατόμου ως κάτι περισσότερο από ένα γρανάζι στον κρατικό μηχανισμό.

Στη σημερινή εποχή μας —όπου οι πολιτικές της ταυτότητας (identity politics), η κατάχρηση (πολιτικής) εξουσίας και ο ηθικός σχετικισμός απειλούν τα θεμέλια της κοινωνίας των πολιτών— οι προειδοποιήσεις του Τοκβίλ σχετικά με τον «ήπιο δεσποτισμό» και την αναγκαιότητα της θρησκείας δεν είναι απλές ιστορικές παραδοξότητες. Είναι εκκλήσεις για δράση. Και χάρη στο διαυγές, παθιασμένο και εύστοχο έργο του Ραλφ Ράικο, είμαστε καλύτερα εξοπλισμένοι για να τις λάβουμε υπόψη.

Share

[Πηγή άρθρου: Soft Despotism and Sacred Liberty: Raico, Tocqueville, and the Liberal Tradition]

Ετικέτες: Ιδιοκτησιακά δικαιώματα, Θρησκεία, Σοσιαλισμός, Ιστορία

16/5/2026 • Άρθρο του Emanuele Schilirò

Ένα από τα πιο γνωστά κείμενα που δημιούργησε η Εκκλησία στη σύγχρονη εποχή είναι το Rerum Novarum του Πάπα Λέοντα ΙΓ΄ , το οποίο δημοσιεύτηκε το 1891.

Οι πολιτικές εντάσεις και απαιτήσεις, καθώς και οι δομές των αναδυόμενων αγορών, δεν επέτρεψαν στις παπικές ευαισθησίες να αγνοήσουν αυτές τις παρορμήσεις μέσα σε αυτό που φαινόταν να είναι ένα νέο κοινωνικό σύστημα. Ως εκ τούτου, η δημοσίευση αυτού του εγγράφου επιδίωξε να κατασκευάσει ένα όραμα τόσο για μια πολιτισμική όσο και για μια οικονομική τάξη πραγμάτων, που θα μπορούσε να εκφραστεί υπό το φως της πίστης. Αυτό το έγγραφο σηματοδότησε έτσι ένα πρώτο και καινοτόμο κοινωνικό δόγμα της Εκκλησίας, με προσοχή στον εξευγενισμό του ανθρώπου, στην ατομικότητά του και σε μια έννοια κοινωνικής δικαιοσύνης που ήταν βαθιά διαφορετική από τις κολλεκτιβιστικές (σ.σ. αντιφιλελεύθερες) έννοιες που συνδέονται με αυτήν και προωθούνται από την αριστερά, του παρελθόντος και του παρόντος.

Στην πραγματικότητα, ο ιερέας, φιλόσοφος και θεολόγος Αντόνιο Ροσμίνι (1797-1855) πρότεινε στο έργο του «Το Σύνταγμα Σύμφωνα με την Κοινωνική Δικαιοσύνη» (1848) ένα καθολικό και φιλελεύθερο μοντέλο κοινωνικής δικαιοσύνης βασισμένο σε μια συνταγματική διευθέτηση της πολιτικής και κοινωνικής ζωής, σταθερά ριζωμένη στις αξίες της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, απορρίπτοντας κάθε μορφή αναδιανομής του πλούτου.

Στις πρώτες γραμμές της Εγκυκλίου, ο Πάπας Λέων ΙΓ΄ καταδικάζει τον σοσιαλισμό ως «ψευδή θεραπεία» για τη νέα οικονομική σχέση μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας:

Για να διορθώσουν αυτές τις αδικίες, οι σοσιαλιστές, λειτουργώντας με βάση το φθόνο των φτωχών για τους πλούσιους, προσπαθούν να καταργήσουν την ιδιωτική περιουσία και υποστηρίζουν ότι τα ατομικά αγαθά πρέπει να γίνουν κοινή περιουσία όλων, να τα διαχειρίζεται το Κράτος ή οι δημοτικοί φορείς. Υποστηρίζουν ότι με τη μεταφορά της περιουσίας από τους ιδιώτες στην κοινότητα, η παρούσα άθλια κατάσταση πραγμάτων θα διορθωθεί, στο βαθμό που κάθε πολίτης θα λάβει τότε το δίκαιο μερίδιό του από ό,τι υπάρχει για να απολαύσει. Όμως οι ισχυρισμοί τους είναι τόσο σαφώς ανίσχυροι να τερματίσουν τη διαμάχη που, αν εφαρμόζονταν, ο ίδιος ο εργαζόμενος θα ήταν από τους πρώτους που θα υπέφεραν. Είναι, επιπλέον, έντονα άδικοι, γιατί θα λήστευαν τον νόμιμο κάτοχο, θα διαστρέβλωναν τις λειτουργίες του Κράτους και θα δημιουργούσαν απόλυτη σύγχυση στην κοινότητα. (Rerum Novarum, 4)

Για να αντιμετωπίσουν αυτές τις διαταραχές, οι σοσιαλιστές, υποκινώντας το μίσος κατά των πλουσίων μεταξύ των φτωχών, απαιτούν την κατάργηση της ιδιοκτησίας και τη μετατροπή όλων των ιδιωτικών περιουσιών σε μια κοινή κληρονομιά, που θα διοικείται από τον δήμο και το κράτος. Με αυτόν τον μετασχηματισμό της ιδιοκτησίας από προσωπική σε συλλογική, και με την ίση κατανομή των κερδών και των ανέσεων μεταξύ των πολιτών, πιστεύουν ότι το κακό διορθώνεται ριζικά. Όμως αυτή η οδός, αντί να επιλύει τις διαφορές, βλάπτει μόνο τους ίδιους τους εργαζόμενους και είναι επίσης άδικη για πολλούς λόγους, καθώς παραβιάζει τα δικαιώματα των νόμιμων ιδιοκτητών, αλλοιώνει τις εξουσίες των κρατικών αξιωμάτων και διαταράσσει ολόκληρη την κοινωνική τάξη. (Rerum Novarum, 3)

Η σοσιαλιστική κολλεκτιβοποίηση, επομένως, αναιρεί βαθιά την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και γίνεται εμπόδιο σε κάθε προσπάθεια αποκατάστασης της κοινωνικής ισορροπίας, καθώς θα επιδείνωνε τις κοινωνικές εντάσεις, το μίσος και την δυσαρέσκεια μεταξύ των εργαζομένων απέναντι στους καπιταλιστές. Πράγματι, ολόκληρη η θεωρία του Μαρξ βασίζεται σε ένα κλίμα βίας απαραίτητο για την κινητοποίηση του «βιομηχανικού εφεδρικού στρατού» για την ανατροπή των ταξικών σχέσεων και την επιβολή της δικτατορίας του προλεταριάτου, την εξόντωση της αστικής τάξης και την κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας.

Το τελευταίο, στην πραγματικότητα, γίνεται ο απώτερος στόχος της ανθρώπινης εργασίας, η επιθυμία για το καλό και την ανταμοιβή που τροφοδοτεί την καθημερινή θυσία της επαγγελματικής δέσμευσης.

Πράγματι, ο έμπορος, ο τεχνίτης, ο βιομήχανος και ο παραγωγός, «αν χρησιμοποιεί τη δύναμη και την εργατικότητά του προς όφελος των άλλων, το κάνει για να εξασφαλίσει τα απαραίτητα για τη ζωή» - με άλλα λόγια, ικανοποιεί τα δικά του συμφέροντα δημιουργώντας παράλληλα ένα κύκλωμα συναλλαγών που ωφελεί όλα τα μέρη.

Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε τα λόγια του Άνταμ Σμιθ στο βιβλίο του «Ο Πλούτος των Εθνών» του 1776, η 250ή επέτειος του οποίου γιορτάζεται φέτος:

Δεν περιμένουμε το δείπνο μας από την καλοσύνη του κρεοπώλη, του ζυθοποιού ή του αρτοποιού, αλλά από το ενδιαφέρον τους για το δικό τους συμφέρον. Δεν απευθυνόμαστε στην ανθρώπινη φύση τους, αλλά στην αγάπη τους για τον εαυτό τους […].

Αφαιρώντας τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα, οι σοσιαλιστές στερούν από τα άτομα το δικαίωμα να απαιτούν και να επενδύουν τους πόρους τους όπως επιθυμούν, στερώντας έτσι και από τους εργαζόμενους την ελπίδα να επωφεληθούν από τους δικούς τους περιουσιακούς πόρους και να βελτιώσουν την οικονομική και κοινωνική τους θέση.

Η ιδιωτική ιδιοκτησία μπορεί να γίνει κατανοητή μόνο στην ηθική και δεοντολογική της βάση και με μια εντελώς θεϊκή και φυσική νομιμότητα, ανεξάρτητη από την εξουσία και την κυριαρχία.

Η ιδιοκτησία είναι επομένως ένα φυσικό δικαίωμα και υπάρχει ως τέτοιο, και ως συνέπεια της ανθρώπινης εργασίας, η οποία παρέχει όχι μόνο την επικαρπία της γης αλλά και την κυριότητα της ίδιας της γης. Αυτό, θα μπορούσαμε να πούμε, έρχεται σε αντίθεση με το παράδοξο του Ρουσσώ, ότι όλες οι δυστυχίες του πολιτισμού προέρχονται από τον πρώτο άνθρωπο που, περιφράσσοντας ένα οικόπεδο, το έκανε δικό του.

Ο Θεός φροντίζει για τις ανάγκες του ανθρώπου και του χαρίζει άφθονους καρπούς της γης:

Το γεγονός ότι ο Θεός έδωσε τη γη για την χρήση και την απόλαυση ολόκληρου του ανθρώπινου γένους δεν αντιβαίνει σε καμία περίπτωση στο δικαίωμα της ιδιωτικής ιδιοκτησίας· διότι έδωσε αυτό το δώρο σε όλους, όχι επειδή ο καθένας είχε μια κοινή και ασύδοτη κυριαρχία πάνω της, αλλά επειδή δεν παραχώρησε κανένα μέρος της γης ειδικά σε κανέναν, αφήνοντάς την στην εργασία των ανθρώπων και στον ειδικό νόμο των λαών. Η γη, ωστόσο, αν και μοιρασμένη μεταξύ ιδιωτών, παραμένει για την υπηρεσία και το όφελος όλων, αφού δεν υπάρχει άνθρωπος στον κόσμο που να μην τρέφεται από αυτήν. (Ιβ, 7).

Αυτό, λοιπόν, αποτελεί μια περαιτέρω απόδειξη, είπε ο Ρωμαίος Ποντίφικας, ότι η ιδιωτική ιδιοκτησία είναι σύμφωνη με τη φύση, ακριβώς επειδή επικυρώνεται τόσο από τους ανθρώπινους όσο και από τους θεϊκούς νόμους. Οι σκέψεις που αντιτίθενται σε αυτή την κατάσταση πραγμάτων προορίζονται για όσους είναι διαποτισμένοι με «παλιές ουτοπίες», ανεξάρτητα από το γεγονός ότι αυτές οι στερήσεις της ιδιοκτησίας, έστω και εν μέρει, ληστεύουν τον άνθρωπο από τα οφέλη της εργασίας του, αποστερώντας κάθε ηθική δικαιοσύνη, αφού:

Τι δικαιοσύνη θα ήταν αυτή, αν κάποιος άλλος, που δεν κοπίασε, αναλάμβανε και απολάμβανε τους καρπούς της;

Η θεία εντολή απαγορεύει επίσης απολύτως την ζηλοφθονία για την περιουσία κάποιου άλλου, όπως αναφέρεται στο Δευτερονόμιο:

Δεν θα επιθυμήσεις τη γυναίκα του πλησίον σου, ούτε το σπίτι του, ούτε τη γη του, ούτε την δούλη του, ούτε το βόδι του, ούτε το γαϊδούρι του, ούτε τίποτα από τα υπάρχοντά του. (Δευτερονόμιο 5:21).

Ο Λέων ΙΓ΄ φοβόταν πραγματικά ότι οι σοσιαλιστικές τάσεις των Μαρξ, Ένγκελς και Σορέλ θα μπορούσαν να μολύνουν το ηθικό αίσθημα των συνειδήσεων, ενσταλάζοντας στις κυβερνήσεις μια επιθυμία για κοινωνικό, πολιτικό και οικονομικό σχεδιασμό, που δεν θα άφηνε καμία διέξοδο για την ελευθερία, την αυτοπραγμάτωση και την επιδίωξη της ευτυχίας (την οποία ο Τόμας Τζέφερσον είχε ήδη διατυπώσει στην Αμερικανική Διακήρυξη Ανεξαρτησίας του 1776 ως θεμελιώδη προϋπόθεση για τα όρια της πολιτικής με μια καθαρά φιλελεύθερη έννοια).

Ο Πάπας Λέων, όπως έγραψε ο Μάικλ Νόβακ:

Καταλάβαινε ότι οι νέες εποχές απαιτούσαν μια νέα απάντηση. Η παλιά κοινωνική τάξη εξαφανιζόταν ραγδαία και μια νέα αναδυόταν […] φοβόταν το σοσιαλιστικό κράτος και την μάταιη και ψευδεπίγραφη ιδέα της ισότητας. (Novak, Adams, Social Justice Isn’t What You Think It Is, 139).

Η ισότητα γίνεται μια κολλεκτιβιστική ιδέα που επιδιώκει να υποβαθμίσει τους πάντες στην ίδια συνθήκη φτώχειας ή προσωπικής και πνευματικής ανωνυμίας. Για να παραθέσω ένα σημαντικό δοκίμιο του Murray N. Rothbard:

Ο κόσμος της ισότητας θα ήταν αναγκαστικά ένας κόσμος τρόμου, ένας κόσμος από απρόσωπα και πανομοιότυπα πλάσματα, στερημένος ατομικότητας, ποικιλομορφίας ή ιδιαίτερης δημιουργικότητας.
(Rothbard, «Η ισότητα ως επανάσταση κατά της φύσης», 6).

Στο Rerum Novarum, ο Πάπας αναγνωρίζει, αντίστροφα, την αξία της ανισότητας και την αδυναμία εξάλειψης των κοινωνικών διαφοροποιήσεων από τη φυσική πορεία του κόσμου και της ιστορίας, καθώς είναι εγγενείς στην ίδια την ανθρώπινη φύση:

Διότι η μεγαλύτερη ποικιλομορφία υπάρχει εκ φύσεως μεταξύ των ανθρώπων: δεν έχουν όλοι την ίδια διάνοια, την ίδια επιμέλεια, ούτε υγεία, ούτε δύναμη στον ίδιο βαθμό: και από αυτές τις αναπόδραστες διαφορές προκύπτει αναπόφευκτα η διαφορά στις κοινωνικές συνθήκες. (Rerum Novarum, 14)

Οι διαφορές αποτελούν επομένως μια αξία από μόνες τους, καθώς ο καθένας από εμάς, στη φυσική μας ανθρώπινη υπόσταση, έχει χαρίσματα, σωματικές και πνευματικές ικανότητες, ικανότητα για δύναμη, δόσεις θάρρους και ρίσκου, φιλοδοξίες και συναισθήματα διαφορετικά από τους άλλους. Αυτά τα εγγενή χαρακτηριστικά του ατόμου και του χαρακτήρα του, σε συνδυασμό με την εργασία, δημιουργούν αυθόρμητα διαφορετικές διαπροσωπικές εξωτερικότητες και αποτελούν τη βάση των κοινωνικών διαφορών, που πάντα συνόδευαν την ιστορία της ανθρωπότητας στη Γη.

Να θυμόμαστε πάντα ότι η κανονική και φυσική κατάσταση της ανθρωπότητας είναι η φτώχεια, και ότι ο πλούτος είναι -αν μη τι άλλο- μια εξαίρεση, μια θετική διαφυγή από τη φτώχεια μέσω των εργαλείων της εργασίας και της καινοτομίας που ανταμείβουν τους παράγοντες της αγοράς ως νικητές -σε έναν ανταγωνισμό που είναι επωφελής για όλους- και ως ικανότερους υπηρέτες των καταναλωτών.

Η μαρξιστική ιδέα της κοινωνικής τάξης, η οποία διασχίζει την ιστορία μέσα από την κοινωνία σε μια συγκρουσιακή διαλεκτική μεταξύ εχθρών, είναι μια ιδεολογική αυθαιρεσία που έχει υποδαυλίσει στρεβλώσεις και αρκετά βίαιες παρεμβάσεις, με στόχο την ανατροπή αυτών των ταξικών σχέσεων.

Ο απώτερος στόχος της επανάστασης θα ήταν, στην πραγματικότητα, η κατάληψη της εξουσίας από τον «εφεδρικό βιομηχανικό στρατό», για να χρησιμοποιήσουμε την έκφραση του Καρλ Μαρξ, η οποία θα εξαφάνιζε κάθε ίχνος αστικής ύπαρξης, ανοίγοντας το δρόμο για τη δικτατορία του προλεταριάτου και την παντοδυναμία του σοσιαλιστικού κράτους.

Η βαθιά αποστροφή του Πάπα Λέοντα ΙΓ΄ προς αυτή την ερμηνεία της ιστορικής προόδου εκφράζεται στο σημείο 15 της Εγκυκλίου, όταν έγραψε:

Στο παρόν ζήτημα, το μεγαλύτερο σκάνδαλο είναι το εξής: να υποθέτουμε ότι η μία κοινωνική τάξη είναι ο φυσικός εχθρός της άλλης· σαν η φύση να είχε δημιουργήσει τους πλούσιους και το προλεταριάτο για να εμπλέκονται σε αδυσώπητη μάχη μεταξύ τους· κάτι τόσο αντίθετο με τη λογική και την αλήθεια (Ivi, 15).

Ο Πάπας Λέων καταλάβαινε επίσης ότι η παραγωγή πλούτου, που ήταν απαραίτητη για τη διατήρηση των πολιτισμών, δεν θα μπορούσε να έχει μέλλον στη γεωργία, αλλά περισσότερο στη βιομηχανία, και επίσης σε αυτό το σύνολο των εθίμων και των συνηθειών, και -για να το θέσω πολύ σωστά στη γλώσσα του Χάγιεκ- σε εκείνους τους κοινωνικούς κανόνες συμπεριφοράς που, με την πάροδο του χρόνου, γνώρισαν τη μεγαλύτερη επιτυχία στον πειραματισμό της ανθρώπινης ύπαρξης:

Τώρα, η ευημερία των εθνών προέρχεται ιδιαίτερα από τα καλά ήθη, από την ευταξία της οικογένειας, από την τήρηση της θρησκείας και της δικαιοσύνης, από τη μετριοπαθή επιβολή και την δίκαιη κατανομή των δημοσίων βαρών, από την πρόοδο της βιομηχανίας και του εμπορίου, από την άνθηση της γεωργίας και από άλλα παρόμοια πράγματα, τα οποία, όσο περισσότερο προωθούνται, τόσο πιο ευτυχισμένοι γίνονται οι λαοί (ivi, 26).

Επιπλέον, το Κράτος πρέπει να περιορίζεται στην εγγύηση αυτών των κοινωνικών ισορροπιών, στην επιδίωξη της ιδιωτικής και της ατομικής ευημερίας. Δεν μπορεί να απορροφά τον πολίτη και την οικογένεια, αλλά πρέπει να παρεμβαίνει για να εγγυάται την ιδιωτική ιδιοκτησία, που είναι φυσικά εγγενής στην ανθρώπινη φύση, καθώς ένας άνθρωπος χωρίς ιδιοκτησία είναι απλώς ένα ανδρείκελο στα χέρια του αρπακτικού Κράτους. Ο νόμος πρέπει πάντα να προβλέπει την προώθηση της βιομηχανίας, ώστε οι φτωχότεροι να μπορούν επίσης να πλουτίσουν μέσω της εργασίας και όχι μέσω του φαντάσματος ενός κράτους πρόνοιας που απαλλοτριώνει τον πλούτο σύμφωνα με μια καταστροφική και ανήθικη αναδιανομή. Ο νόμος πρέπει επομένως να εγγυάται την αύξηση του αριθμού των ιδιοκτητών των μέσων παραγωγής επειδή:

Αν η εργατικότητα ενθαρρυνθεί στα πλήθη των ανθρώπων με την ελπίδα να μπορέσουν να αποκτήσουν μια μόνιμη περιουσία, η μία τάξη θα πλησιάσει σταδιακά την άλλη, γεφυρώνοντας το τεράστιο χάσμα μεταξύ της ακραίας φτώχειας και του ακραίου πλούτου.

Share

[Πηγή άρθρου: Rerum Novarum: A Catholic Defense of Private Property]

Ετικέτες: Πολιτική Θεωρία, Μεγάλo κράτος, Δημοκρατία

15/5/2026 • Άρθρο του Joshua Mawhorter

Είτε μας αρέσει είτε όχι, εδώ και αρκετούς αιώνες, η έννοια του έθνους-κράτους του Χομπς αποτελεί το προεπιλεγμένο πρότυπο και πλαίσιο για τους σύγχρονους ανθρώπους, κάθε φορά που στοχάζονται το κράτος. Χωρίς να έχουν διαβάσει ποτέ Χομπς, οι άνθρωποι θα επαναλαμβάνουν άθελά τους τις υποθέσεις, τις παραδοχές, τις ανησυχίες και τα επιχειρήματά του για το κράτος. Ωστόσο, με λίγη απλή λογική και χρησιμοποιώντας τις παραδοχές του ίδιου του Χομπς, μπορούμε να ασκήσουμε μια εκ των έσω κριτική στο επιχείρημα του Χομπς και να δούμε ότι η προτεινόμενη λύση του για το κράτος δεν λύνει κανένα από τα προβλήματα που παρουσιάζει.

Μια σύντομη ανασκόπηση της θεωρίας του Χομπς για το κράτος

Στην ουσία, η επιχειρηματολογία του Χομπς για το κράτος μπορεί να αποτυπωθεί στο ακόλουθο απόσπασμα:

Ο τελικός Σκοπός, Τέλος ή Σχεδιασμός των ανθρώπων (που φυσικά αρέσκονται στην Ελευθερία και την Κυριαρχία πάνω στους άλλους) για την εισαγωγή αυτού του περιορισμού στον εαυτό τους (με τον οποίον τους βλέπουμε να ζουν σε Κοινότητες) είναι η πρόνοια της δικής τους αυτοσυντήρησης και μιας πιο ικανοποιητικής ζωής κατ’ αυτόν τον τρόπο· δηλαδή, το να βγουν από αυτή την άθλια κατάσταση του Πολέμου, η οποία είναι αναγκαστικά συνέπεια [...] των φυσικών Παθών των ανθρώπων, όταν δεν υπάρχει μια ορατή Εξουσία να τους προκαλεί δέος και να τους δεσμεύει, μέσω του φόβου της τιμωρίας, στην εκτέλεση των Υποχρεώσεών τους και στην τήρηση αυτών των Νόμων της Φύσης ... (η έμφαση προστέθηκε)

Σύμφωνα με τον Χομπς:

«Επομένως είναι πασίδηλο ότι, όσο οι άνθρωποι ζουν χωρίς μια κοινή Εξουσία που να προκαλεί δέος σε όλους, βρίσκονται σε αυτή την κατάσταση που ονομάζεται Πόλεμος· και μάλιστα σε έναν πόλεμο όλων εναντίον όλων».

Επομένως, ακολουθώντας τη συλλογιστική του, το κράτος παρέχει μια κοινή εξουσία για να «προκαλεί σε όλους δέος», αποθαρρύνοντας το διαπροσωπικό έγκλημα και τις συγκρούσεις μέσω του φόβου της τιμωρίας από το κράτος.

Το επιχείρημα του Χομπς είναι ότι —λόγω της ανασφάλειας στην «φυσική κατάσταση» (δηλαδή στην απόλυτη ελευθερία των ανθρώπων να ασκούν εξουσία πριν από την έλευση του κράτους)— συμφωνήσαμε και συναινέσαμε να ζούμε σε κοινωνία ο ένας με τον άλλον, κυβερνώμενοι από ένα κράτος που θα μπορούσε να παρέχει την ασφάλεια μέσω ενός νόμιμου μονοπωλίου στη βία.

Σε ένα προηγούμενο άρθρο, άσκησα κριτική στο επιχείρημα του Χομπς για την αναγκαιότητα του κράτους με βάση την ανθρώπινη φύση. Αν και δεν είναι εξαντλεί κάθε πτυχή του θέματος, το παρόν άρθρο επιδιώκει να ασκήσει μια εκ των έσω κριτική σε πολλά άλλα σημεία του επιχειρήματος του Χομπς.

Ο μύθος της συλλογικής ασφάλειας

Η συλλογική ασφάλεια δεν σημαίνει ιδιωτικές, οικειοθελείς συμφωνίες μεταξύ ατόμων, μέσω των οποίων συνάπτουν συμβάσεις με σκοπό την αμοιβαία αυτοάμυνα. Αντίθετα, η συλλογική ασφάλεια συνεπάγεται την ανάγκη του κράτους να φορολογεί νόμιμα και καταναγκαστικά τους πάντες και να παρέχει το μονοπώλιο των υπηρεσιών ασφαλείας.

Σύμφωνα με τη θεωρία, η μόνιμα ελλιπής παραγωγή της ασφάλειας στην «φυσική κατάσταση» του Χομπς, η πιθανή απειλή βίας από τους άλλους ανθρώπους, η πιθανότητα αθέτησης οποιαδήποτε σύμβασης-συμφωνίας και το συνεχές αίσθημα ανασφάλειας, αναμφισβήτητα συνέβαλαν σε ένα χαμηλότερο βιοτικό επίπεδο για όλους, χωρίς εναλλακτική λύση για να το αποφύγουν. Ως εκ τούτου, τα άτομα συναίνεσαν από κοινού να ζήσουν στην κοινωνία και να παραχωρήσουν όλα τα δικαιώματα και την εξουσία σε ένα πολιτικό κράτος, το οποίο είχε τη δυνατότητα να φορολογεί καταναγκαστικά τους ανθρώπους προκειμένου να παρέχει ασφάλεια από εσωτερικές και εξωτερικές απειλές.

Στο βιβλίο του «Ο Μύθος της Εθνικής Άμυνας» , ο Χανς-Χέρμαν Χόππε γράφει :

Η λύση σε αυτή την υποτιθέμενα αφόρητη κατάσταση, σύμφωνα με τον Χομπς και τους οπαδούς του, είναι η εγκαθίδρυση ενός κράτους. Για να θεσπίσουν την ειρηνική συνεργασία μεταξύ τους, δύο άτομα, ο Α και ο Β, χρειάζονται ένα τρίτο ανεξάρτητο μέρος, τον Σ, ως τελικό κριτή και ειρηνοποιό. Ωστόσο, αυτό το τρίτο μέρος, ο Σ [...] είναι κυρίαρχος και ως εκ τούτου έχει δύο μοναδικές εξουσίες. Αφενός, ο Σ μπορεί να αξιώσει από τους υπήκοούς του, τον Α και τον Β, να μην αποζητούν προστασία από κανέναν άλλον εκτός από εκείνον· δηλαδή, ο Σ είναι ένας υποχρεωτικός εδαφικός μονοπωλητής της ασφάλειας. Αφετέρου, ο Σ μπορεί να καθορίσει μονομερώς πόσα πρέπει να ξοδέψουν ο Α και ο Β για την ασφάλειά τους· δηλαδή, ο Σ έχει την εξουσία να επιβάλλει φόρους προκειμένου να παρέχει ασφάλεια «συλλογικά». (η έμφαση προστέθηκε)

Με απλά λόγια, το κράτος του Χόμπς είναι ένα υποχρεωτικό εδαφικό μονοπώλιο της προστασίας, που μπορεί να περιορίσει τον ανταγωνισμό και μπορεί να καθορίσει πόσο θα χρεώσει τους ανθρώπους για τις υπηρεσίες του και να τους αναγκάσει νόμιμα να πληρώσουν για αυτές τις υπηρεσίες.

Μολονότι πιο κάτω θα απαριθμήσουμε τις αντιφάσεις πιο συστηματικά, θα πρέπει να σημειώσουμε αρκετές αντιφάσεις εδώ, σχετικά με τον μύθο της συλλογικής ασφάλειας. Καταρχάς, το κράτος στοχεύει στον περιορισμό της ανθρώπινης φύσης, αλλά εξουσιοδοτεί και ενδυναμώνει μια ελίτ ασύδοτων ανθρώπων. Στη συνέχεια, το κράτος στοχεύει στην προστασία της ιδιωτικής περιουσίας και των δικαιωμάτων παραβιάζοντας την ιδιωτική περιουσία και τα δικαιώματα. Και, το κράτος στοχεύει στη μείωση των διαπροσωπικών συγκρούσεων μεταξύ μη κρατικών φορέων, μέσω απειλών και ενός νόμιμου μονοπωλίου στη βία. Με άλλα λόγια, το κράτος αξιώνει να προσφέρει προστασία από την επιθετικότητα των άλλων, αλλά όχι από την δική του.

Θα ήταν κάτι διαφορετικό το να υποστηρίξουμε ότι η βία πρέπει να χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση της βίας. Αυτό είναι το επιχείρημα υπέρ της αυτοάμυνας και της αμοιβαίας ασφάλειας. Αλλά η επιχειρηματολογία του Χομπς απαιτεί την μονοπωλιακή επιθετικότητα για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα της γενικής, μη κρατικής επιθετικότητας: τον συγκεντρωτισμό μιας αθέμιτης βίας. Η ατομική ή αμοιβαία αυτοάμυνα είναι η νόμιμη χρήση βίας -ή απειλή χρήσης βίας- για την προστασία των ατομικών δικαιωμάτων (την αυτοκτησία και ιδιοκτησία). Η λεγόμενη συλλογική ασφάλεια περιλαμβάνει τη συγκέντρωση και την μονοπώληση της επιθετικότητας στο όνομα του περιορισμού της επιθετικότητας.

Η αντίφαση στον ορισμό και την νομιμότητα

Στο επιχείρημα του Χομπς για το κράτος:

1. Η (γενική) συναίνεση θεμελιώνει την εδαφική κυριαρχία του κράτους.

2. Η εδαφική κυριαρχία ορίζει τη νόμιμη εξουσία.

3. Η νόμιμη εξουσία επικυρώνει τον καταναγκασμό από το κυρίαρχο κρατικό .

4. Ο καταναγκασμός του κυρίαρχου κράτους υπερισχύει της διαφωνίας και της ανάκλησης της συναίνεσης (εκ μέρους των κυβερνωμένων).

5. Η νομιμότητα τελικά στηρίζεται στην εξουσία που έχει θεσπίσει ο ίδιος ο εδαφικά κυρίαρχος.

Ο Χομπς επιχειρεί να δικαιολογήσει τη νομιμότητα του κράτους μέσω του κοινωνικού συμβολαίου: ότι τα άτομα συναινούν να παραδώσουν ορισμένες ελευθερίες και δικαιώματα σε έναν κυρίαρχο φορέα με αντάλλαγμα την ασφάλεια και την κοινωνική τάξη. Ο Χομπς υποστηρίζει ότι, στην φυσική κατάσταση, τα άτομα κατέχουν ευρεία δικαιώματα αυτοσυντήρησης, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης βίας. Ωστόσο, αυτό δημιουργεί ένα βαθύτερο πρόβλημα.

Η νόμιμη εξουσία συνήθως πηγάζει από δικαιώματα που τα ίδια τα άτομα κατέχουν και μπορούν να εκχωρήσουν. Αλλά ακόμη και αν τα άτομα κατέχουν καταναγκαστικά δικαιώματα στην φυσική κατάσταση, δεν συνεπάγεται απαραίτητα ότι μπορούν να μεταβιβάσουν αμετάκλητα αυτά τα δικαιώματα σε έναν θεσμό που διεκδικεί το υποχρεωτικό μονοπώλιο της βίας εντός μιας επικράτειας. Η θεωρία επομένως γίνεται κυκλική και αυτοαναφορική: το κράτος λέγεται ότι είναι νόμιμο επειδή τα άτομα το εξουσιοδοτούν, ωστόσο η εξουσία που ασκείται υπερβαίνει τη συνήθη ηθική εξουσία οποιουδήποτε ατόμου και νομιμοποιείται κυρίως μέσω του καθορισμού που κάνει ο ίδιος ο θεσμός.

Ως αποτέλεσμα, η διάκριση μεταξύ κρατικού και ιδιωτικού καταναγκασμού βασίζεται λιγότερο στη φύση αυτής της πράξης και περισσότερο στο στάτους του δρώντος που διεκδικεί την κυρίαρχη εξουσία. Σε αντίθεση με άλλες μορφές εξουσίας, το κράτος του Χομπς δεν μπορεί να θεσπίσει την νομιμότητα απλώς αξιώνοντας ένα μονοπώλιο στη βία. Η εξουσία του απαιτεί την ηθική δικαιολόγηση πέρα ​​από τη δική του θεσμική αυτο-εξουσιοδότηση.

Το πρόβλημα ενός ενιαίου Παγκόσμιου Κράτους

Η παρακολούθηση της λογικής του Χομπς μέχρι το τέλος της αποκαλύπτει ένα άλλο σοβαρό σφάλμα. Αν για την αποτροπή των συγκρούσεων μεταξύ ατόμων είναι απαραίτητος ένας μόνο εδαφικά κυρίαρχος , τότε λογικά για την αποτροπή των συγκρούσεων μεταξύ εθνών θα ήταν απαραίτητο ένα ενιαίο παγκόσμιο κράτος. Ωστόσο, ακόμη και οι υποστηρικτές του Χομπς συνήθως απορρίπτουν αυτό το συμπέρασμα, αποκαλύπτοντας την ασυνέπεια του αρχικού επιχειρήματος.

Ο Χανς-Χέρμαν Χόππε γράφει:

Μόλις υποτεθεί ότι, για να θεσπιστεί η ειρηνική συνεργασία μεταξύ Α και Β, είναι απαραίτητο να υπάρχει ένα κρατος S, προκύπτει ένα διττό συμπέρασμα. Εάν υπάρχουν περισσότερα από ένα κράτη - S1, S2, S3 - τότε, όπως ακριβώς δεν μπορεί να υπάρξει ειρήνη μεταξύ Α και Β χωρίς το S, έτσι δεν μπορεί να υπάρξει ειρήνη μεταξύ των κρατών S1, S2 και S3 εφόσον παραμένουν σε μια φυσική κατάσταση (δηλαδή, σε μια κατάσταση αναρχίας) μεταξύ τους. Συνεπώς, για να επιτευχθεί η παγκόσμια ειρήνη, είναι απαραίτητη η πολιτική συγκέντρωση, η ενοποίηση και, τελικά, η εγκαθίδρυση μιας ενιαίας παγκόσμιας κυβέρνησης.

Αντιφάσεις, μετα-αντίφαση και συμπέρασμα

Η λύση του Χομπς δεν εξαλείφει τα προβλήματα που ισχυρίζεται ότι επιλύει· τα θεσμοθετεί. Θα πρέπει να σημειώσουμε τις ασυνέπειες μεταξύ των δηλωμένων ανησυχιών και των προτεραιοτήτων που υποτίθεται ότι απαιτούν την ύπαρξη του κράτους:

1. Το κράτος επιχειρεί να λύσει το πρόβλημα των ιδιοτελών και εξουσιομανών ανθρώπων, συγκεντρώνοντας την εξουσία στα χέρια ιδιοτελών και εξουσιομανών ανθρώπων.

2. Το κράτος ισχυρίζεται ότι διασφαλίζει την ιδιοκτησία και τη σταθερότητα, διατηρώντας παράλληλα την εξουσία να παρακάμπτει και τα δύο, όποτε το απαιτεί η ανάγκη του κυρίαρχου κράτους.

3. Το κράτος ισχυρίζεται ότι μειώνει τη βία και τις διαπροσωπικές συγκρούσεις μέσω απειλών, εξαναγκασμού και νομικού μονοπωλίου της βίας.

4. Το κράτος επιδιώκει να εξαλείψει την ανασφάλεια, εγκαθιδρύοντας έναν θεσμό που διαθέτει μεγαλύτερη ισχύ καταναγκασμού από οποιονδήποτε ιδιωτικό φορέα.

5. Το κράτος ισχυρίζεται ότι παρέχει ασφάλεια και επίλυση διαφορών, ενώ απαγορεύει νομικά τους ανταγωνιστικούς παρόχους των ίδιων υπηρεσιών.

6. Το κράτος διεκδικεί την νομιμότητα μέσω της συναίνεσης των κυβερνωμένων, ωστόσο η συναίνεση παύει να έχει ουσιαστική ισχύ μόλις εγκαθιδρυθεί το κράτος.

7. Το κράτος αυτοπροσδιορίζεται ως ο μοναδικός νόμιμος χρήστης βίας, ενώ αντιμετωπίζει κυκλικά τον δικό του καταναγκασμό ως νόμιμο και τις πανομοιότυπες ιδιωτικές πράξεις καταναγκασμού ως εγκληματικές.

8. Η λογική του χομπσιανού πολιτικού συγκεντρωτισμού υποδεικνύει έναν ενιαίο παγκόσμιο κυρίαρχο φορέα, ωστόσο οι περισσότεροι υποστηρικτές του απορρίπτουν αυτό το συμπέρασμα.

Αυτές οι εσωτερικές κριτικές θα πρέπει να καταδεικνύουν ότι η θεωρία του Χομπς για το κράτος είναι αυτοαναιρούμενη με τους δικούς της όρους. Κρίνοντάς το έξωθεν, θα μπορούσαμε επίσης να σημειώσουμε ότι το κράτος ισχυρίζεται ότι μειώνει την κλίμακα και το εύρος της βίας, παρά το γεγονός ότι δημιουργεί τα μεγαλύτερα συστήματα οργανωμένης βίας στην ανθρώπινη ιστορία. Αντί να δημιουργεί πραγματική ασφάλεια, η λύση του Χομπς απλώς μεταφέρει το πρόβλημα της βίας από τους ιδιωτικούς φορείς σε μια μονοπωλιακή οντότητα. Εν ολίγοις, κάθε πρόβλημα που ισχυρίζεται ότι επιλύει το κράτος, το επιλύει επιδιδόμενο ακόμα περισσότερο σε αυτό που ισχυρίζεται ότι επιλύει.

Πίσω από όλες αυτές τις συγκεκριμένες αντιφάσεις βρίσκεται μια ενιαία, θεμελιώδης μετα-αντίφαση:

Η επιθετική βία «μειώνεται» μέσω της επιθετικής βίας. Η ιδιοκτησία «προστατεύεται» μέσω της παραβίασης της ιδιοκτησίας. Η σύγκρουση «επιλύεται» μέσω του καταναγκαστικού μονοπωλίου. Η «λογοδοσία» επιβάλλεται μέσω μιας εξουσίας που δεν λογοδοτεί. Δεν πρόκειται για μια σειρά από ατυχείς πολιτικές αστοχίες - πρόκειται για την δομική λογική του ίδιου του θεσμού.

Δεδομένου του προτύπου που θέτει το κράτος, δεν πρέπει να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι η ανεξέλεγκτη εξουσία τείνει να προσελκύει τους διψασμένους για εξουσία και τους ανήθικους, ενώ απωθεί τους ευσυνείδητους και τους ηθικούς. Ο Φ.Α. Χάγιεκ έγραψε ένα κεφάλαιο στο βιβλίο του «Ο Δρόμος προς τη Δουλεία » με τίτλο «Γιατί οι Χειρότεροι Φτάνουν στην Κορυφή». Στο κεφάλαιο αυτό αναφέρει τα εξής:

Όπως ακριβώς ο δημοκρατικός πολιτικός, που ξεκινά να σχεδιάζει την οικονομική ζωή, σύντομα θα βρεθεί αντιμέτωπος με την επιλογή είτε να αναλάβει δικτατορικές εξουσίες είτε να εγκαταλείψει τα σχέδιά του, έτσι και ο ολοκληρωτικός ηγέτης σύντομα θα πρέπει να επιλέξει μεταξύ της περιφρόνησης των συνηθισμένων ηθικών αρχών και της αποτυχίας. Γι’ αυτόν τον λόγο, οι αδίστακτοι είναι πιθανό να είναι πιο επιτυχημένοι σε μια κοινωνία που τείνει προς τον ολοκληρωτισμό.

[…]

Η πρόοδος εντός μιας ολοκληρωτικής ομάδας ή ενός κόμματος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την προθυμία να διαπράξει κανείς ανήθικα πράγματα.

[…]

Για να είναι λοιπόν ένας άνθρωπος χρήσιμος βοηθός στη λειτουργία ενός ολοκληρωτικού κράτους, πρέπει να είναι έτοιμος να παραβιάσει κάθε ηθικό κανόνα που γνώρισε ποτέ, αν αυτό φανεί απαραίτητο για την επίτευξη του σκοπού που του έχει τεθεί. Στην μηχανή του ολοκληρωτισμού θα εμφανιστούν ειδικές ευκαιρίες για τους αδίστακτους και τους ανέντιμους.

Share

[Πηγή άρθρου: Hobbes’s Self-Defeating Theory]

Ετικέτες: Οικογένεια,
14/5/2026 • Άρθρο του Α. Σκούρα

Τα διαθέσιμα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για τον πληθυσμό της χώρας δεν περιγράφουν μια συνηθισμένη κοινωνική μεταβολή. Περιγράφουν μια χώρα που μικραίνει, γερνά και δυσκολεύεται να αναπαραγάγει τον εαυτό της. Το 2024 οι γεννήσεις στην Ελλάδα έπεσαν στις 68.467, μειωμένες σε σχέση με το 2023, ενώ οι θάνατοι έφτασαν τους 126.916. Δηλαδή μέσα σε έναν χρόνο ο φυσικός πληθυσμός της χώρας μειώθηκε κατά 58.449 ανθρώπους. Οι γάμοι μειώθηκαν επίσης, φτάνοντας τους 36.649, ενώ τα διαζύγια αυξήθηκαν στα 15.532. Την ίδια χρονιά καταγράφηκαν πάνω από σαράντα διαζύγια για κάθε εκατό γάμους.

Αυτό δεν είναι απλώς στατιστική. Είναι εθνική προειδοποίηση.

Η Ελλάδα δεν αντιμετωπίζει μόνο κρίση γεννήσεων. Αντιμετωπίζει κρίση θεσμών. Και ο πρώτος θεσμός που εγκαταλείψαμε με ελαφρότητα είναι ο γάμος. Τον παρουσιάσαμε ως παλιό κατάλοιπο. Τον ταυτίσαμε με κοινωνική πίεση, υποκρισία, καταπίεση και μικροαστική συμβατικότητα. Ξεχάσαμε ότι ο γάμος υπήρξε επί αιώνες η βασική ιδιωτική συμμαχία κατά της φθοράς. Η συμφωνία δύο ανθρώπων να μετατρέψουν την επιθυμία σε ευθύνη, την έλξη σε διάρκεια, το σπίτι σε συνέχεια.

Καμία κοινωνία δεν επιβιώνει μόνο με δικαιώματα. Χρειάζεται και δεσμούς. Χρειάζεται ελεύθερους ανθρώπους που αναλαμβάνουν δεσμεύσεις. Ο φιλελεύθερος δεν ζητά από το κράτος να διατάξει τους πολίτες να παντρευτούν. Δεν πιστεύει σε ηθική αστυνόμευση ούτε σε κρατικό πατερναλισμό. Πιστεύει όμως στην αλήθεια. Και η αλήθεια είναι ότι μια κοινωνία που απαξιώνει τη σταθερή οικογένεια πληρώνει τελικά το κόστος σε άδεια σχολεία, γερασμένες γειτονιές, ασφαλιστικά αδιέξοδα και πολιτική παρακμή.

Οι Έλληνες πρέπει να ανακαλύψουν ξανά τα οφέλη του γάμου. Όχι μόνο επειδή ο γάμος συνδέεται με περισσότερα παιδιά. Αυτό είναι προφανές, αν και όχι μηχανικό. Η δημογραφία επηρεάζεται και από τα εισοδήματα, τη στέγη, τη φορολογία, την εργασία, το κόστος ανατροφής, την ηλικία απόκτησης πρώτου παιδιού και τη γενική αισιοδοξία μιας κοινωνίας. Ο γάμος δεν αρκεί για να λύσει το δημογραφικό. Αλλά χωρίς σταθερούς δεσμούς, χωρίς νοικοκυριά που μπορούν να σχεδιάσουν σε βάθος χρόνου, χωρίς ανθρώπους που πιστεύουν ότι αξίζει να χτίσουν κοινή ζωή, καμία πολιτική γεννήσεων δεν μπορεί να σταθεί.

Το επιχείρημα όμως δεν σταματά στη δημογραφία. Ο γάμος συνδέεται σταθερά με καλύτερα αποτελέσματα υγείας. Οι παντρεμένοι εμφανίζουν, κατά μέσο όρο, μεγαλύτερη διάρκεια ζωής, καλύτερη ψυχική υγεία, χαμηλότερα επίπεδα μοναξιάς και καλύτερη ανάρρωση μετά από σοβαρές ασθένειες. Προφανώς, ένα μέρος αυτών των αποτελεσμάτων οφείλεται και στο ότι υγιέστεροι, σταθερότεροι και οικονομικά ασφαλέστεροι άνθρωποι έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να παντρευτούν και να παραμείνουν παντρεμένοι. Αλλά αυτό δεν ακυρώνει τον θεσμό. Δείχνει ακριβώς τη λειτουργία του. Ο γάμος συγκεντρώνει, οργανώνει και ενισχύει πόρους που αλλιώς διασκορπίζονται: φροντίδα, επίβλεψη, αυτοσυγκράτηση, οικονομική συνεργασία, κοινωνική υποστήριξη.

Το ίδιο ισχύει και για την οικονομία της οικογένειας. Ο γάμος δημιουργεί οικονομίες κλίμακας. Δύο άνθρωποι μοιράζονται έξοδα, κινδύνους, εργασία, χρόνο και φροντίδα. Μπορούν να αποταμιεύσουν ευκολότερα, να σχεδιάσουν καλύτερα, να στηρίξουν ο ένας τον άλλον σε περιόδους ανεργίας, ασθένειας ή επαγγελματικής μετάβασης. Δεν μιλάμε εδώ για κάθε γάμο ανεξαιρέτως. Μιλάμε για τον σταθερό, λειτουργικό έγγαμο δεσμό. Εκείνον που μειώνει την αβεβαιότητα, απλώνει το ρίσκο σε δύο ανθρώπους και μετατρέπει την ατομική επιβίωση σε κοινό σχέδιο.

Για τα παιδιά, το ζήτημα είναι πρωτίστως εμπειρικό. Η σταθερή έγγαμη οικογένεια συνδέεται, κατά μέσο όρο, με καλύτερα εκπαιδευτικά, ψυχολογικά και οικονομικά αποτελέσματα. Τα παιδιά που μεγαλώνουν σε πιο σταθερά οικογενειακά περιβάλλοντα έχουν μικρότερη πιθανότητα να ζήσουν σε φτώχεια, μεγαλύτερη πιθανότητα να ολοκληρώσουν την εκπαίδευσή τους, καλύτερη σχολική επίδοση και χαμηλότερη έκθεση σε συνεχείς μετακινήσεις, συγκρούσεις και ανασφάλεια. Δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε γιατί. Δύο δεσμευμένοι γονείς μπορούν συνήθως να προσφέρουν περισσότερο χρόνο, περισσότερη επίβλεψη, περισσότερους οικονομικούς πόρους και μεγαλύτερη συνέχεια στην καθημερινότητα. Ο γάμος δεν παράγει αυτομάτως καλά παιδιά ούτε εξαλείφει τις αποτυχίες της γονεϊκότητας. Δημιουργεί όμως, σε επίπεδο κοινωνικού αποτελέσματος, τις καλύτερες πιθανότητες για λιγότερη φτώχεια, λιγότερη αστάθεια και περισσότερη ανοδική κινητικότητα. Και αυτό, σε μια χώρα που γερνά και μικραίνει, δεν είναι ηθικολογία. Είναι δημόσιο συμφέρον.

Σαφώς και υπάρχουν πολλές διαφορετικές προσεγγίσεις απέναντι στον γάμο, την οικογένεια και τη γονεϊκότητα. Κανείς δεν χρειάζεται να διαγράψει την προσωπική διαδρομή κανενός. Όταν όμως μιλάμε σοβαρά για το ποια θεσμική διαρρύθμιση παράγει, κατά μέσο όρο, τα καλύτερα αποτελέσματα για τους γονείς, τα παιδιά και την κοινωνία, τότε η απάντηση παραμένει ενοχλητικά απλή. Ο «ντεμοντέ, απαρχαιωμένος», κλασικός γάμος διατηρεί τα πρωτεία.

Μπορεί να μην αρέσει στην εποχή μας. Μπορεί να μην κολακεύει τις ιδεολογικές μόδες της ρευστότητας. Αλλά ο γάμος εξακολουθεί να συγκεντρώνει σε έναν θεσμό όσα χρειάζεται η ανθρώπινη ζωή για να ανθίσει: διάρκεια, αμοιβαιότητα, ευθύνη, οικονομική συνεργασία, κοινωνική αναγνώριση και σταθερότητα για τα παιδιά.

Πριν μιλήσουμε λοιπόν για οποιοδήποτε επιμέρους μέτρο πολιτικής, πρέπει να κοιτάξουμε τη μεγάλη εικόνα της συμπεριφοράς. Πότε φεύγουν οι νέοι από το πατρικό σπίτι. Πότε σχηματίζουν σταθερά νοικοκυριά. Πότε παντρεύονται. Πότε κάνουν το πρώτο παιδί. Πόσο εύκολα μπορούν να εργαστούν, να αποταμιεύσουν, να στεγαστούν, να προβλέψουν το αύριο. Μια κοινωνία που καθυστερεί διαρκώς την ενηλικίωση, τιμωρεί φορολογικά την εργασία, κλείνει την αγορά κατοικίας, υποτιμά τη μητρότητα και την πατρότητα και αντιμετωπίζει τη δέσμευση ως αφέλεια, δεν μπορεί μετά να απορεί γιατί δεν γεννιούνται παιδιά.

Η Ελλάδα δεν θα σωθεί μόνο με επιδόματα, ημερίδες και κρατικές καμπάνιες. Θα σωθεί όταν οι άνθρωποι πιστέψουν ξανά ότι αξίζει να δεσμευθούν, να χτίσουν σπίτι, να μεγαλώσουν παιδιά, να μείνουν. Ο γάμος δεν λύνει όλα τα προβλήματα. Αλλά χωρίς γάμο, καμία κοινωνία δεν αναπαράγει με σιγουριά ούτε τον πληθυσμό της ούτε τον χαρακτήρα της.

Share

[Πηγή άρθρου: Ο γάμος ως δημογραφική άμυνα]

Ετικέτες: Ευρωπαϊκή Ένωση, Ενέργεια

Άρθρο του Jake Scot δημοσιευμένο στις 29/4/2026.

Πρόσφατα έγινε γνωστό ότι μετά από 15 μήνες ανάπτυξης, η οικονομία της Ευρώπης έχει «συρρικνωθεί απροσδόκητα», παρά τις προβλέψεις ότι θα παραμείνει στα ίδια επίπεδα ή και ότι θα αναπτυχθεί ακόμη.

Σύμφωνα με το Politico, «ο σύνθετος δείκτης των μάνατζερ αγορών (PMI) της S&P Global μειώθηκε στις 48,6 μονάδες τον Απρίλιο από 50,7 μονάδες τον Μάρτιο. Οι αναλυτές ανέμεναν ότι θα παραμείνει πάνω από το βασικό όριο των 50 μονάδων, κάτω από το οποίο η δραστηριότητα θεωρείται συρρικνούμενη».

Και αυτή είναι μόνο η αρχή. Ο Κρις Γουίλιαμσον, επικεφαλής οικονομολόγος της S&P Global, λέει: «Οι ολοένα και πιο εκτεταμένες ελλείψεις εφοδιασμού απειλούν εν τω μεταξύ να περιορίσουν περαιτέρω την ανάπτυξη, ενώ παράλληλα ασκούν ανοδική πίεση στις τιμές τις επόμενες εβδομάδες».

Ορισμένοι αναλυτές θεώρησαν ότι είχαν αντληθεί τα οικονομικά διδάγματα της εισβολής στην Ουκρανία και ότι η Ευρώπη είχε λάβει μέτρα για να διασφαλίσει ότι δεν θα κρατηθεί ξανά όμηρος ενός ενεργειακού σοκ που θα προκληθεί από γεγονότα πέρα ​​από τον έλεγχό της. Το κύριο μάθημα, ωστόσο, της δομικής ευπάθειας φαίνεται να έχει αγνοηθεί.

Ούτε μπορεί ητρέχουσα κατάσταση της Ευρώπης να αποδοθεί εξ ολοκλήρου στα γεγονότα στη Μέση Ανατολή: μολονότι αυτά λειτούργησαν ως καταλύτης, έχουν απλώς αποκαλύψει τα υποκείμενα προβλήματα στις ενεργειακές πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την έλλειψη διασύνδεσης των ενεργειακών τομέων των κρατών μελών. Η πράσινη μετάβαση, με αιχμή του δόρατος την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία (European Green Deal) που ακολουθείται με κανονιστική ένταση και μεγάλη βιασύνη, αποδιάρθρωσε συστηματικά την δυνατότητα βασικού φορτίου της ηπείρου για την παροχή και την παραγωγή ενέργειας, πολύ πριν από την προετοιμασία των υποδομών αντικατάστασης.

Τα εργοστάσια άνθρακα έχουν κλείσει για χάρη πολιτικών, και όχι για οικονομικών, σκοπιμοτήτων. Τα πυρηνικά προγράμματα, παρά το γεγονός ότι ήταν αξιόπιστα και ελεγχόμενα από την εγχώρια αγορά, έκλεισαν στη Γερμανία και αλλού με την υπόθεση ότι θα υπήρχαν διαθέσιμες εναλλακτικές λύσεις - μια υπόθεση που τώρα μοιάζει με φανταστική ελπίδα και όχι με συνετή χάραξη πολιτικής, ειδικά καθώς το Bagger 288 (σ.σ. μηχάνημα εξόρυξης λιγνίτη) κυριολεκτικά κατασκάβει τη χώρα. Αυτό που παρέμεινε, ελλείψει της βιομηχανίας ανανεώσιμων πηγών ενέργειας της Γερμανίας, ήταν ένα δίκτυο που εξαρτάται όλο και περισσότερο από τον καιρό και την παγκόσμια διασύνδεση.

Πέρα από το εθνικό πρόβλημα, το ρυθμιστικό επίπεδο έχει γίνει ένας παράγοντας επιδείνωσης: οι ευρωπαϊκές αγορές ενέργειας είναι από τις πιο ρυθμιζόμενες στον κόσμο, με μηχανισμούς τιμολόγησης άνθρακα, συστήματα εμπορίας εκπομπών και κανόνες αγοράς παραγωγικής ικανότητας, τα οποία μπορεί να μοιάζουν εύλογα σε γενικές γραμμές, αλλά συλλογικά και στην πραγματικότητα, παράγουν μια δομή κόστους που αναπόφευκτα μετακυλίεται στο μεταγενέστερο στάδιο. Η γερμανική BASF, ένας από τους μεγαλύτερους κατασκευαστές χημικών στον κόσμο, έχει αυξήσει τις τιμές της έως και 30%.

Η Γερμανία έχει γίνει παράδειγμα προς αποφυγή όσον αφορά τις επικίνδυνες επιπτώσεις τόσο της έκθεσης της ενεργειακής οικονομίας σε παγκόσμιους κραδασμούς όσο και της απο-επένδυσης σε αξιόπιστες βιομηχανίες παραγωγής ενέργειας που πραγματικά λειτουργούν. Η απόφαση να εγκαταλείψει την πυρηνική ενέργεια αφαίρεσε περίπου το 12% της παραγωγικής της ικανότητας, ενώ παράλληλα έγινε επικίνδυνα εξαρτημένη από το εισαγόμενο φυσικό αέριο. Το Βερολίνο μείωσε στο μισό την πρόβλεψη οικονομικής ανάπτυξης για το 2026 από 1% σε 0,5% και για το 2027 από 1,3% σε 0,9% (μολονότι ακόμη και αυτές φαίνονται αισιόδοξες). Ορισμένες προβλέψεις τοποθετούν τις πιθανότητες η Γερμανία να εισέλθει σε ύφεση το δεύτερο τρίμηνο του 2026 στο 33%.

Δεν αποτελεί έκπληξη, λοιπόν, το γεγονός ότι τα στοιχεία του PMI επιβεβαίωσαν αυτό που έδειχναν οι δείκτες. Οι υπηρεσίες που συνέβαλαν στην Ευρωζώνη κατά τη διάρκεια του πολέμου στην Ουκρανία και αποτέλεσαν «την ατμομηχανή της ανάκαμψης του ευρωπαϊκού μπλοκ το 2025» βρίσκονται τώρα στο σημείο αδυναμίας - και ενώ η μεταποίηση έχει σημειώσει ελαφρά άνοδο, αυτό οφείλεται στην πραγματικότητα στη δημιουργία αποθεμάτων ενόψει των αναμενόμενων ελλείψεων και όχι στην πραγματική ζήτηση.

Όμως το βασικό σημείο είναι ότι το κόστος των πρώτων υλών έχει αυξηθεί δραστικά, σε σημείο που υπάρχει πραγματικός φόβος για στασιμοπληθωρισμό, καθώς η αύξηση των τιμών παράλληλα με τη μείωση της οικονομικής δραστηριότητας έχει οδηγήσει σε έναν καταστροφικό φαύλο κύκλο. Το κόστος της ενέργειας στην Ευρώπη είναι αστρονομικό: είναι συνήθως διπλάσιο από αυτό στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά μέσο όρο και σχεδόν 50% υψηλότερο από αυτό στην Κίνα. Το κόστος του φυσικού αερίου για τους Ευρωπαίους είναι πενταπλάσιο από το κόστος για τους Αμερικανούς.

Και καθώς η παραγωγή προϊόντων γίνεται πιο ακριβή, αυτά τα κόστη μετακυλίονται στα επόμενα στάδια. Πρώτα, θα είναι ο ίδιος ο ενεργειακός τομέας καθώς η τιμή του φυσικού αερίου θα ανέβει, αλλά στη συνέχεια θα είναι τα βιομηχανικά προϊόντα, έπειτα τα λιπάσματα και τελικά τα τρόφιμα. Ωστόσο δεν θα έχει σημασία το εάν οι άνθρωποι δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να αγοράσουν πράγματα, εφόσον θα έχουν ούτως ή άλλως δουλειά: υπάρχει μια σαφής, εδραιωμένη συσχέτιση μεταξύ των τιμών του ηλεκτρικού ρεύματος και της ανεργίας.

Ο ιδιωτικός τομέας πληρώνει εντέλει το τίμημα για την ευπάθεια των ενεργειακών πολιτικών της ΕΕ. Δεν πρόκειται για ένα ξαφνικό σοκ που μπορεί να αναμένει κανείς. Είναι ένα διαρθρωτικό πρόβλημα που επιδεινώνεται από τις πολιτικές αποφάσεις και όχι από την οικονομική λογική. Η Ευρώπη μέσω των ρυθμίσεών της φροντίζει ώστε οι πολίτες της να κρυώνουν, να πεινούν και να φτωχαίνουν - ενώ η Αμερική και η Κίνα προχωρούν μπροστά.

Share

[Πηγή άρθρου: Europe’s Shrinking Feeling]

Ετικέτες: Ευρωπαϊκή Ένωση, Οικονομική πολιτική, Κεντρικός σχεδιασμός, Προοδευτισμός, Σοσιαλισμός

5/3/2026 • Άρθρο του Eduard Braun

Η προσπάθεια της Γερμανίας για μια κοινωνικο-οικολογική οικονομία της αγοράς βασίζεται σε εκτεταμένες κρατικές παρεμβάσεις στην ενέργεια και τη βιομηχανία, συμπεριλαμβανομένης μιας κυβερνητικής στρατηγικής για το υδρογόνο. Σε πρόσφατη έκθεσή της, η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Ελέγχου της Γερμανίας περιγράφει ρητά την πολιτική ως κεντρικά σχεδιασμένη οικονομία και επισημαίνει θεμελιώδη προβλήματα. Ταυτόχρονα, αμφιβάλλει για το αν η κυβέρνηση θα επιτύχει τους δικούς της στόχους, υποδεικνύοντας ότι αυτά τα πειράματα της πολιτικής για το κλίμα είναι πιθανό να αποτύχουν ακόμη και με τους δικούς τους όρους.

Ο «κοινωνικο-οικολογικός μετασχηματισμός» της Γερμανίας είναι το πολιτικό πρόγραμμα μετατροπής της υπάρχουσας κοινωνικής οικονομίας της αγοράς σε αυτό που η κυβέρνηση αποκαλεί «κοινωνικο-οικολογική οικονομία της αγοράς». Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι οι κλιματικοί και περιβαλλοντικοί στόχοι τίθενται πάνω από τα αυθόρμητα αποτελέσματα των αγορών και το κράτος κατευθύνει ολοένα και περισσότερο τις επενδύσεις, την παραγωγή και την κατανάλωση μέσω λεπτομερών ρυθμίσεων, απαγορεύσεων, επιδοτήσεων και νέων γραφειοκρατικών δομών.

Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση έχει δεσμευτεί —μέσω της Συμφωνίας του Παρισιού, της Πράσινης Συμφωνίας της ΕΕ, του Νόμου της ΕΕ για το Κλίμα και του Νόμου της Γερμανίας για την Κλιματική Αλλαγή— να επιτύχει την ουδετερότητα ως προς τα αέρια του θερμοκηπίου έως το 2045. Σε αυτή τη βάση, προωθεί μια ολοκληρωμένη αναδιάρθρωση ολόκληρης της ενεργειακής και βιομηχανικής βάσης. Τα ορυκτά καύσιμα πρόκειται να καταργηθούν σταδιακά και να αντικατασταθούν από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και νέες τεχνολογίες. Για να επιβάλει αυτούς τους στόχους, το Βερολίνο αυστηροποιεί τα όρια εκπομπών αερίων, εισάγει ειδικές ανά τομέα μεθόδους μείωσης και επεκτείνει την τιμολόγηση του άνθρακα. Ταυτόχρονα, εφαρμόζει προγράμματα επιδοτήσεων μεγάλης κλίμακας και σχέδια στήριξης που στοχεύουν σε «φιλικές προς το κλίμα» επενδύσεις, που κυμαίνονται από τις ενεργοβόρες βιομηχανίες έως την στέγαση, τις μεταφορές και την γεωργία. Σύμφωνα με την Επιστημονική Υπηρεσία της Γερμανικής Ομοσπονδιακής Βουλής, ο μετασχηματισμός θα κοστίσει περίπου 13 τρισεκατομμύρια ευρώ (περίπου 15,3 τρισεκατομμύρια δολάρια).

Κεντρικό στοιχείο αυτού του μετασχηματισμού δεν είναι απλώς ο καθορισμός των γενικών όρων-πλαισίων, αλλά και η καθοδήγηση συγκεκριμένων τεχνολογικών επιλογών: η κυβέρνηση προωθεί ρητά ορισμένες τεχνολογίες (όπως το υδρογόνο, την ηλεκτρική κινητικότητα με μπαταρίες και τις «πράσινες» βιομηχανικές διαδικασίες) και αποθαρρύνει ή απαγορεύει άλλες. Βασίζεται επίσης σε δεσμευτικά μέσα σχεδιασμού και μακροπρόθεσμους «χάρτες πορείας μετασχηματισμού» για ολόκληρους τομείς της οικονομίας. Επισήμως, αυτό παρουσιάζεται ως μια στρατηγική εκσυγχρονισμού που θα διατηρήσει την ευημερία, καθιστώντας παράλληλα τη Γερμανία κλιματικά ουδέτερη. Στην πραγματικότητα, αντικαθιστά όλο και περισσότερο τις αποκεντρωμένες επιχειρηματικές αποφάσεις και τα σήματα που στέλνουν οι τιμές στην αγορά, με πολιτικούς στόχους και επιτελικά σχέδια.

Η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Ελέγχου της Γερμανίας («Bundesrechnungshof») είναι ένας επίσημος κρατικός θεσμός, όχι κάποια φιλελεύθερη δεξαμενή σκέψης. Υποβάλλει εκθέσεις στο κοινοβούλιο και εξετάζει το εάν η ομοσπονδιακή κυβέρνηση χρησιμοποιεί τα δημόσια κεφάλαια νόμιμα και αποτελεσματικά. Ακριβώς αυτός ο φορέας, στην έκθεσή του της 28ης Οκτωβρίου 2025 σχετικά με την εθνική στρατηγική της Γερμανίας για το υδρογόνο, εκδίδει μια ασυνήθιστα σαφή ετυμηγορία σχετικά με τον οικονομικό χαρακτήρα της τρέχουσας πολιτικής για το κλίμα.

Η έκθεση αναφέρει ότι το υδρογόνο υποτίθεται ότι παίζει «βασικό ρόλο στην ενεργειακή μετάβαση», ωστόσο «υπάρχει έλλειψη προσφοράς, ζήτησης και υποδομών» (σελ. 2). Με άλλα λόγια, η κυβέρνηση προσπαθεί να οικοδομήσει μια ολόκληρη αγορά γύρω από ένα προϊόν που είναι σπανίως διαθέσιμο, σπανίως απαραίτητο υπό τις τρέχουσες συνθήκες και δεν μπορεί να διακινηθεί σε μεγάλη κλίμακα επειδή λείπουν οι απαραίτητοι αγωγοί και εγκαταστάσεις. Η Ελεγκτική Υπηρεσία τονίζει περαιτέρω ότι «το υδρογόνο είναι σημαντικά πιο ακριβό από τις πηγές ενέργειας που χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα. Η Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση υποστηρίζει την ενίσχυση της οικονομίας του υδρογόνου με αρκετά δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως, ακολουθώντας μια προσέγγιση (κεντρικά) σχεδιασμένης οικονομίας» (σελ. 2, η έμφαση προστέθηκε). Εδώ, ο κεντρικός όρος - «προσέγγιση σχεδιασμένης οικονομίας» - προέρχεται απευθείας από ένα επίσημο εποπτικό όργανο που περιγράφει την κυβερνητική πολιτική, όχι από τους επικριτές της.

Παρά τη μαζική χρήση επιδοτήσεων και κατευθυνόμενης καθοδήγησης, η Ελεγκτική Υπηρεσία καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η κυβέρνηση παραμένει «πολύ μακριά από την επίτευξη του στόχου της για τη δημιουργία μιας οικονομίας υδρογόνου έως το 2030» (σελ. 2). Εν ολίγοις, η εποπτική αρχή διαπιστώνει ότι το Βερολίνο χρησιμοποιεί μια μέθοδο σχεδιασμένης οικονομίας, πληρώνοντας πολύ υψηλότερο κόστος για το υδρογόνο από ό,τι για τις υπάρχουσες πηγές ενέργειας, και εξακολουθεί να μην καταφέρνει να πλησιάσει τους δικούς του στόχους.

Από την οπτική γωνία της αυστριακής οικονομίας, τίποτα από αυτά δεν θα έπρεπε να προκαλεί έκπληξη. Ο Ludwig von Mises υποστήριξε πως, όταν οι κυβερνήσεις μεταβαίνουν από μια τάξη πραγμάτων της αγοράς σε ένα σύστημα πολιτικού σχεδιασμού, αναπόφευκτα υπονομεύουν τους ίδιους τους μηχανισμούς - τιμές, κέρδη και ζημίες - που συντονίζουν την οικονομική δραστηριότητα. Οι κεντρικοί σχεδιαστές δεν μπορούν να γνωρίζουν τις σχετικές ελλείψεις, προτιμήσεις και τεχνολογικές δυνατότητες που εκατομμύρια επιχειρηματίες ανακαλύπτουν μόνο μέσω της ελεύθερης ανταλλαγής. Το αποτέλεσμα είναι η κακή κατανομή του κεφαλαίου, οι επίμονες ελλείψεις και πλεονάσματα και η σταδιακή διάβρωση της ευημερίας.

Η «κοινωνικο-οικολογική οικονομία της αγοράς» της Γερμανίας αποτελεί ένα τυπικό παράδειγμα αυτής της δυναμικής. Το κράτος δηλώνει ότι το υδρογόνο και άλλες ευνοούμενες τεχνολογίες είναι το «μέλλον», διοχετεύει δισεκατομμύρια σε επιδοτήσεις και επιχειρεί να κατασκευάσει αγορές με διατάγματα. Ωστόσο, ακόμη και ένας επίσημος φορέας, όπως η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Ελέγχου, περιγράφει τώρα αυτή την συνθήκη ως «προσέγγιση της κεντρικά σχεδιασμένης οικονομίας» και αμφιβάλλει ότι η κυβέρνηση θα επιτύχει τους δικούς της στόχους. Κατά πάσα πιθανότητα, η Γερμανία πρόκειται να επιβεβαιώσει για άλλη μια φορά αυτό που έδειξε θεωρητικά ο Mises πριν από έναν αιώνα: ότι οι σχεδιασμένες οικονομίες δεν επιτυγχάνουν τα υποσχόμενα αποτελέσματά τους. Αντίθετα, δημιουργούν αυξανόμενο κόστος, αποτυχημένα πρότζεκτ και αυξανόμενο χάος - ενώ παράλληλα κάνουν την κοινωνία φτωχότερη.

Share

[Πηγή άρθρου: Germany Is Now Officially a Planned Economy]

Ετικέτες: Περιβάλλον, Πόλεμος και εξωτερική πολιτική, Σοσιαλισμός
Άρθρο του ερευνητικού δημοσιογράφου Robert Kogon, δημοσιευμένο στις 10/6/2025.

Ένα από τα μεγαλύτερα αστέρια της ρουμανικής ποπ μουσικής, ο Manele, είναι γνωστός ως Adrian Copilul Minune, «ο Adrian, το Παιδί Θαύμα», που ονομάστηκε έτσι επειδή, ωσάν ένας τσιγγάνος Μότσαρτ, οι μουσικές του ικανότητες ήταν τρομερά προχωρημένες σε σχέση με την τρυφερή του ηλικία, όταν ξεκίνησε να ασχολείται με τη μουσική βιομηχανία πριν από δεκαετίες. Μπορεί κανείς να παρακολουθήσει τον Adrian Copilul Minune – ή Adrian Simionescu κατά το χριστιανικό του όνομα – να ερμηνεύει, για παράδειγμα, στο παρακάτω απόσπασμα από την αξιοσημείωτη ταινία Gadjo Dilo του Γάλλου σκηνοθέτη Tony Gatlif σχετικά με την ρουμανική τσιγγάνικη ζωή και μουσική.

Ωστόσο, το μυστικό της επιτυχίας του Adrian Copilul Minune – εκτός από κάποιο υπαρκτό μουσικό ταλέντο – ήταν ότι στην πραγματικότητα δεν ήταν παιδί, αλλά απλώς ένας νάνος που έμοιαζε με παιδί: όταν γυρίστηκε η παραπάνω σκηνή, το «παιδί θαύμα» ήταν στις αρχές της δεκαετίας των είκοσι.

Κοιτάζοντας πρόσφατες φωτογραφίες από το ταξίδι της στη Γάζα, σκέφτηκα ότι το ίδιο θα μπορούσε να ειπωθεί και για την Γκρέτα Τούνμπεργκ, η οποία φέρεται να έχει ύψος 1,49 μέτρα.

Ποιος μπορεί να ξεχάσει το πώς η Τούνμπεργκ, με το πρόσωπό της παραμορφωμένο από το συναίσθημα (ή από την προσπάθεια να το εκβιάσει), φώναξε το περίφημο «How dare you?» (Πώς τολμάτε;) στους ηγέτες του κόσμου, που είχαν συγκεντρωθεί στη Σύνοδο Κορυφής του ΟΗΕ για την Κλιματική Δράση στη Νέα Υόρκη, τον Σεπτέμβριο του 2019.

Η σελίδα της Wikipedia για την Thunberg περιγράφει την περίσταση ως εξής:

Στις 23 Σεπτεμβρίου 2019, η Thunberg παρευρέθηκε στη Σύνοδο Κορυφής του ΟΗΕ για τη «Δράση για το Κλίμα» στη Νέα Υόρκη. Την ίδια ημέρα, το Ταμείο των Ηνωμένων Εθνών για τα Παιδιά (UNICEF) διοργάνωσε συνέντευξη Τύπου, όπου η Thunberg συμμετείχε μαζί με 15 άλλα παιδιά, συμπεριλαμβανομένων των Ayakha Melithafa, Alexandria Villaseñor, Catarina Lorenzo, Ridhima Pandey και Carl Smith.

Όμως τον Σεπτέμβριο του 2019, η Γκρέτα Τούνμπεργκ ήταν μόλις λίγους μήνες πριν από τα 17α γενέθλιά της ^! Από πότε οι 17χρονοι είναι παιδιά; Σε ορισμένες χώρες επιτρέπεται η κατανάλωση αλκοόλ σε αυτή την ηλικία.

Το γεγονός είναι πως, όταν η Γκρέτα Τούνμπεργκ συμμετείχε ενεργά στις «παιδικές διαμαρτυρίες» κατά της κλιματικής αλλαγής που την έκαναν διάσημη, δεν ήταν παιδί. Ήταν μια ασυνήθιστα μικροκαμωμένη έφηβη που έπαιζε τον ρόλο του παιδιού. Όχι ένα παιδί-ηθοποιός, αλλά μια έφηβη ηθοποιός που μπορούσε να υποδυθεί ένα παιδί χάρη στο μικροσκοπικό της σώμα.

Αυτό ήταν το μυστικό της επιτυχίας της. Ένα πραγματικό παιδί δεν θα μπορούσε να διαβάσει το σενάριο από το οποίο προφανώς διάβαζε η Γκρέτα Τούνμπεργκ στη Σύνοδο Κορυφής για την Κλιματική Δράση - κρατάει το χαρτί στο χέρι της - ούτε να εκτελέσει τις οδηγίες που προφανώς της είχαν δοθεί.

Η μόνη διαφορά μεταξύ του Άντριαν Σιμιονέσκου και της Γκρέτα Τούνμπεργκ είναι ότι η Γκρέτα δεν έχει κανένα εμφανές ταλέντο και σίγουρα δεν έχει καμία σχετική γνώση ή εμπειρία: δεν είναι φυσικός ή μετεωρολόγος, όπως δεν είναι ούτε ειδικός στην πολιτική της Μέσης Ανατολής. Είναι απλώς μια ασυνήθιστα μικροκαμωμένη νεαρή γυναίκα, που κάποτε ανέλαβε τον ρόλο της «παιδικής συνείδησης» της ανθρωπότητας σε ένα εξαιρετικής παραγωγής θεατρικό έργο ηθικολογίας για την υποτιθέμενη επικείμενη κλιματική καταστροφή - και τώρα απ’ ό,τι φαίνεται την έχουμε φορτωθεί για πάντα.

Share

[Πηγή άρθρου: On Greta, the Wonder-Child of Global Warming and Gaza]

Ετικέτες: Ευρώπη, Πόλεμος και Εξωτερική Πολιτική, Ιστορία

6/5/2026 • Άρθρο του Thiago Coelho

Η διάσημη πρόγνωση του Φράνσις Φουκουγιάμα δεν ήταν ότι τα γεγονότα θα σταματούσαν, αλλά ότι η δυτική «φιλελεύθερη» (liberal, δλδ. ουσιαστικά σοσιαλδημοκρατική) δημοκρατία είχε αναδειχθεί ως το τελικό σημείο της ιδεολογικής εξέλιξης της ανθρωπότητας και η τελική μορφή της ανθρώπινης διακυβέρνησης. Αυτή η άποψη είχε πάντα μια χροιά θριαμβευτικής κόπωσης: ο Ψυχρός Πόλεμος είχε τελειώσει, η σοβιετική εναλλακτική είχε καταρρεύσει και το επιτελικό έθνος-κράτος του Ατλαντικού κόσμου (Ευρώπη-Αμερική) παρουσιάστηκε ως η ώριμη μορφή της ιστορίας. Ωστόσο η ήττα ενός τερατώδους αντιπάλου ποτέ δεν απέδειξε ότι δεν υπήρχε ένα καλύτερο πολιτικό σύστημα που να έπρεπε να ανακαλυφθεί. Απέδειξε μόνο ότι η μαρξιστική-λενινιστική δικτατορία ήταν ένα αδιέξοδο.

Από μια φιλελεύθερη οπτική γωνία, το πραγματικό λάθος είναι πιο ανεπαίσθητο από την απλή υπερβολική αυτοπεποίθηση. Ο Φουκουγιάμα μπέρδεψε μια σημαντική φιλελεύθερη νίκη με την ολοκλήρωση του φιλελευθερισμού. Ο Μάρεϊ Ρόθμπαρντ, στο βιβλίο του «Αριστερά και Δεξιά: Οι Προοπτικές για την Ελευθερία», αντιμετώπισε τον κλασικό φιλελευθερισμό όχι ως ένα πολιτικά κεντρώο καταφύγιο, αλλά ως μια ριζοσπαστική ιστορική δύναμη που επιτέθηκε στη μοναρχία, τις κάστες, τον μερκαντιλισμό και τον πόλεμο. Ο φιλελευθερισμός ήταν το κόμμα της προόδου επειδή διέσπασε την παλιά τάξη πραγμάτων· διεύρυνε τον χώρο για συμβόλαια, κινητικότητα, ειρήνη και άνοδο του βιοτικού επιπέδου. Αν αυτό ήταν ο φιλελευθερισμός στην καλύτερη του μορφή, τότε δεν έχει νόημα να αντιμετωπίζουμε το σύγχρονο κράτος -ακόμα μονοπωλιακό, ακόμα εκμεταλλευτικό, ακόμα οργανωμένο γύρω από τον καταναγκασμό- ως τον τελικό προορισμό του φιλελεύθερου εγχειρήματος και όχι ως ένα ακόμη ενδιάμεσο σημείο μεταξύ ιεραρχίας και ελευθερίας.

Ο Jason Lee Byas πλησιάζει περισσότερο στην αλήθεια όταν περιγράφει τον ελευθερισμό (libertarianism) ως «ριζοσπαστικό φιλελευθερισμό (liberalism)». Το επιχείρημά του είναι ότι ο φιλελευθερισμός, με τη σοβαρή του έννοια, ξεκινά από την εμπιστοσύνη στην ειρηνική, θετικού αθροίσματος συνεργασία και από τον φόβο για το τι κάνει η εξουσία στις ανθρώπινες σχέσεις. Τα πραγματικά συμφέροντα των ανθρώπων μπορούν να ευθυγραμμιστούν μέσω της οικειοθελούς ανταλλαγής και της πολιτικής ένωσης. Η κυριαρχία είναι αυτή που διαταράσσει αυτή την αρμονία. Από αυτή την άποψη, ο κεντρικός εχθρός δεν είναι απλώς αυτός ή εκείνος ο ηγεμόνας, αυτό ή εκείνο το κόμμα, αυτή ή εκείνη η ιδεολογία, αλλά η ίδια η κυριαρχία: η αφηρημένη κοινωνική σχέση που μετατρέπει τη συνεργασία σε διοίκηση. Ένα πολιτικό σύστημα που εξακολουθεί να βασίζεται στην φορολογία, τον καταναγκασμό, το μονοπώλιο της αστυνόμευσης και την νομιμοποιημένη υποταγή μπορεί να είναι ηπιότερο από τον δεσποτισμό, αλλά δεν αποτελεί την ολοκλήρωση της ιστορίας. Εξακολουθεί να διαπερνά την ίδια τη λογική την οποία ο ριζοσπαστικός φιλελευθερισμός υπάρχει για να ξεπεράσει.

Το δοκίμιο του Nathan Goodman για τον αναρχισμό ως ριζοσπαστικό φιλελευθερισμό οξύνει περαιτέρω την κριτική. Βασιζόμενος στον Don Lavoie, ο Goodman υποστηρίζει ότι η δημοκρατία δεν πρέπει να υποβαθμίζεται σε μια περιοδική ψηφοφορία περί ενός μηχανισμού καταναγκασμού (της κυβέρνησης). Η δημοκρατία, πιο ουσιαστικά, είναι η ανοιχτότητα: η δημόσια αμφισβήτηση, η κριτική, η πειθώ, η αποκάλυψη και η διάσπαρτη νοημοσύνη μιας κοινωνίας που της επιτρέπεται να μιλάει και να οργανώνεται ελεύθερα. Υπό αυτή την έννοια, η πραγματική δημοκρατία είναι πολυκεντρική και όχι μονοκεντρική. Ζει μέσα από την καταγγελία, την ερευνητική δημοσιογραφία, τις διαμαρτυρίες, την αμοιβαία βοήθεια και τις απρογραμμάτιστες αλληλεπιδράσεις των πολιτών - όχι απλώς μέσα από ψηφοδέλτια που ρίχνονται υπέρ αξιωματούχων, που στη συνέχεια μονοπωλούν τη νομοθεσία και τη βία. Αν αυτό είναι σωστό, τότε η σύγχρονη «φιλελεύθερη» (liberal) δημοκρατία σαφώς δεν είναι το τέλος της ιστορίας. Είναι μια περιορισμένη, κρατικιστική προσέγγιση μιας έννοιας πιο βαθιάς: μιας ανοιχτής κοινωνίας στην οποία η πολιτική φωνή και ο κοινωνικός συντονισμός είναι ριζικά αποκεντρωμένα.

Αυτό έχει σημασία, επειδή οι πραγματικές φιλελεύθερες δημοκρατίες δεν είναι απλώς ουδέτερα πλαίσια για την ελευθερία. Η ερμηνεία του Rothbard για το κράτος παραμένει συντριπτική: το κράτος είναι αρπακτικό, δεν ζει παράγοντας αλλά απαλλοτριώνοντας, και επιβιώνει πείθοντας το κοινό να συγχέει τα συμφέροντά του με τα δικά του. Η ανάλυση του φασισμού από τον Roderick T. Long προσθέτει μια περαιτέρω προειδοποίηση: τα σύγχρονα πολιτικά συστήματα δεν κινούνται μόνο μεταξύ ελευθερίας και άμεσου ολοκληρωτισμού. Διολισθαίνουν επίσης σε κορπορατιστικά υβρίδια, στα οποία ο -κατ’ όνομα μόνο- ιδιωτικός πλούτος ενσωματώνεται σε κρατικά προνόμια μέσω καρτελοποίησης και σύμπραξης δημόσιου-ιδιωτικού τομέα. Μόλις κάποιος δει αυτή την τάση, η υποτιθέμενη οριστικότητα της φιλελεύθερης δημοκρατίας αρχίζει να μοιάζει περισσότερο με ιδεολογικό καμουφλάζ. Ένα καθεστώς εκλογών που επιστρώνεται πάνω στην εξόρυξη, τη γραφειοκρατία, τις επιδοτήσεις, το μονοπώλιο και τα προνόμια δεν είναι η τελευταία λέξη στην κυβέρνηση. Είναι ένας ασταθής συμβιβασμός με την παλιά αρπακτική τάξη.

Ο Richard M. Ebeling, ερμηνεύοντας τον Ludwig von Mises, υποδεικνύει ένα καλύτερο πρότυπο για την αξιολόγηση των θεσμών. Το σωστό κριτήριο δεν είναι αν ένα καθεστώς αυτοαποκαλείται δημοκρατικό, συνταγματικό ή σύγχρονο. Το ερώτημα είναι αν προωθεί την ειρηνική κοινωνική συνεργασία. Ο φιλελευθερισμός του Mises, όπως τον παρουσιάζει ο Ebeling, αντιμετωπίζει τον καταμερισμό της εργασίας, την ιδιωτική ιδιοκτησία, το εμπόριο και την ελευθερία επιλογής ως βάσεις για τον πολιτισμό, επειδή μετατρέπουν τους πιθανούς ανταγωνιστές σε συνεργάτες. Με βάση αυτό το πρότυπο, οι καλύτερες πολιτικές μορφές παραμένουν όχι μόνο πιθανές αλλά και επειγόντως απαραίτητες: περισσότερο αποκεντρωμένο δίκαιο, περισσότερη εθελοντική παροχή, ισχυρότερη ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι, πιο ελεύθερη (αλλά όχι ανεξέλεγκτη) μετανάστευση, λιγότερος μιλιταρισμός και θεσμοί που αφήνουν μεγαλύτερο περιθώριο στους ανθρώπους να λύνουν τα προβλήματά τους, χωρίς να ζητούν την άδεια ενός κυρίαρχου κέντρου. Το ελευθεριστικό (libertarian) επιχείρημα δεν είναι ότι η «φιλελεύθερη» δημοκρατία ήταν άχρηστη. Είναι ότι η ειρηνική συνεργασία μπορεί να θεσμοθετηθεί πληρέστερα από ό,τι επιτρέπει το έθνος-κράτος.

Ο Étienne de La Boétie, στο κλασικό του έργο «Περί Εθελοδουλείας», εκθέτει τον τελευταίο λόγο για τον οποίο ο Φουκουγιάμα ήταν βιαστικός: η εξουσία είναι λιγότερο μόνιμη από ό,τι φαίνεται. Τα κράτη διαρκούν επειδή οι άνθρωποι συμμορφώνονται, τα εσωτερικεύουν, τα υπακούν και τα αναπαράγουν. Αν αποσύρετε αυτή τη συναίνεση, η ισχυρή δομή ξαφνικά εμφανίζεται εύθραυστη. Ο Byas θίγει ένα σχετικό σημείο όταν επιμένει ότι ο εχθρός δεν είναι μια μόνιμη τάξη επάρατων ατόμων, αλλά ένας άρρωστος τρόπος να σχετιζόμαστε μεταξύ μας. Αυτό σημαίνει ότι η ιστορία δεν μπορεί να τελειώσει, όσο οι άνθρωποι παραμένουν ικανοί να αρνούνται την παράνομη εξουσία και να οικοδομούν πιο ελεύθερες εναλλακτικές λύσεις. Το μέλλον είναι ακόμα ανοιχτό επειδή η υποταγή δεν είναι νόμος της φύσης. Είναι μια συνήθεια, υποστηριζόμενη από θεσμούς, η οποία μπορεί να αμφισβητηθεί, να διαβρωθεί και να αντικατασταθεί.

Όχι, λοιπόν, ο Φουκουγιάμα δεν είχε δίκιο για το τέλος της ιστορίας. Είχε δίκιο ότι ο φιλελευθερισμός κατανίκησε ισχυρούς εχθρούς. Έκανε όμως λάθος που υπέθεσε ότι το γραφειοκρατικό, κτητικό, ικανό για πόλεμο κράτος που επέζησε από αυτόν τον ανταγωνισμό είχε γίνει επομένως η αξεπέραστη μορφή πολιτικής ζωής. Η ελευθεριστική (libertarian) απάντηση δεν είναι νοσταλγία για τη μοναρχία, ούτε ρομαντισμός για τη δικτατορία, ούτε αδιαφορία για τις «φιλελεύθερες» (liberal) επιτυχίες. Είναι ένα αίτημα ριζοσπαστικοποίησης αυτών των επιτυχιών - να αναρωτηθούμε πώς θα έμοιαζαν η ελευθερία, η δημοκρατία και η συνεργασία αν δεν περιορίζονταν πλέον από μια μονοπωλιακή κυβέρνηση. Η ιστορία δεν έχει τελειώσει, γιατί τα ανθρώπινα όντα είναι ακόμα ικανά να ανακαλύπτουν θεσμούς λιγότερο καταναγκαστικούς, πιο ανοιχτούς και πιο πολιτισμένους από τα κράτη που τώρα υποτίθεται ότι τα κυβερνούν.

Share

[Πηγή άρθρου: Fukuyama Was Wrong; History Did Not End]

κ

Ετικέτες: Στρατηγική, Ιστορία
4/5/2026 • Άρθρο του Ryan McMaken

Τον Ιανουάριο του 1917, ο Λένιν ήταν απογοητευμένος. Ζούσε εξόριστος στη Ζυρίχη, έχοντας αποτύχει να φέρει μια κομμουνιστική επανάσταση στη Ρωσία μετά τη ρωσική επανάσταση του 1905. Ωστόσο, όντας ένας αφοσιωμένος επαναστάτης, αρνήθηκε να αναγνωρίσει την ήττα του. Σε μια ομιλία του προς τους σοσιαλιστές στις 22 Ιανουαρίου, ο Λένιν περιέγραψε την αποτυχία να κερδίσει μια αποφασιστική μάχη ενάντια στο ρωσικό καθεστώς ως «προσωρινή ήττα». Παρ’ όλα αυτά, δεν ήξερε πότε θα μπορούσε να προκύψει μια παρόμοια ευκαιρία και είπε στο ακροατήριό του:

Εμείς, της παλαιότερης γενιάς, μπορεί να μην ζήσουμε για να δούμε τις αποφασιστικές μάχες αυτής της επερχόμενης επανάστασης. Αλλά μπορώ, πιστεύω, να εκφράσω την αισιόδοξη ελπίδα ότι η νεολαία που εργάζεται τόσο λαμπρά στο σοσιαλιστικό κίνημα της Ελβετίας και ολόκληρου του κόσμου, θα είναι αρκετά τυχερή όχι μόνο να αγωνιστεί, αλλά και να νικήσει στην επερχόμενη προλεταριακή επανάσταση.

Ο Λένιν δεν γνώριζε τότε, φυσικά, ότι σε λίγους μόνο μήνες θα επέστρεφε στη Ρωσία και εκεί θα εκμεταλλευόταν τις νέες πολιτικές συνθήκες, που θα επέτρεπαν σε αυτόν και τους οπαδούς του να συντρίψουν την προσωρινή κυβέρνηση και να τοποθετήσουν τους δικούς του ανθρώπους σε καίριες θέσεις, οδηγώντας στην κατάληψη του ρωσικού κράτους.

Λίγους μήνες αφότου είχε καλέσει τους νεότερους σοσιαλιστές να συνεχίσουν μετά την αποτυχία, ο Λένιν θα εκμεταλλευόταν αυτό που έχει γίνει γνωστό ως «πολιτική ευκαιρία»: όταν οι αλλαγές στους πολιτικούς θεσμούς, σε συνδυασμό με την εξέλιξη στην ιδεολογία, συνδυάζονται για να δημιουργήσουν ένα γόνιμο έδαφος για σημαντικές αλλαγές στα καθεστώτα και τους πολιτικούς τους θεσμούς.

Με πιο καθομιλουμένους όρους, θα μπορούσαμε να πούμε ότι «ήταν η κατάλληλη στιγμή» για μια αντικαπιταλιστική επανάσταση στη Ρωσία. Και αυτό ακριβώς κατέστησε εφικτό για τον Λένιν, ή κάποιον σαν αυτόν, να πραγματοποιήσει ένα πραξικόπημα.

Η φράση «πολιτική ευκαιρία» εξελίχθηκε πριν από δεκαετίες για να περιγράψει το φαινόμενο που οι επιτυχημένοι επαναστάτες, μεταρρυθμιστές και ακτιβιστές έχουν κατανοήσει από καιρό: ότι οι σημαντικές αλλαγές στους πολιτικούς θεσμούς προκύπτουν από ένα μείγμα ιδεολογίας και ιστορικών συνθηκών. Τα πολιτικά γεγονότα δεν καθορίζονται μόνο από τη μάχη των ιδεών, αλλά και από το γεγονός ότι τα ιδεολογικά και πολιτικά κινήματα είναι παρόντα στο σωστό μέρος τη σωστή στιγμή.

Δεν αρκεί μια ιδεολογία να έχει «καλά επιχειρήματα». Οι ιστορικές συνθήκες πρέπει επίσης να παρέχουν τρεις βασικούς παράγοντες: Πρώτον, οι πολιτικοί θεσμοί του status quo πρέπει να αποδυναμώνονται από κάποιον παράγοντα, όπως η αδυναμία να ανταποκριθούν στις προσδοκίες και τις απαιτήσεις του πληθυσμού. Δεύτερον, ο πληθυσμός πρέπει να είναι ανοιχτός σε νέους θεσμούς ως αποτέλεσμα μιας αντιληπτής αποτυχίας των παλαιών θεσμών. Τέλος, η νικήτρια ιδεολογία πρέπει να είχε αρκετή επιτυχία ώστε να αποτελεί τουλάχιστον μια αναγνωρίσιμη επιλογή κατά την περίοδο που οδήγησε στην αποδυνάμωση και την απονομιμοποίηση του status quo.

Χωρίς αυτούς τους παράγοντες, είναι εξαιρετικά δύσκολο για μια ομάδα επαναστατών ή ριζοσπαστών να παρουσιάσει με επιτυχία στον πληθυσμό νέες ιδεολογικές επιλογές και, ως εκ τούτου, να επιφέρει σημαντικές αλλαγές στους πολιτικούς θεσμούς.

Η περίπτωση της Ρωσίας

Η περίπτωση της Ρωσικής Επανάστασης του 1917 προσφέρει ένα χρήσιμο παράδειγμα για το πώς λειτουργεί αυτή η διαδικασία. Μέχρι το 1917, η ρωσική μοναρχία είχε αποδυναμωθεί σε σημείο που κατέρρευσε και αντικαταστάθηκε από τη Προσωρινή Ρωσική Κυβέρνηση τον Μάρτιο του ίδιου έτους. Ένας βασικός παράγοντας για την καταστροφή της τσαρικής κυβέρνησης ήταν ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος και η ήττα της Ρωσίας από τους Γερμανούς. Αν και οι Γερμανοί τελικά θα έχαναν τον ευρύτερο πόλεμο, οι Ρώσοι θα ηττώνταν άσχημα από τους Γερμανούς. Το ρωσικό κράτος τελικά θα τα παρατούσε μέχρι τον Μάρτιο του 1918 και θα υπέγραφε τη Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ. Αυτό ήταν καταστροφικό για το τσαρικό καθεστώς.

Ωστόσο, η κατάρρευση του τσαρικού κράτους δεν κατέστησε ισχυρούς τους μη κρατικούς θεσμούς. Το κράτος εξακολουθούσε να κυριαρχεί στη ζωή στη Ρωσία, γεγονός που διευκόλυνε την τελική επιτυχία των Μπολσεβίκων. Επιπλέον, η δυτική ιδεολογία του φιλελευθερισμού ήταν ιδιαίτερα αδύναμη στη Ρωσία. Ο ιστορικός Ραλφ Ράικο εξηγεί αυτή τη σύγκλιση παραγόντων:

Στη Ρωσία, η κοινωνία των πολιτών ήταν αδύναμη... και το κράτος ήταν ισχυρό. Η Ρωσία αποδείχθηκε γόνιμο έδαφος για την εξάπλωση των σοσιαλιστικών ιδεών από πολύ νωρίς. Η φιλελεύθερη κοινωνική θεωρία - οι ιδέες των Λοκ, Χιουμ, Άνταμ Σμιθ, Τυργκό, Μάντισον και άλλων - δεν ρίζωσαν ποτέ πραγματικά στη Ρωσία. Μέχρι τη στιγμή που εμφανίστηκε μια διανόηση στη Ρωσία, οι Ευρωπαίοι διανοούμενοι, από τους οποίους οι Ρώσοι αντλούσαν το μεγαλύτερο μέρος των πολιτικών τους ιδεών, είχαν μετατρέψει τον καπιταλισμό σε κάτι φρικιαστικό. Το χάος που ακολούθησε την πτώση του τσάρου και η αποθάρρυνση που προκλήθηκε από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο επέτρεψαν στον Λένιν και στους εξαιρετικά πειθαρχημένους, ιδεολογικά καθοδηγούμενους Μπολσεβίκους του να πραγματοποιήσουν το πραξικόπημά τους. 1

Ο Ράικο σημειώνει, παρεμπιπτόντως, ότι η ιδεολογία θα αποδεικνυόταν ένας σημαντικός παράγοντας στο επικείμενο τέλος της Σοβιετικής Ένωσης:

Ομοίως, η κατάρρευση του σοβιετικού καθεστώτος μπορεί να γίνει κατανοητή μόνο ως μελέτη περίπτωσης στη λειτουργία της ιδεολογίας με αυτή την έννοια - του τέλους της κυριαρχίας μιας συγκεκριμένης ιδεολογίας. Η ανατροπή της λενινιστικής πίστης ξεκίνησε μετά τον θάνατο του Στάλιν. Ήταν η πνευματική και πολιτιστική απόψυξη που εισήγαγε ο Χρουστσόφ. Τη δεκαετία του 1960, λίγοι διαφωνούντες διανοούμενοι, συχνά εκδότες «σαμιζντάτ» - αυτή είναι η ρωσική λέξη που σήμαινε τους εκδότες παράνομων αντικαθεστωτικών γραπτών που χρησιμοποιούν γενικά χαρτί καρμπόν σε γραφομηχανές - έσπειραν τους σπόρους της αμφιβολίας σε μικρούς αστικούς και πανεπιστημιακούς κύκλους. Σε αυτό συχνά κατέφευγαν οι διανοούμενοι του σαμιζντάτ, καθώς λόγω του νόμου και της τρομοκρατίας δεν είχαν πρόσβαση στην αναπαραγωγή γραπτών με άλλα μέσα. Ωστόσο, η μεγάλη μάζα των σοβιετικών πολιτών παρέμεινε κατηχημένη, μέχρι τις διακηρύξεις της περεστρόικα και της γκλάσνοστ υπό τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Αυτές οι μεταρρυθμίσεις ήταν ένα μεγάλο λάθος του - ειδικά η γκλάσνοστ, η ανοιχτή έκφραση πολιτικών και άλλων απόψεων. 2

Η ιδεολογία ήταν ένας βασικός παράγοντας, αλλά στη Ρωσία, ο χρόνος για το πραξικόπημα του 1917 υπαγορεύτηκε σε μεγάλο βαθμό από το χάος που επικρατούσε στη Ρωσία λόγω του πολέμου και από την έλλειψη ενός ισχυρού και ανεξάρτητου ιδιωτικού τομέα - δηλαδή, «κοινωνίας των πολιτών».

Ομοίως, με την κατάρρευση της ΕΣΣΔ σχεδόν οκτώ δεκαετίες αργότερα, η ιδεολογία κατά του καθεστώτος χτιζόταν, αλλά οι πολιτικές και οικονομικές συνθήκες έπρεπε επίσης να αλλάξουν. Για παράδειγμα, ο καταστροφικός σοβιετο-αφγανικός πόλεμος απονομιμοποίησε το σοβιετικό κράτος και η καταστροφή του Τσερνομπίλ βοήθησε να καταδειχθεί η δολιότητα και η ανικανότητα του καθεστώτος στους πάντες. Επιπλέον, η απότομη πτώση των τιμών του πετρελαίου κατά το πρώτο μισό της δεκαετίας του 1980 επέβαλε ένα αυξανόμενο οικονομικό βάρος στη ρωσική δημοσιονομική κατάσταση. Μόνο όταν οι ιστορικές συνθήκες υπονόμευσαν επαρκώς το κράτος οικονομικά, και από άποψη αντιληπτής νομιμότητας, μπόρεσε να επικρατήσει η αντισοβιετική ιδεολογία.

Ο Ράικο σημειώνει επίσης τις μορφές ιδεολογίας σε συνδυασμό με τα ιστορικά γεγονότα. Για παράδειγμα, στις αρχές του εικοστού αιώνα, οι Ρώσοι είχαν από καιρό συνδέσει τον φιλελευθερισμό με τους Γαλλικούς επαναστατικούς πολέμους και με τις κατακτήσεις του Ναπολέοντα στο όνομα της επιβολής δήθεν φιλελεύθερων πεφωτισμένων ιδανικών. Αυτή η (πλαστή) σύνδεση ήταν σημαντική για την προκατάληψη ουσιαστικά των Ρώσων -και επίσης των Γερμανών, θα μπορούσε να σημειωθεί- κατά της ευρείας αποδοχής του φιλελευθερισμού. Η ιδεολογική ανάπτυξη δεν είναι απλώς προϊόν φιλοσοφικής συλλογιστικής, αλλά προκύπτει από την εμπειρία του πραγματικού κόσμου και τις προσπάθειες των ιδεολόγων να προσαρμόσουν τις κοσμοθεωρίες τους ώστε να αντικατοπτρίζουν τις πραγματικές συνθήκες στην πράξη. Επιπλέον, ο βαθμός στον οποίο μια ιδεολογία θεωρείται «σωστή» μεταξύ των μελών του πληθυσμού θα εξαρτηθεί τουλάχιστον εν μέρει από το εάν το κοινό αντιλαμβάνεται μια ιδεολογία ως αντανακλαστική των φαινομένων του πραγματικού κόσμου. (Αυτός είναι εν μέρει ο λόγος για τον οποίο το έργο των ιστορικών είναι τόσο σημαντικό στη μάχη των ιδεών. Οι άνθρωποι συχνά βασίζουν τις ιδεολογικές τους απόψεις εν μέρει σε αυτά που εκλαμβάνουν σαν ιστορικές πραγματικότητες.)

Στην περίπτωση του Λένιν, αυτός εισερχόταν σε ένα ιδεολογικό περιβάλλον στη Ρωσία όπου ο φιλελευθερισμός δεν είχε καταφέρει να γίνει δημοφιλής. Έτσι, άνοιξε μια πολιτική ευκαιρία για τους σοσιαλιστές στη Ρωσία, ενώ δεν υπήρχε αντίστοιχη ευκαιρία στις πιο φιλελεύθερες κοινωνίες της Δυτικής Ευρώπης. Το έργο των αντικαπιταλιστών μεταξύ των Ρώσων διανοουμένων έπαιξε σημαντικό ρόλο στη δημιουργία μιας πολιτικής ευκαιρίας για τη σοσιαλιστική επανάσταση.

Τι είναι η πολιτική ευκαιρία;

«Πολιτική ευκαιρία» είναι η ιδέα ότι τα πολιτικά κινήματα περιορίζονται στις διαθέσιμες επιλογές για αποτελεσματική δράση όσον αφορά γεγονότα και θεσμούς εξωτερικά του πολιτικού κινήματος. Ή, όπως το θέτει ο Ruud Koopmans, η πολιτική ευκαιρία αποτελείται από «επιλογές για συλλογική δράση, με πιθανότητες και κινδύνους που συνδέονται με αυτές, οι οποίες εξαρτώνται από παράγοντες εκτός της ομάδας κινητοποίησης». 3

Στον πραγματικό κόσμο, οι επιλογές δεν είναι ποτέ απεριόριστες και οι διαθέσιμες επιλογές μπορούν να περιοριστούν από διάφορους παράγοντες εξωγενείς ως προς ένα πολιτικό ή ιδεολογικό κίνημα. Σε πολλές περιπτώσεις, τα κινήματα μπορούν να αντιμετωπίσουν την άμεση καταστολή με τη μορφή νομικής δίωξης και παρενόχλησης, καθώς και με άμεση σωματική βία με τη μορφή της στρατιωτικής ή αστυνομικής δράσης. Σε άλλες περιπτώσεις, το κόστος μπορεί να επιβληθεί στα κινήματα μέσω στρατηγικών προπαγάνδας. Οι υποστηρικτές του ενός ή του άλλου κινήματος μπορούν να δυσφημιστούν μέσω της αρνητικής προσοχής από τα μέσα ενημέρωσης ή των συχνών καταγγελιών από πολιτικές προσωπικότητες. Ή, τα κινήματα μπορούν να χαρακτηριστούν «ακραία» ή δυσάρεστα με τρόπους που κάνουν τους πιθανούς υποστηρικτές και τα μέλη απρόθυμα να συνδεθούν με το κίνημα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το καθεστώς και οι σύμμαχοί του μπορούν να επιβάλουν ένα κόστος στην ένταξη σε πολιτικά κινήματα με τη μορφή χαμένων ευκαιριών σταδιοδρομίας, μειωμένου εισοδήματος και κοινωνικού κόστους. Όσο περισσότερη νομιμοποίηση απολαμβάνουν το κράτος και τα μέσα ενημέρωσης, τόσο πιο αποτελεσματικά θα είναι σε θέση να επιβάλουν αυτό το κόστος.

Από την άλλη πλευρά, εάν το καθεστώς και τα υπάκουα σε αυτό μέσα ενημέρωσης βρίσκονται σε κατάσταση φθίνουσας ισχύος και νομιμότητας, τότε ανοίγονται νέες επιλογές για τα πολιτικά κινήματα που προηγουμένως χαρακτηρίζονταν ως ανεπιθύμητα ή «πολύ ριζοσπαστικά». Και, φυσικά, εάν οι κρατικοί θεσμοί αποδυναμωθούν λόγω δημοσιονομικής πίεσης ή αντίστασης του κοινού, τότε αυτό μειώνει και το πιθανό κόστος που επιβάλλεται στα ριζοσπαστικά κινήματα κατά του status quo.

Πολλά από αυτά, ωστόσο, είναι πέρα ​​από τον έλεγχο του ίδιου του πολιτικού κινήματος. Τα ιδεολογικά ή πολιτικά κινήματα των αντιφρονούντων -ειδικά τα κινήματα των μειονοτήτων- έχουν μικρή ικανότητα να αλλάξουν ριζικά το ευρύτερο οικονομικό πλαίσιο. Ωστόσο, καθώς οι πολιτικές και οικονομικές τάσεις αναγκάζουν το κοινό να αμφισβητήσει την αξία των θεσμών του status quo, τα ριζοσπαστικά αντικαθεστωτικά κινήματα αντιμετωπίζουν πολύ περισσότερες επιλογές και ευκαιρίες.

Για παράδειγμα, ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος και η παρακμή του ρωσικού κράτους ήταν παράγοντες σχεδόν εξ ολοκλήρου εκτός του ελέγχου του Λένιν και των σοσιαλιστών. Ωστόσο, μετά από δεκαετίες οικοδόμησης πολιτικής κινητοποίησης, υποστηριζόμενης από ιδεολογικά και πνευματικά κινήματα, ο Λένιν και οι οπαδοί του ήταν σε θέση να επωφεληθούν από τα ιστορικά γεγονότα που μάστιζαν το καθεστώς status quo στη Ρωσία.

Ο ρόλος της Μάχης των Ιδεών

Ίσως ο πιο εξέχων μελετητής που διέδωσε την έννοια της πολιτικής ευκαιρίας ήταν ο Charles Tilly, ο κοινωνιολόγος και πρωτοπόρος στη μελέτη της προέλευσης και του σχηματισμού του κράτους. Ο Tilly δηλώνει ότι ο όρος «ευκαιρία», στο πλαίσιο της επαναστατικής αλλαγής, «περιγράφει τη σχέση μεταξύ των συμφερόντων του πληθυσμού και της τρέχουσας κατάστασης του κόσμου γύρω του». 4

Η ιδεολογία είναι το κλειδί για τον καθορισμό του τρόπου με τον οποίο ορίζονται τα συμφέροντα ενός πληθυσμού. Σε κάποιο βαθμό, τα συμφέροντα καθορίζονται από βασικές ανάγκες, όπως η ανάγκη για τροφή και στέγη. Αλλά τα συμφέροντα είναι συνήθως πολύ ευρύτερα από αυτό. Εάν ένας πληθυσμός αποδέχεται γενικά την ιδέα ότι η ελευθερία της αγοράς είναι κάτι καλό, η αντίληψη του πληθυσμού για τα δικά του συμφέροντα θα είναι ένα πράγμα. Εάν ένας πληθυσμός αποφασίσει ότι ο καπιταλισμός είναι μια δύναμη του κακού σε αυτόν τον κόσμο, τότε τα αντιληπτά συμφέροντα θα είναι αρκετά διαφορετικά.

Με άλλα λόγια, η ιδεολογία διαμορφώνει την πολιτική ευκαιρία, επειδή η ιδεολογία καθορίζει εν μέρει τη σχέση μεταξύ των «συμφερόντων» και της «τρέχουσας κατάστασης του κόσμου». Εάν μια ιδεολογία είναι συμβατή με το θεσμικό status quo, τότε η σχέση μεταξύ συμφερόντων και του ευρύτερου πολιτικού πλαισίου θα είναι άνετη και εύκολα βιώσιμη. Από την άλλη πλευρά, εάν μια ιδεολογία παρουσιάζει το status quo ως άδικο ή κακό, τότε η σχέση μεταξύ των αντιληπτών συμφερόντων του πληθυσμού και των θεσμών του status quo θα είναι αμφιλεγόμενη και ασταθής.

Πολύ συχνά, όσοι επικεντρώνονται στην κινητοποίηση και την πολιτική δράση -σε αντίθεση με το έργο των πνευματικών και ιδεολογικών κινημάτων- υπερεκτιμούν σε μεγάλο βαθμό τι μπορεί να επιτευχθεί μέσω της πολιτικής δράσης χωρίς πρώτα να θέσουν τις βάσεις μέσω της ιδεολογικής εργασίας. Σε αυτήν την περίπτωση, οι υποστηρικτές των κινημάτων συχνά αγνοούν τους περιορισμούς στις διαθέσιμες επιλογές που επιβάλλονται από τις υπάρχουσες πολιτικές, ιδεολογικές ή οικονομικές πραγματικότητες. Αυτό που είναι απαραίτητο είναι ένα «παράθυρο ευκαιρίας» που ανοίγει λόγω ιστορικών και θεσμικών αλλαγών. 5

Οι Λενινιστές επωφελήθηκαν από τα χρόνια του προηγηθέντος αντικαπιταλισμού, που ενδημούσε στο πνευματικό περιβάλλον της Ρωσίας. Ομοίως, κάθε σύγχρονο κίνημα που επιδιώκει να απομακρυνθεί σημαντικά από το status quo, θα πρέπει να βασιστεί σε ένα προηγηθέν πνευματικό και ιδεολογικό έργο.

Αυτή είναι η πρόκληση που αντιμετωπίζει σήμερα κάθε κίνημα υπέρ της ελευθερίας και κατά του κράτους. Στις Ηνωμένες Πολιτείες σήμερα - όπως και στα περισσότερα δυτικά καθεστώτα - οι κυβερνώσες ελίτ είναι, μέχρι στιγμής, σε θέση να διατηρήσουν την πλασματική άποψη ότι το κράτος αποτελεί την πηγή μιας σχετικής σταθερότητας και ευημερίας. Η εμπειρία δείχνει ότι το καθεστώς των ΗΠΑ εξακολουθεί να θεωρείται πηγή ασφάλειας έναντι πραγματικών ή φανταστικών απειλών για τη ζωή και την σωματική ακεραιότητα. Επιπλέον, το καθεστώς θεωρείται ευρέως ως μια νόμιμη πηγή παροχών, μέσω προγραμμάτων όπως η Κοινωνική Ασφάλιση, η Κοινωνική Περίθαλψη (Medicare) και άλλα. Αυτές οι απόψεις δεν είναι διόλου πάγκοινες, εν μέρει χάρη στην επιτυχία των ιδεολογιών της ελεύθερης αγοράς και της ελευθερίας. Ωστόσο, οι φιλοκαθεστωτικές απόψεις σίγουρα κυριαρχούν στις πεποιθήσεις ενός σημαντικού μέρους του πληθυσμού. Αυτό είναι απίθανο να αλλάξει γρήγορα, μέχρι να συμβούν σημαντικές αλλαγές στη δημοσιονομική, νομισματική και γεωπολιτική θέση του καθεστώτος των ΗΠΑ. Παρόμοιες αλλαγές συνδυάστηκαν για να καταρρίψουν τη Σοβιετική Ένωση στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και είναι πιθανό να είναι απαραίτητες για να επιφέρουν μια παρόμοια απονομιμοποίηση του αμερικανικού καθεστώτος. Τότε θα δούμε μια σημαντική μετατόπιση στις πολιτικές ευκαιρίες και επιλογές που είναι διαθέσιμες στα κινήματα που διαμορφώνονται από ριζοσπαστικές ιδεολογίες οι οποίες αντιτίθενται στο status quo.

Ένα βίντεο 8 λεπτών σχετικό με το άρθρο. Υπάρχει η επιλογή αγγλικών υποτίτλων.

Share

[Πηγή άρθρου: The Battle of Ideas Paves the Way for Radicals and Revolutionaries]

——————————

1 Ralph Raico, The Struggle for Liberty (Auburn, AL: Ινστιτούτο Mises, 2025) σελ. 166.

2 Στο ίδιο. σελ. 167.

3 Ruud Koopmans, «Political Opportunity Structure: Some Splitting to Balance the Lumping» στο Rethinking Social Movements, των Goodwin, J. και J. Jasper (επιμ.), (Lanham: Rowman και Littlefield, 2004) σελ. 65.

4 Charles Tilly, From Mobilization to Revolution (Νέα Υόρκη: Random House, 1978) σελ. 55.

5 Βλέπε David S. Meyer και Debra C. Minkoff, «Conceptualizing Political Opportunity», Social Forces 82, αρ. 4 (Ιούνιος 2004):1457-1492.

Ετικέτες: Ελεύθερες Αγορές, ΜΜΕ και Πολιτισμός, Βιβλία, Μαρξ, Φιλοσοφία

1/5/2026 • Άρθρο του David Gordon

[ Κρίκετ έναντι Ρεπουμπλικανισμού και άλλα δοκίμια από τον David Stove (Εκδόσεις Quakers Hill Press. 2013, 166 σελ.) ]

Ο Αυστραλός φιλόσοφος David Stove, ο οποίος έζησε από το 1927 έως το 1994, ήταν ο πιο πολιτικά μη ορθός και επίσης ο πιο χιουμορίστας φιλόσοφος που έχω διαβάσει ποτέ. Ήταν ένας εξπέρ στην ισοπεδωτική κριτική, ο οποίος μπορούσε να καταρρίψει ένα επιχείρημα κάνοντας σε να γελάσεις με τον παραλογισμό του. Το «Κρίκετ έναντι Ρεπουμπλικανισμού» είναι μια συλλογή σύντομων δοκιμίων και κριτικών του, επιμελημένα από τον στενό φίλο και μαθητή του, τον φιλόσοφο James Franklin, και από τον γιο του, R.G. Stove. Στη στήλη αυτής της εβδομάδας, θα δώσω μερικά παραδείγματα για να τεκμηριώσω τα όσα γράφω γι’ αυτόν.

Ο Stove ήταν υπέρμαχος της ελεύθερης αγοράς, αλλά δεν συμμεριζόταν την άποψη πολλών υποστηρικτών της ότι η ελεύθερη οικονομία πηγάζει από τον Διαφωτισμό. Αντιθέτως, υποστήριζε ότι το κυρίαρχο μοτίβο του Διαφωτισμού ήταν η ισότητα και εναντιωνόταν στην ισότητα με πάθος. Όπως το θέτει ο ίδιος:

Σύμφωνα με τη μαρξιστική μυθολογία, ο Διαφωτισμός του δέκατου όγδοου αιώνα ήταν μια ιδεολογική έκφραση των αστικών οικονομικών συμφερόντων. Η αλήθεια είναι σχεδόν ακριβώς το αντίθετο. Οι πιο ενδελεχείς στοχαστές του Διαφωτισμού ήταν εχθροί του θεσμού της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Αυτό ίσχυε ακόμη και πριν από τη βιομηχανική επανάσταση - βλ. Ρουσσώ, Γκόντγουιν, κ.λπ. Μετά από αυτήν την επανάσταση, η εχθρότητα προς την ιδιωτική ιδιοκτησία έγινε καθολική και έντονη μεταξύ των Διαφωτιστών. Ο Μαρξ είχε απόλυτο δίκιο να θεωρεί τον εαυτό του ως τον δίκαιο κληρονόμο του Διαφωτισμού. Μέχρι το 1900 περίπου, ένα μέλος της Ένωσης Ορθολογιστών στη Βρετανία, ή ενας ομόλογός του οπουδήποτε στη Δυτική Ευρώπη, θα μπορούσε σχεδόν εξίσου εύκολα να είναι Θιβετιανός μοναχός όσο και ένας υπέρμαχος της ελεύθερης αγοράς. Το πακέτο του Διαφωτισμού - του κοσμικού χαρακτήρα, του ωφελιμισμού και της ισότητας - φαινόταν σε όλους να δείχνει μόνο προς μία οικονομική κατεύθυνση: τον σοσιαλισμό. Όχι μόνο φαινόταν - το έκανε, και εξακολουθεί να το κάνει. Ο λόγος είναι απλός. Η θεμελιώδης ηθική αξία του Διαφωτισμού είναι η ισότητα. Αλλά ποια ανισότητα είναι πιο σκληρή ή πιο κραυγαλέα από αυτή που είναι αναπόφευκτη λόγω της ελεύθερης αγοράς: την ανισότητα μεταξύ εκείνων που μπορούν να αντέξουν οικονομικά να αγοράσουν αγαθά και εκείνων που δεν μπορούν;

Ίσως όμως να έχετε αντίρρηση: δεν ήταν άραγε οι Adam Smith, David Hume και άλλοι οικονομολόγοι και φιλόσοφοι που υποστήριζαν τον Διαφωτισμό στοχαστές υπέρ της αγοράς; Κατά την άποψη του Stove, αυτοί αποτελούσαν τις εξαιρέσεις· και δεν υποχωρεί από τον ισχυρισμό του ότι ο Διαφωτισμός ήταν εχθρικός προς την ελεύθερη αγορά :

Το παραλυτικό μείγμα του [Φράνσις] Φουκουγιάμα έχει δοκιμαστεί μία φορά στο παρελθόν. Φαίνεται παράξενο που χρειάζεται να του το υπενθυμίσει κάποιος, αλλά η δοκιμή που έγινε ήταν στην πραγματικότητα αυτή που παρήγαγε τον σοσιαλισμό του εικοστού αιώνα. Μεταξύ περίπου του 1780 και του 1900, το μείγμα των αξιών του Διαφωτισμού και της ελεύθερης αγοράς είχε την ευκαιρία του στην πραγματική ζωή. Ποιο ήταν το αποτέλεσμα όλοι το γνωρίζουν: μια σχεδόν καθολική και ακαταμάχητη πεποίθηση υπέρ της ηθικςή και ιστορικής αναγκαιότητας του σοσιαλισμού. Μεταξύ αυτών που ήταν τόσο πεπεισμένοι ήταν ένας ασυνήθιστα αποφασισμένος κληρονόμος του Διαφωτισμού ονόματι Β.Ι. Λένιν. Μετέτρεψε τη χώρα του σε ένα γιγάντιο νεκροταφείο και εξήγαγε με επιτυχία τις πολιτικές του σε πολλές άλλες ευγνωμονούσες χώρες - κατορθώματα άγνωστα και αδιανόητα πριν από αυτόν τον πεφωτισμένο αιώνα μας. Αλλά είναι περιττό να ξαναπαίξουμε αυτή την παλιά ταινία: εδώ έχουμε φτάσει σήμερα.

Ο Stove απορρίπτει τον μαρξισμό ως προφανή ανοησία και έχει φέρει στο φως ένα απόσπασμα που δείχνει ότι ο Μαρξ το συνειδητοποιούσε αυτό ο ίδιος. O Stove γράφει:

Ως αντικείκενο μιας πνευματικής θεματολογίας, ο μαρξισμός δεν αξίζει πλέον ούτε καν σαν ανέκδοτο. Είναι το «εποικοδόμημα» απλώς μια «αντανάκλαση της οικονομικής βάσης»;

«Πρέπει πάντα να διακρίνεις, σύντροφε, μεταξύ μηχανικού υλισμού και διαλεκτικού υλισμού, μεταξύ αριστοτελικής λογικής και διαλεκτικής λογικής... μεταξύ ουτοπικού σοσιαλισμού και επιστημονικού σοσιαλισμού».

«Είναι οι Θέσεις για τον Φόιερμπαχ «προοδευτικές» ή μια απόκλιση από την οπτική γωνία του επιστημονικού σοσιαλισμού;» κ.λπ., κ.λπ.

Έχοντας ανακαλύψει αργότερα τι είναι η σοβαρή πνευματική εργασία, ντρέπομαι όταν θυμάμαι πως όλα αυτά μου φαίνονταν καταπληκτικά όταν ήμουν δεκαεννέα ετών. (Αν και ακόμη και τότε, μπορώ να πω σε υπεράσπιση του εαυτού μου, ότι ορισμένα πράγματα, όπως η άποψη του Ένγκελς για τις «αντιφάσεις στη φύση» ήταν οδυνηρά ενοχλητικά.) Όχι: Ο μαρξισμός είναι ένα τρομακτικό κοινωνικό και αστυνομικό πρόβλημα, αλλά το ίδιο ισχύει και για το εμπόριο ναρκωτικών. Είναι ένα τρομακτικό πολιτικό πρόβλημα, αλλά το ίδιο ισχύει και για τον ισλαμικό φονταμενταλισμό. Ωστόσο ο μαρξισμός δεν είναι ένα πνευματικό πρόβλημα, όπως δεν είναι το εμπόριο ναρκωτικών ή ο ισλαμικός φονταμενταλισμός. Ο ίδιος ο Μαρξ, σε αντίθεση με τα εκατομμύρια των πιστών του, γνώριζε πολύ καλά πόσο αξίζουν οι τιποτένιοι αυτοσχεδιασμοί του περί «διαλεκτικής» κ.λπ. Το 1857 είχε κάνει ορισμένες δηλώσεις σε έντυπη μορφή σχετικά με την πορεία της Ινδικής Ανταρσίας, η οποία βρισκόταν σε εξέλιξη, και γράφει στον Ένγκελς σχετικά με αυτήν ως εξής: «Είναι πιθανό να ρεζιλευτώ. Αλλά σε αυτή την περίπτωση μπορεί πάντα να την σκαπουλάρει κανείς με λίγη διαλεκτική. Έχω, φυσικά, διατυπώσει την πρότασή μου έτσι, ώστε να είναι σωστή σε κάθε περίπτωση». Αυτό το απόσπασμα είναι από τη σελίδα 152, Τόμος 40 (1), από τo Collected Works (Lawrence and Wishart). Θα έπρεπε να επικολληθεί σε κάθε πόρτα κάθε σχολής ανθρωπιστικών σπουδών στον Δυτικό Κόσμο. (Εκτός από το ότι, δυστυχώς, είναι λίγο αργά για αυτό.)

Ο Μαρξ άντλησε έμπνευση από τον Χέγκελ και αντέδρασε σε αυτόν, αλλά ούτε στον Χέγκελ δίνει ιδιαίτερη σημασία ο Stove:

Τότε όμως, οι άνθρωποι που παίρνουν στα σοβαρά τις αξιώσεις του Χέγκελ μπορούν να πιστέψουν τα πάντα. Ο Σοπενχάουερ, του οποίου η ιδεαλιστική φιλοσοφία ήταν αρκετά παράλογη για κάθε συνείδηση (σ.σ. ειρωνική αναφορά στην μαρξιστική θεωρία περί αστικής και την προλεταριακής συνείδησης), αποκάλεσε τον Χέγκελ «τσαρλατάνο» και «απατεώνα». Όντως ήταν, αν και δεν είναι εύκολο να μεταδώσει κανείς το πόσο πολύ ήταν, και αυτοί οι χαρακτηρισμοί είναι πολύ επιεικείς για εκείνον.

Είπα ότι ο Stove είναι ο πιο πολιτικά μη ορθός φιλόσοφος που έχω διαβάσει ποτέ, και ένα παράδειγμα είναι η ανάλυσή του για τον «ρατσισμό». Για τον Stove, το όλο θέμα είναι μια μεγάλη πρόφαση:

Ο όρος «ρατσισμός» είναι ένας νεολογισμός τόσο πρόσφατος, που δεν υπήρχε ακόμη στο Λεξικό της Οξφόρδης μέχρι και το 1971. Αλλά σάρωσε τα πάντα μπροστά του μόλις εμφανίστηκε. Σήμερα, δεν μπορείς να ανοίξεις μια ημερήσια εφημερίδα ή ένα δημοφιλές περιοδικό χωρίς να τον συναντήσεις. Αναρωτιέσαι πώς μπορούσαν οι δημοσιογράφοι να τα βγάζουν πέρα χωρίς αυτή τη λέξη μέχρι πρόσφατα. Ένας πολιτικός δεν πρέπει πλέον να παραμελεί καμία ευκαιρία να καταραστεί τον «ρατσισμό». Πιθανότατα θυμάται ακόμα την πρώτη φορά που άκουσε τη λέξη, όμως τώρα πρέπει να προσποιείται ότι είχε πάντα τον «ρατσισμό» στη λίστα με τις κατάρες του. Σχεδόν σίγουρα, τα πραγματικά του συναισθήματα απέναντι σε ανθρώπους άλλων φυλών δεν είναι θερμότερα από αυτά των περισσότερων ψηφοφόρων. Αλλά πρέπει να προσποιείται το αντίθετο και να εκφέρει την τελετουργική κατάρα όποτε του παρουσιάζεται η ευκαιρία. Ένα πιο φαρσικό θέαμα από αυτό δεν είναι εύκολο να φανταστεί κανείς. Ο Daniel Defoe είπε ότι γύρω στο 1700, οι περισσότεροι Άγγλοι ήταν έτοιμοι να πολεμήσουν μέχρι θανάτου ενάντια στον Παπισμό, χωρίς να γνωρίζουν αν ο Παπισμός ήταν άνθρωπος ή άλογο. Αλλά το θέαμα που παρουσιάζουμε είναι ακόμη πιο κωμικό και πολύ λιγότερο ειλικρινές. Σχεδόν όλοι συμφωνούν στο να χαρακτηρίσουν τον «ρατσισμό» ψευδή και απεχθή. Κι όμως, όλοι γνωρίζουν ότι είναι αληθής.

Σας προτρέπω όλους να διαβάσετε τον David Stove. Θα είστε ευγνώμονες που το κάνατε.

Share

[Πηγή άρθρου: Burned by a Red Hot Stove]